Har birimiz hayotda kamida bir marta sud, militsiya yoki tergov degan tushunchalar bilan u yoki bu darajada to‘qnash kelamiz. Kimdir guvoh sifatida, kimdir jabrlanuvchi sifatida, yana kimdir oddiygina televizordagi yangiliklar orqali. Va ko‘pchiligimizning ko‘nglimizda bitta savol bor: “Adolat haqiqatdan ham bormi? Oddiy odamning ovozi sudda eshitiladimi?” 2026-yil O‘zbekistonda aynan shu savolga amaliy javob beradigan ikki muhim huquqiy yangilik keng joriy etila boshlanadi.
Prezident 2026-yil 16-fevralda imzolagan farmon bilan tasdiqlangan islohotlar dasturlari va “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” Davlat dasturida ko‘plab tashabbuslar qatorida ikki nom alohida e’tiborni tortadi: “Xalq vakillari hay’ati” va “Xabeas korpus”. Bu nomlar ilk qarashda murakkab va begona tuyulishi mumkin. Aslida ular juda oddiy va insoniy g‘oyaga – odamni davlatdan himoya qilish g‘oyasiga asoslangan. Keling, bu ikki tushunchani sodda tilda, hayotiy misollar orqali tushunib olamiz.
Sud faqat sudyaning ishi emas: “Xalq vakillari hay’ati” nima?
Tasavvur qiling, qo‘shningiz og‘ir jinoyatda ayblanmoqda. Uning taqdirini bir kishi – sudya hal qiladi. U qancha bilimli va halol bo‘lmasin, baribir bir insondir. Uning kayfiyati, dunyoqarashi, hatto charchog‘i ham qarorga ta’sir qilishi mumkin. Ana endi boshqacha holatni tasavvur qiling: ayblanuvchining aybdor yoki aybsizligini sudya bilan birga oddiy fuqarolardan iborat guruh – sizning qo‘shnilaringiz, hamkasblaringiz, mahalladoshlaringiz – hal qiladi. Mana shu jamoa “Xalq vakillari hay’ati”, dunyoda esa “juri sudi” deb ataladi.
Bu institut ingliz huquqi qaror topgan davlatlarda – Buyuk Britaniya, AQSh, Kanada kabi mamlakatlarda asrlar davomida sinovdan o‘tgan. Uning mohiyati shunday: davlat biror kishini jinoyatda ayblaganda, bu ayblovni faqat davlat xizmatchisi emas, balki shu jamiyatning oddiy a’zolari ham baholashi kerak. Jinoyat sodir bo‘ldimi yoki yo‘qmi degan hayotiy savolga aynan xalq vakillari javob beradi; qonunni qo‘llash, jazo tayinlash kabi yuridik masalalar esa sudya zimmasida qoladi. Shu tariqa sud “yopiq kabinetdagi yakka qaror” bo‘lishdan to‘xtaydi va jamiyatning vijdoniga aylanadi.
Nega bu oddiy fuqaro uchun muhim? Birinchidan, hay’at a’zolari mansabdor emas, ular biror tashkilotga, boshliqqa yoki manfaatga bog‘liq emas. Shuning uchun ularga bosim o‘tkazish, ularni “sotib olish” ancha qiyin. Ikkinchidan, oddiy odamlar hayotni kitobdagidek emas, real ko‘rinishida biladi. Ular ayblanuvchining gapi mantiqqa to‘g‘ri keladimi-yo‘qmi, dalillar ishonarlimi yoki sun’iy to‘qib chiqarilganmi – buni sog‘lom aql bilan his qiladi. Uchinchidan, sudda o‘tirgan oddiy fuqaro keyin uyiga qaytib, qo‘shnilariga “sud adolatli bo‘ldimi” degan savolga o‘z ko‘zi bilan ko‘rgani asosida javob bera oladi. Bu – butun jamiyatning sudga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi.
Aynan shuning uchun 2026-yilgi Davlat dasturida jinoyat ishlari bo‘yicha sudlarda xalq vakillari hay’ati ishtirokini yo‘lga qo‘yish tashabbusi qo‘llab-quvvatlangan. Bu – bir kechada hamma sudga joriy etiladigan o‘zgarish emas, balki bosqichma-bosqich, tajriba orqali sinovdan o‘tkaziladigan jarayon. Lekin yo‘nalish aniq: sud xalqqa yaqinlashtirilmoqda, odil sudlovda jamoatchilikning ishtiroki va roli oshirilmoqda.
“Xabeas korpus”: taniqli lotincha ibora ortidagi oddiy haqiqat
Endi ikkinchi tushunchaga o‘tamiz. “Xabeas korpus” – bu lotincha ibora bo‘lib, taxminan “tanani olib kel”, ya’ni “ushlab turilgan odamni sud oldiga olib chiq” degan ma’noni bildiradi. Bu yuridik atama orqasida nihoyatda muhim hayotiy qoida yashiringan: hech kim sudning ruxsatisiz uzoq muddat qamoqda saqlanmasligi kerak.
