Sabr deb qabul qilingan jimlik, fazilatga aylangan chidam, ogʻriqni yashirishga oʻrgatgan tushunchalar yillar davomida koʻplab insonlar taqdirini belgilab keldi. Aslida, adolat faqat qonunlarda emas, inson qalbida yashagandagina haqiqiy kuchga aylanadi.

Bugun savol boshqacha qoʻyilmoqda: oilani saqlash muhimmi yoki insonni asrash? Agar oilani saqlash uchun inson oʻzidan kechsa, bu hali ham muqaddaslikmi?

Ana shu savollar jamiyatni bezovta qila boshladi. Aynan shu bezovtalik  boshqacha bir oʻzgarishlarning boshlanishi, qadriyatning qaddi tiklanishidir.

Soʻnggi yillarda qabul qilinayotgan qaror va farmonlar shunchaki huquqiy hujjatlar emas. Ular yillar davomida koʻplarning oʻz-oʻziga bergan iztirobli savollariga javobdir. Prezidentimizning “Ayollar va bolalar huquqlarining himoyasini kuchaytirish hamda ularga nisbatan tazyiq va zoʻravonlik holatlarining oldini olish boʻyicha qoʻshimcha tashkiliy-huquqiy choralar toʻgʻrisida”gi farmoni ana shu javobning qonunga mujassam boʻlgan, qonunga singdirilgan shaklidir.

Bu farmon oilani himoya qiladi, lekin bu himoya “oila” soʻzining oʻzini emas, uning tarkibidagi insonlarni ham himoya qiladi. U sabrni qadrlaydi, lekin insonni sindirish darajasigacha emas. U adolatni talab qiladi, lekin kechikib keladigan adolatni kutib oʻtirmoqchi emas. Eng muhimi, u muammoni xaspoʻshlashga emas, jamiyat va jamoat eʼtiborini unga qaratishga chaqirmoqda.

Bu fikrlarni tushunish uchun qonun matni bilan birga hayotni ham teran oʻrganish kerak. Mazkur farmonda koʻzda tutilgan masalalar haqida oʻylar ekanman, xotiramda bir voqea jonlandi.

Marhamat tumani ijroiya qoʻmitasida onalik va bolalikni himoya qilish boʻlimida faoliyat yuritardim. Ehtiyoj tugʻildi — bir oilaga bordik. Hovlida “koʻrpa hashari” — qiz uzatishga tayyorgarlik avjida. 9-sinfda oʻqiydigan voyaga yetmagan qizning nikoh kuni belgilangan.

Qizning onasi savolimizga xotirjam javob berdi: “Nima, oʻz bolamga oʻzim ega boʻlmay qoldimmi? Yaxshi, boy-badavlat oila soʻradi, rozilik berdik. Men ham 16 yoshimda turmushga chiqqanman, oʻlganim yoʻq. Men tengilarning bolasi hali etagiga yopishib yuribdi. Nasib qilsa, bir yilda nabira koʻraman”.

Bu javobda ishonch bor, lekin hayot haqidagi tasavvurlar xato edi. Qiz ­shoʻrlikdan hech kim soʻragani ham yoʻq. Qonun aralashdi, toʻy toʻxtatildi. Ammo koʻp oʻtmay, ular baribir imi-jimida toʻy qildi. Jigari xastalangan qizgina yil oʻtmay, tugʻuruq payti hayotdan koʻz yumdi.

Faqat shundagina ota-ona, quda-andalarning koʻzi ochildi. Afsuski, dilbandi vafotidan soʻnggina ular tushunib yetdi. Boshlariga mushtladi, ammo endi kech edi. Oʻz qoʻllari bilan ekib, koʻkartirgan gullarini oʻzlari ongsizlik ayozlarida soʻldirgan edi.

Bu yerda fojia faqat oʻlim emas. Fojia ota-onalar miyasida qotib qolgan majruh tushunchalardadir. Farmon aynan shunday hali ham davom etayotgan fojialarning oldini olishga qaratilgan. U inson hayotida roʻy berayotgan har qanday holatni “peshonamga bitilgani shu ekan”, deb qabul qilib, jim yashashdan, oʻzini oʻzi abgor qilishdan voz kechishga chaqiradi.

Hujjatda nazarda tutilgan “SOS” tizimi bu oʻzgarishning yorqin koʻrinishlaridan biridir. Bu shunchaki texnologiya emas. Bu “Men yolgʻiz emasman” degan tuygʻuni qalblarga qaytarish uchun qilingan maqsadli harakat.

