Pensiya jamgʻarmasi rahbari sifatida men bu savollarni tizimga ishonchning asosi deb bilaman. Chunki inson oʻzi tushunmagan qoidaga tayanib kelajagini rejalashtira olmaydi.
Avvalo, bugun pensiya olayotgan fuqarolarga aniq aytishim kerak: muhokama qilinayotgan takliflar tayinlangan pensiyalarni kamaytirishni yoki hozirgi pensionerlarga yangi yosh talablarini qoʻllashni nazarda tutmaydi. Avval orttirilgan huquqlarni saqlash islohotning asosiy shartidir. Yangi qoidalar, birinchi navbatda, ishlayotgan insonning kelgusi pensiya huquqlari qanday shakllanishiga taalluqli.
Islohotning asosiy maqsadi insonning mehnat hissasi pensiyasida tushunarli aks etishi, kam daromadli fuqaro himoyasiz qolmasligi va tizim oʻz majburiyatlarini uzoq yillar bajara olishidir. Islohot natijasini faqat davlat xarajatlari qancha qisqarishi bilan baholash toʻgʻri boʻlmaydi. Har bir taklifni koʻrib chiqishda moliyaviy hisob bilan birga fuqaroning hayotiy sharoitini ham eʼtiborga olishimiz kerak.
Amaldagi davlat pensiya tizimimiz avlodlar birdamligiga asoslanadi. Bugun ishlayotganlar uchun toʻlanayotgan ijtimoiy soliq asosan hozirgi pensionerlarga yoʻnaltiriladi. Yetishmagan mablagʻ davlat byudjetidan qoplanadi. Demak, xodim uchun toʻlangan ijtimoiy soliqning hammasi uning nomiga pul sifatida jamlanmaydi. U belgilangan qoidalar asosida kelgusida pensiya olish huquqini shakllantiradi.
“Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi qonunga muvofiq, yoshga doir pensiyaning umumiy shartlari erkaklar uchun 60 yosh va 25 yil staj, ayollar uchun 55 yosh va 20 yil stajdir. Qonunchilikda alohida imtiyozlar ham mavjud. Toʻliq stajga ega shaxs pensiyasining tayanch qismi hisobga olinadigan oʻrtacha ish haqining 55 foizidan kelib chiqadi. Talabdan ortiq har bir toʻliq yil uchun shu ish haqining yana bir foizi qoʻshiladi. Staj kamroq, ammo kamida yetti yil boʻlsa, pensiya mavjud stajga mutanosib hisoblanadi. Bunda belgilangan eng kam kafolatlar va ustamalar ham inobatga olinadi.
Ish haqi oxirgi oʻn yillik mehnat faoliyatidagi eng yuqori natija beradigan ketma-ket besh yildan olinadi. Hisobga qabul qilinadigan maosh pensiyani hisoblash bazaviy miqdorining oʻn ikki baravari bilan cheklangan. Staj pensiyaga taʼsir qiladi. Ammo butun mehnat davrida toʻlangan mablagʻ bilan keyingi pensiya oʻrtasidagi bogʻliqlik toʻliq emas.
Masalan, bir inson koʻp yil yuqori rasmiy maosh olib, keyin kamroq haq toʻlanadigan ishga oʻtishi mumkin. Boshqasi mehnat faoliyatining faqat oxirida yuqori maosh oladi. Tanlangan qisqa davr ularning butun mehnat hayoti davomidagi hissasini bir xil aniqlikda koʻrsatmaydi. Ish haqining belgilangan chegaradan ortiq qismi ham davlat pensiyasini oshirmaydi. Shunday sharoitda fuqaroning “koʻproq rasmiy daromad koʻrsatish kelajagimga qanchalik taʼsir qiladi?” degan savoliga aniq javob bera olishimiz kerak.
Raqamlar bizga nimani koʻrsatmoqda?
Tizimdagi holatni bir necha raqam orqali koʻrish mumkin. Mamlakatimizdagi pensionerlar soni 4,3 million, iqtisodiy faol aholi 15,7 million boʻlib, shundan 8,6 million nafari rasmiy band. Bir pensionerga taxminan ikki nafar rasmiy ishlovchi toʻgʻri keladi. Bu raqamlar mehnat bozoridagi katta salohiyat hali pensiya huquqlariga toʻliq aylanmayotganini koʻrsatadi.