Hayotiy misolda tushuntiraylik. Tasavvur qiling, odam jinoyatda gumon qilinib ushlandi. Ilgari uni qamoqqa olish yoki olmaslik masalasini ko‘pincha tergov organlari va prokuratura hal qilardi – ya’ni ayblovni qo‘yayotgan tomonning o‘zi qamoqqa olish to‘g‘risida ham qaror qabul qilardi. Bu xuddi futbol o‘yinida bir jamoaning o‘zi ham o‘ynab, ham hakamlik qilganiga o‘xshaydi. “Xabeas korpus” instituti esa bu vakolatni mustaqil, betaraf tomonga – sudga beradi. Endi odamni qamoqqa olish-olmaslikni ayblov tomoni emas, balki betaraf sudya hal qiladi.
O‘zbekistonda bu yo‘nalishdagi islohotlar bir necha yildan beri bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Davlat dasturida ta’kidlanganidek, yurtimizda tergov sudyalari faoliyatining yo‘lga qo‘yilishi – “Xabeas korpus” institutini qo‘llashning navbatdagi muhim bosqichi bo‘ldi. 2026-yildan boshlab tergov sudyalariga nafaqat dastlabki qamoq masalasini, balki tergov davomida qo‘llanadigan sanksiya va majburlov choralarini o‘zgartirish vakolatlari ham beriladi. Soddaroq aytganda: insonning erkinligini cheklaydigan har bir jiddiy qaror endi mustaqil sudya nazoratidan o‘tadi.
Bu o‘zgarishning oddiy fuqaro uchun qadri bebaho. Chunki har bir inson – hatto biror narsada gumon qilingan inson ham – aybi sud tomonidan isbotlanmaguncha aybsiz hisoblanadi. Bu “aybsizlik prezumpsiyasi” deb ataladi. “Xabeas korpus” aynan shu tamoyilni amalda himoya qiladi: u nohaq ushlab turish, asossiz qamoq va tergovning haddan oshishidan oddiy odamni saqlaydi.
Bu ikki yangilik jamiyatda nimani o‘zgartiradi?
“Xalq vakillari hay’ati” va “Xabeas korpus” bir-biridan farq qilsa-da, ularni bitta umumiy g‘oya birlashtiradi: davlat hokimiyati cheksiz bo‘lmasligi va inson taqdiri ustidan qaror chiqarishda nazorat hamda jamoatchilik ishtiroki bo‘lishi kerak. Biri sudga jamiyatning ovozini olib kiradi, ikkinchisi esa insonning erkinligini mustaqil sud nazorati ostiga oladi.
Bu yangiliklar nima uchun aynan hozir dolzarb? Chunki 2026-yilgi islohotlar dasturlarining asosiy yangi tamoyili – “hujjat ishlab chiqish”dan “natijaga erishish”ga o‘tishdir. Endi har bir tashabbus uchun aniq mas’ul rahbar, amalga oshirish mexanizmi va yil yakunidagi natija ko‘rsatkichlari belgilangan. Demak, bu islohotlar shunchaki qog‘ozda qoladigan chiroyli so‘zlar emas, balki ijrosi nazorat qilinadigan amaliy vazifalardir.
Buni yana bir muhim jihat tasdiqlaydi: Davlat dasturi qabul qilinishidan oldin keng jamoatchilik muhokamasidan o‘tkazildi. Internetda loyiha bilan 5 milliondan ziyod foydalanuvchi tanishib, 22 mingdan ortiq fikr va taklif bildirgan. Ya’ni “xalq vakillari” g‘oyasi shunchaki sud zalida emas, dasturni shakllantirish jarayonida ham namoyon bo‘ldi – islohot mazmuni xalq fikrini hisobga olgan holda yaratildi.
Albatta, har qanday yangilik kabi bu ikki institut ham vaqt, tajriba va sabr talab qiladi. Xalq vakillarini tayyorlash, sudyalarni o‘qitish, qonunchilikni moslashtirish – bularning bari ketma-ket bajariladigan ishlar. Lekin tamoyil aniq belgilab qo‘yilgan va u Konstitutsiyamizdagi “inson, uning huquq va erkinliklari oliy qadriyat” degan oltin qoidaga to‘liq mos keladi.
Xulosa o‘rnida
Huquqiy atamalar ko‘pincha bizni qo‘rqitadi, ular go‘yo faqat yuristlar tushunadigan tilda yozilgandek tuyuladi. Aslida esa, “Xalq vakillari hay’ati” ham, “Xabeas korpus” ham eng oddiy va insoniy ehtiyojdan – adolat va himoyaga bo‘lgan ehtiyojdan kelib chiqqan. Birinchisi aytadi: “insonni hukm qilishda jamiyat ishtirok etsin”. Ikkinchisi aytadi: “insonni qamashdan oldin mustaqil sudya tekshirsin”.
2026-yil O‘zbekistonda – “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili”da – bu ikki tamoyil hayotimizga aynan shu maqsadda kirib kelmoqda: har bir fuqaro davlat oldida himoyasiz qolmasligi, sud esa xalqning haqiqiy ishonchiga sazovor bo‘lishi uchun. Bu – nafaqat yuristlar, balki har birimizga tegishli o‘zgarish. Chunki adolatli sud – bu hammamizning tinch va xotirjam hayotimiz kafolatidir.
Po‘latov Temur,
Toshkent davlat yuridik universiteti
Xalqaro xususiy huquq sho‘basi o‘qituvchisi