Yana hayotiy voqealar esga keladi.

Bir ayol yillar davomida qoʻrquv bilan yashadi. U yordam soʻrashni bilardi. Lekin har safar oʻzini anʼanalar qarshisida ojiz his qildi. Balki oʻtib ketar degan umid ham uni sukut ichida saqladi. Bir kecha u qoʻngʻiroq qilmoqchi edi. Onasiga, akasiga dardini aytishga chogʻlangandi. Ammo eri tomonidan qilingan zulm tufayli u tildan qoldi. Avvalroq ovozini chiqarsa boʻlardi, aytsa boʻlardi, qaytsa boʻlardi. Lekin u andisha qildi. Bolalarim bor, el nima deydi deya tilini tishladi.

Eng ogʻiri ovozning sukutga aylanishi emas edi. Eng ogʻir vaziyat — ovozning shu holatda qotib qolgani edi.

“SOS” ana shu sukutga ovoz beruvchi, uni inson qadriga xizmat qildiruvchi vositadir. Mazkur farmonning yana bir muhim jihati tushunchalar bilan ishlashdadir. Chunki muammo koʻp hollarda qonun yoʻqligidan emas, balki mavjud qonunlarning notoʻgʻri anglanishidan kelib chiqadi.

“Chidash kerak”, “oʻtib ketadi”, “oilaviy ish” degan fikrlar yillar davomida zoʻravonlikni oʻrab turgan qobiqqa aylanib keldi. Shuning uchun bugungi oʻzgarish faqat hujjatlarda toʻxtab qolmasdan, tafakkurgacha yetib borishi, yashash tarziga aylanishi kerak.

Farmonda uning ijrosi va targʻibotiga ommaviy axborot vositalari, blogerlar, ijodkorlarni jalb qilish belgilangani bejiz emas. Chunki jamiyat fikri oʻzgarmas ekan, har qanday kuchli qonunning ham taʼsiri toʻliq sezilmaydi.

Mahalla tizimi, taʼlim muassasalari, jamoatchilik bilan ishlash —

bularning barchasi bir zanjirning ­halqalaridir. Chunki zoʻravonlikka qarshi kurashish faqat jazo bilan emas, ezgulikka daʼvat etish, tushuntirish va tafakkurni uygʻotish bilan boshlanadi.

Bu — faqat zaruriy hujjat emas, ­jamiyatga berilgan imkoniyatdir:

sukutni parchalash uchun, qoʻrquvni yengish uchun, bir soʻz bilan aytganda, oilani insonga munosib qilish uchun berilgan imkoniyat.

Bu oʻzgarishlar insonlar taqdirida yangi bosqichni boshlab bermoqda. Endi gap faqat muammoni tan olishda emas, balki uni hal qilishga kelib qoldi. Endi gap faqat qonun yaratilishida emas, balki uni ijro etishda, unga jon baxsh etishda, uni tirik qadriyatga aylantirishdadir.

Agar bir ayol oʻzini himoyalangan deb his qilsa, demak, qonunlar ishlayapti.

Agar bir qiz oʻz taqdir yoʻlini oʻzi tanlay olsa, demak, qonunlar ishlayapti.

Agar bir oilada sukut oʻrnini muloqot egallasa, demak, qonunlar ishlayapti.

Lekin eng muhim savol hali ham katta soʻroq roʻparamizda ­turibdi: “Biz oʻzgarishni faqat qonundan kutamizmi yoki oʻzimizdan ham boshlaymizmi?”.

Chunki zoʻravonlik doim inson qadri yerga urilganda boshlanadi.

Hayotiy zarur boʻlgan qonun qabul qilinishi — oʻzgarishning boshlanishi, xolos. Eng ogʻir va eng masʼuliyatli yoʻl undan keyin boshlanadi. Chunki har qanday qoida inson taqdirida sinovdan oʻtadi.

Shu maʼnoda mazkur farmon jamiyat oldiga yangi vazifa qoʻyadi: uni oʻqish, uqish bilan cheklanmay, tushunish kerak. Faqat eshitish emas, amal qilish kerak.

Yillar sindirmagan bir haqiqat bor: qonun barcha zamonlarda qabul qilinadi. Albatta, uning mavjudligi katta ahamiyatga ega — u asos, u poydevor. Lekin u faqat adolat kuchi bilan tiriklik kasb etadi.