Toʻliq boʻlmagan staj ham shu holatning natijasidir. Tahlillarga koʻra, 2025-yilda yangi tayinlangan pensiyalar orasida toʻliq stajga ega boʻlmaganlar ulushi 61 foizga yetgan. Buni barcha pensionerlarga nisbatan qoʻllash toʻgʻri emas. Lekin ushbu koʻrsatkich yangi avlod qanday mehnat tarixi bilan pensiyaga kelayotganini anglatadi. Oʻzini oʻzi band qilganlar orasida 2025-yilda ijtimoiy soliq toʻlaganlar 860 ming nafar boʻlgan. Demak, roʻyxatdan oʻtishning oʻzi muntazam sugʻurta ishtirokini anglatmaydi.
Demografik oʻzgarishlar ham bizdan uzoq muddatni koʻzlab ishlashni talab qilmoqda. Maʼlumotlarga koʻra, tugʻilishda kutilayotgan oʻrtacha umr davomiyligi 1993-yildagi 67,9 yoshdan 2025-yilda 75,4 yoshga yetgan. Insonlarning uzoqroq yashashi — ijobiy oʻzgarish. Pensiya majburiyatlarini rejalashtirishda esa pensiya yoshiga yetgan insonning kutilayotgan qolgan umri, sogʻligʻi va mehnat imkoniyatini oʻrganishimiz zarur.
Moliyaviy hisoblar ham bugundan tayyorgarlik koʻrish zarurligini koʻrsatadi. Jamgʻarmaning 2025-yil uchun byudjet transferti 20,2 trillion soʻmni, 2026-yilda esa 22,5 trillion soʻmni tashkil etishi kutilmoqda. Ushbu raqamlar oddiy solishtirish bilan ham yetarli boʻlmaydi. Ish haqi, bandlik, narxlar va demografiya oʻzgarsa, natija ham oʻzgaradi. Lekin raqamlar oldimizga aniq vazifa qoʻyadi: kelgusi majburiyatlarni moliyalashtirish manbalarini oldindan mustahkamlashimiz kerak.
Yangi model afzalligi
Qoʻllab-quvvatlaydigan asosiy tamoyil oddiy: koʻproq va uzoqroq badal toʻlagan fuqaroning pensiyasi ham yuqoriroq boʻlishi kerak. Rasmiy staj, rasmiy maosh va badal toʻlash davomiyligi pensiya hisobida tushunarli aks etishi zarur. Ayni paytda kam maosh olgan yoki oila aʼzosini parvarishlagan inson keksalikda himoyasiz qolmasligi kerak. Mehnat hissasini baholash va ijtimoiy kafolat bir-birini toʻldirishi lozim.
Taklif qilinayotgan yoʻnalishlardan biri — pensiya hisobidagi ish haqi davrini besh yildan bosqichma-bosqich yigirma yilga kengaytirish. Bu uzoq yillik hissani toʻlaroq koʻrsatishga xizmat qiladi. Bunda hisobga olinayotgan mehnat davrining ish haqi eng past boʻlgan 10 foizli qismini hisobdan chiqarish taklif etilmoqda.
Hisobga olinadigan ish haqi chegarasini oshirish ham taklif qilinmoqda. Bu yuqori rasmiy maoshdan toʻlangan mablagʻning pensiyada koʻproq aks etishiga yordam beradi. 2027-yildan ushbu chegarani pensiyani hisoblash bazaviy miqdorining 12 baravaridan 13 baravariga, yaʼni 6 million soʻmdan 6,6 million soʻmga oshirish nazarda tutilgan.
Shaxsiy jamgʻarmalarni rivojlantirish koʻzda tutilgan. Kam va oʻrta daromadli ishtirokchi ixtiyoriy mablagʻ kiritsa, davlat ham qoʻshimcha badal qoʻshishi taklif etilmoqda. Bunda yordamni daromadga qarab 50 foizgacha tabaqalashtirish byudjet mablagʻini jamgʻarish imkoniyati cheklangan fuqarolarga koʻproq yoʻnaltirishga xizmat qiladi.
Yana bir taklif — belgilangan chegaradan yuqori maosh qismi uchun toʻlangan ijtimoiy soliqning bir ulushini xodimning shaxsiy jamgʻarmasiga oʻtkazish. Xususan, 7,6 million soʻmdan yuqori daromad qismining 1 foizini toʻlangan ijtimoiy soliq hisobidan shaxsiy pensiya hisobvaragʻiga yoʻnaltirib, mazkur ulushni 2040-yilga kelib 3 foizga yetkazish taklif etilmoqda.
Bola parvarishi va qonunchilikda tan olinadigan boshqa badalsiz davrlar uchun pensiya huquqlarini byudjetdan maqsadli moliyalashtirish taklifi ham shu mantiqqa asoslanadi. Bundan tashqari, ijtimoiy soliq imtiyozlarini qayta koʻrib chiqish taklif etilmoqda.
Shaxsiy jamgʻarma kelajakda davlat pensiyasiga qoʻshimcha daromad berishi mumkin. Xususiy va korporativ pensiya dasturlari ish beruvchining ishtirokini kengaytiradi. Buning uchun aktivlarni saqlash, investitsiya qarorlarini qabul qilish va mustaqil nazorat vazifalari aniq ajratilishi koʻzda tutilmoqda.
Ochiq muhokama talab qiladigan qarorlar
Eng sezgir masala — pensiya yoshi. Pensionerlar soni va toʻlov davri oʻzgarayotgani uchun bu masala kun tartibiga chiqmoqda. Takliflarda 2028-yildan 12 yil davomida bosqichma-bosqich har yili uch oydan oshirib borish orqali 2039-yilga kelib erkaklar uchun 63, ayollar uchun 58 yoshga yetish. Bu hali muhokamadagi taklif ekanini alohida taʼkidlamoqchiman. Uni amaldagi qoida deb tushunish kerak emas. Ixtiyoriy kechroq pensiyaga chiqish ragʻbati ham koʻzda tutilgan.
Bunda pensiya yoshi oʻzgarishi davrida 55/60 yoshga toʻlgan fuqarolarga pensiya oldi yoshini vaj qilgan holda ishdan boʻshatish yoki ishga qabul qilishdan bosh tortishga yoʻl qoʻyilmaslik kafolatlanmoqda hamda ularga ishsiz deb eʼtirof etilgan fuqarolarga 2 yil avval muddatdan oldin pensiyaga chiqish huquqi, yer osti ishlarida, mehnat sharoiti zararli va ogʻir ishlarda mehnat toʻliq ish kuni davomida band boʻlgan erkaklarga muddatdan avval imtiyozli pensiyaga chiqish huquqi saqlab qolinmoqda. Shuningdek, erkaklar 60 yosh va ayollar 55 yoshga toʻlganda jamgʻarib boriladigan pensiya mablagʻlarini olish huquqi beriladi.
Minimal stajni yetti yildan oʻn besh yilga bosqichma-bosqich oshirish taklifi uzoqroq ishtirokni ragʻbatlantirish maqsadida kiritilgan.
Oʻzini oʻzi band qilganlar uchun ijtimoiy soliqni amaldagi miqdor saqlangan holda majburiy qilib belgilash taklif etilmoqda (yiliga 1 bazaviy hisoblash miqdorida — 440 ming soʻm). Bunda ushbu miqdorni boʻlib toʻlash imkoniyati ham taqdim etilmoqda. Bundan tashqari, oʻzini oʻzi band qilgan fuqarolarga qoʻshimcha ravishda homiladorlik va tugʻish hamda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasi toʻlovi kafolatlanadi.
Raqamlashtirishning eng muhim natijasini men fuqaroning kelajakdagi oʻz pensiyasi haqida toʻliq maʼlumot olishida koʻraman. U telefonida rasmiy staji, hisoblangan ish haqi, toʻlangan badallari, shakllangan pensiya huquqlari, shaxsiy jamgʻarmasi, investitsiya daromadi va kutilayotgan pensiyasini birgalikda koʻra olishi kerak. Davlat pensiyasi boʻyicha huquq bilan investitsiya qilingan shaxsiy mablagʻ esa alohida tushuntirilishi lozim. 2027-yildan Pensiya jamgʻarmasining barcha 25 turdagi xizmatlarini elektron va proaktiv shaklga oʻtkazish, sunʼiy intellekt va “Mening pensiyam” mobil ilovasidan foydalanish koʻzda tutilgan.
Ilova raqam koʻrsatish bilan cheklanmaydi. U qaysi davr maʼlumoti yetishmayotganini bildirishi, xatoni tuzatish yoʻlini koʻrsatishi va rasmiy mehnatni davom ettirish natijasini tushuntirishi kerak.
Pensiya islohoti — avlodlar oʻrtasidagi kelishuv. Bugun ishlayotgan inson rasmiy mehnati va badallari oʻzining pensiya huquqlarini shakllantirayotganini bilishi kerak. Davlat esa yetarli daromadni mustaqil taʼminlay olmaydiganlarni himoya qilish masʼuliyatini saqlashi shart. Men uchun adolatli tizimning maʼnosi budir: inson mehnatining qadri keksalikda ham yoʻqolmasin, uning himoyasi esa kelgusi avlodga bajarib boʻlmaydigan vaʼda boʻlib qolmasin.
Murodbek OTAJONOV,
Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi byudjetdan tashqari
Pensiya jamgʻarmasi ijro etuvchi direktori