Farmonning keyingi bandlari aynan shu masalaga qaratilgan. Unda hujjat mazmun-mohiyatini aholiga yetkazish, ommaviy axborot vositalari orqali tushuntirish kabi vazifalar belgilangan. Buni shunchaki axborot sifatida qabul qilish yetarli emas.  Bu — qarashlarni oʻzgartirishga urinish. Chunki jamiyat oʻzgarmas ekan, har qanday qonunning kuchi toʻliq namoyon boʻlmaydi.

Yillar davomida bir tushuncha bizga singib qolgan: “Oilaviy masalaga aralashilmaydi”.  Aslida esa baʼzan jamiyatni ham silkitib yuboradigan eng ogʻir fojialar aynan shu devor ortiga yashirib kelingan.

Deylik, mahalladagi bir oilaning notinchligini bilamiz. Kunora baqir-chaqir ovozlarini eshitamiz. Ayol, bolalarning iztiroblari begona emas. Devorlar nuray boshlasa ham biror qoʻshni eshik qoqib: “Hoy, toʻxta”, deyishga botinmaydi.

Bu farmon ana shu gʻofillik ustidan bong urmoqda. U goʻyo jamiyatni ayovsiz soʻroqqa tutayotgandek:

— Sen koʻrib turib, nega jimsan?

Hujjatda mahalla tizimiga alohida urgʻu berilgani bejiz emas. Chunki muammo birinchi boʻlib mahallada koʻrinadi. Qoʻshni biladi. Yaqinlar sezadi. Lekin koʻp hollarda hamma oʻzini chetga oladi. Farmon esa bu befarqlik qobigʻini sindiradi.

Endi mahalla kuzatuvchi emas. U himoyachi boʻlishi kerak. Chunki zoʻravonlik koʻpincha yopiq eshiklar ortida sodir boʻladi. Uni ochish uchun befarqlik emas, jasorat kerak.

Yoshlar bilan ishlash masalasi ham hujjatning eng muhim yoʻnalishlaridan biri. Chunki ertangi jamiyat uchun bugungi qarashlar poydevor boʻladi.

Agar yoshlar hurmatni, tenglikni, shaxsiy qadrni tushunib ulgʻaysa, ular uchun zoʻravonlik oddiy holga aylanmaydi.

Darsda ustozning aytgan gapi bir oʻquvchi qizning yodiga oʻrnashib qoladi:

— Hech kim hayotingni sening oʻrningga hal qilmasligi kerak. Qonun bor!

Yillar oʻtib, unga erta turmush haqida qaror qabul qilishni taklif etishganida xotirasidagi oʻsha fikr uygʻonadi va birinchi marta “Yoʻq”, deya oʻzini, hayotini, kelajagini himoya qiladi. Baʼzan bitta jumla butun bir taqdirni toʻgʻri yoʻlga solishi mumkin.

Belgilangan imtiyozlar — shunchaki moddiy yordam emas.

Bu ikkinchi imkoniyat.

Homilador boʻlgani uchun oʻqishdan uzilgan qiz, farzand dunyoga keltirib, orzularidan voz kechgan talaba endi oʻsha joyda toʻxtab qolmaydi. Uning qayta boshlash imkoni bor. Bu juda muhim.

Farmon esa insonga ana shu qaytish yoʻlini ochadi.

“Yoʻl xaritasi” — hujjatning eng muhim jihatlaridan biri. Chunki u nima qilish kerakligini emas, faoliyatning aniq vaqti va egasini koʻrsatib beradi. Bu esa yangi bosqich — javobgarlik bosqichining boshlanishidir.

Endi “nima qilish kerak?” degan savoldan “kim javob beradi?” degan savolga oʻtiladi. Chunki kechikish ortida bir insonning baxtga kechikkan taqdiri turishi mumkin. Farmon jamiyat uchun oʻzgarishlar olami eshigini ochmoqda. Lekin bu eshik ostonasiga yetib kelishning oʻzi yetarli emas. Uni hayot tarziga aylantirish kerak. Bu esa har bir insonning oʻzidan, tafakkuri, harakatidan boshlanadi.

Agar mahallada har bir odam aytishdan koʻra sukutni afzal koʻrmasa, oʻzgarish boshlanadi. Agar jurnalist qalami haqiqat tarafga xizmat qila boshlasa, oʻzgarish tezlashadi. Lekin eng katta oʻzgarish ongda, shuurda yuz beradi. Chunki jamiyatni faqat qonunlar emas, ularga amal qilishni bilgan insonlar oʻzgartiradi. Tafakkuri uygʻoq, vijdoni tirik, jasorati bor insonlar oʻzgartiradi.

Munavvara USMONOVA,

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi