Bozorda mahsulot yoki xizmat boʻlib ishladimi? Kambagʻallikni qisqartirish, oziq-ovqat xavfsizligi va hudud taraqqiyotiga xizmat qildimi?

Agar ilm faqat qogʻozda qolsa, u yaxshi fikr boʻlishi mumkin, ammo hali toʻliq kuch emas. Ilm haqiqiy kuchga aylanishi uchun u tuproqni koʻrishi, suvni his qilishi, fermer qoʻlidan oʻtishi, xonadon daromadi va bozor ehtiyoji bilan bogʻlanishi kerak. Oddiy qilib aytganda, ilm laboratoriyada tugʻiladi, lekin xalq hayotiga kirganda yashay boshlaydi.

 Bu faqat Oʻzbekiston muammosi emas!

Bugun dunyoda ham shu savol dolzarb. Ri­vojlangan va rivojlanayotgan davlatlar ilm-fanga katta mablagʻ sarflaydi, univer­sitet va ilmiy markazlar minglab maqola, patent va prototiplar yaratadi. Ammo ular­ning hammasi ham texnologiyaga, ish oʻrniga, daromad yoki jamiyatda seziladigan foydaga aylanavermaydi. Shuning uchun ilmni qan­day qilib hayotga tezroq va ishonchliroq olib kirish mumkin degan savol koʻp mamla­katlar uchun asosiy siyosiy va ilmiy masala­ga aylanmoqda.

Xalqaro tahlillarda bir muhim xulo­sa bor: ilmiy natijani tijoratlashtirish faqat patent, litsenziya yoki startap degani emas. Hamkorlikdagi tadqiqot, kontrakt tadqiqot, xoʻjalik shartnomalari, akademik maslahat, proof-of-concept, yaʼni gʻoyaning amalda ishlashini isbotlash uchun berila­digan mablagʻ, olim va sanoat oʻrtasidagi ha­rakatchan aloqalar, ilmiy infratuzilmadan

 birgalikda foydalanish va ochiq innovatsiya kabi yoʻnalishlar ham muhim. Chunki patent­ning oʻzi yetarli emas, unga ishonadigan, uni ishlatadigan va bozorga olib chiqadigan mu­hit kerak.

Qator davlatlar tajribasi bir-biriga oʻxshash muammolarni koʻrsatadi: intellek­tual mulk tizimi zaif boʻlsa, proof-of-concept uchun mablagʻ yetarli boʻlmasa, texnologiya transferi ofislari kuchsiz boʻlsa, olimlar faqat maqola bilan baholansa, xususiy sek­tor va real foydalanuvchi boshidanoq jalb qilinmasa, ishlanma laboratoriyadan bozorga oʻta olmaydi. Demak, bu maqolada biz faqat oʻz muammomiz haqida emas, butun dunyo izlayot­gan yechim haqida ham gapiryapmiz.

Amalda ilmning yoʻli koʻpincha mana bun­day kechadi: gʻoya olimda yoki laboratoriyada paydo boʻladi, kichik tajriba oʻtkaziladi, keyin tajriba stansiyasida sinab koʻrila­di, hisobot yoziladi, maqola chiqadi, patent olinadi. Shundan keyingina natijani fer­merga, korxona yoki bozorga yetkazish masalasi boshlanadi.

Ammo koʻp hollarda aynan shu yerda katta muammo paydo boʻladi. Ishlanma tayyor boʻl­gan paytda bozor oʻzgargan, iqlim oʻzgargan, asosiy foydalanuvchi — fermerning ehtiyo­ji oʻzgargan boʻladi. Baʼzan olim tomonidan taklif qilinayotgan yangi ilmiy mahsulot oʻxshash, koʻpincha xorijiy takliflarga nis­batan qimmat boʻladi. Eng qiyini, tarmoqda yangi mahsulotni olimdan boshqa tushunadi­gan va samarali ishlatadigan mutaxassis­ning oʻzi boʻlmasligi mumkin. Fermer esa tabiiy savol beradi: “Bu mening yerimda ish­laydimi? Mening suvim, tuprogʻim, mehnat sharoitim bunga mosmi? Tavakkal qilsam, foyda koʻramanmi?”.

Koʻpincha bu savollarga aniq javob boʻl­maydi. Chunki texnologiya haqiqiy fer­mer maydonida emas, cheklangan tajriba sharoitida sinalgan boʻladi. Natijada yaxshi ishlanmalar ham tokchada turaveradi: patent bor, lekin xaridor yoʻq, maqola bor, lekin fermer ishonmaydi, hisobot bor, le­kin bozorga chiqmaydi. Bir necha tarmoqda rahbarlikdan olgan eng muhim sabogʻim shu: ilmning oxirgi manzili boshidanoq belgi­lanmagan boʻlsa, keyin vaqt oʻtishi bilan uni hayotga olib kirish qiyinlashib ketaveradi. Demak, yechim nostandart — astari agʻda­rilgan, yaʼni teskaridan boshlangan yonda­shuvni talab qiladi.

Qanday yoʻl taklif etiladi?

Koʻp yillar davomida anʼanaviy yondashuv ushbu zanjirda ishlab keldi: gʻoya — ilmiy grant — laboratoriya tadqiqotlari — natijalar tahlili — maqola va hiso­botlar — patent yoki prototip — kichik sinov ishlab chiqarish — isteʼmolchi yoki tarmoqlarga tijoriy taklif — ti­joratlashtirish.

Bu yoʻlning ilmiy ahamiyati bor, albat­ta. Ammo amaliy qishloq xoʻjaligida u koʻ­pincha uzun, sekin va xavfli boʻlib qoladi. Chunki fermer, xonadon, klaster, korxona yoki bozorning haqiqiy ehtiyoji jarayonning bo­shida emas, aksar hollarda oxirida hisobga olinadi. Natijada ayrim ishlanmalar yaxshi maqola, hisobot yoki patentga aylanadi, le­kin fermer dalasiga, xonadon daromadiga, bozor mahsulotiga va iqtisodiy samaraga yetib borolmaydi.

Endi ilm yoʻlini teskaridan boshlash vaq­ti keldi. Yaʼni olim oʻz ishini faqat “menda qanday gʻoya bor?” degan savoldan emas, balki “qaysi fermer, qaysi xonadon, qaysi hokim­lik, qaysi klaster, qaysi kooperativ, qaysi korxona yoki qaysi mahalla muammosini hal qila olaman?” degan savoldan boshlashi kerak.

Yangi modelda zanjir boshqacha — quyidan yuqoriga qarab quriladi: hozirgi hayotiy muammo — fermer maydoni yoki xonadon platformasini ilmiy maydon sifatida tanlash — sharoitlar va mavjud inson kapitalini ilmiy diagnostika qilish — yechim gʻoyasi — grant jalb qilish — labo­ratoriya va dala tadqiqotini bir vaqtda olib borish — bepul yoki imtiyozli texno­logiya paketi — real sharoitda sinov va mahalliy mutaxassis tayyorlash — fermer va xonadon daromadi — atrofdagi xona­don va fermerlarga kengaytirib borish, yaʼni dastlabki tijoratlashtirish — il­miy maʼlumot — maqola, patent va joriy qilingan maydon taqdimoti — klaster, kooperativ, kompaniya, startap yoki spin- off orqali kengaytirish — keng miqyosda tijoratlashtirish Farq shundaki, amaldagi tizimda fer­mer, xonadon va bozor koʻpincha zanjirning oxirida paydo boʻladi. Yangi modelda esa ular boshidanoq jarayonning ichida boʻladi. Amaldagi tizimda tijoratlashtirish oxir­gi va eng qiyin bosqich sifatida koʻriladi, olim koʻpincha tayyor ishlanmasini sotishga urinadi va tabiiy ravishda unga yuqori baho qoʻyadi. Yangi tizimda esa ishlanma ilmning boshidayoq isteʼmolchi-ishtirokchiga davlat granti yordamida bepul yoki imtiyozli tarzda yetib boradi. Demak, birinchi real sinov, bi­rinchi daromad, birinchi mahalliy mutaxas­sis va birinchi ishonchli natija texnologiya bilan bir vaqtda shakllanadi.

Hayotiy jarayonlar ildiz otishi kerak

Shuning uchun bugun qishloq xoʻjaligi­da noodatiy — “teskaridan boshlanadigan” yangi yondashuv zarur: ilmiy grant faqat la­boratoriyadan emas, hayotiy jarayonlar ichida amalga oshirilishi kerak. Olim loyiha yoz­moqchi boʻlsa, birinchi savol “mening texno­logiyam kimning qaysi muammosini hal qila­di?” boʻlishi lozim. U qaysi xonadonda, qay­si fermer maydonida, qaysi mahallada, qay­si suv va tuproq sharoitida sinab koʻriladi? Faqat “mening laboratoriyam bor”, “mening tajriba stansiyam bor”, “mening mavzum qi­ziq” degan yondashuv endi yetarli emas.

Olim dalaga chiqishi, fermer bilan gap­lashishi, mahallaning tuprogʻi, suvi, meh­nati, bozori va daromad imkoniyatini oʻrga­nishi, atrofdagi inson kapitalini baholab olishi va shundan keyin loyihani real sha­roitga moslab yozishi kerak. Bu ilmni pastga tushirish emas, aslo. Aksincha, ilmni haqi­qiy kuchga aylantirishdir.

Chunki fermer dalasi ham laboratoriya, xonadon tomorqasi ham tajriba maydoni. Chorvachilik xonadoni, issiqxona, bogʻ, ba­liqchilik havzasi, urugʻchilik maydoni — bularning barchasi hayotning oʻzidagi yuqori texnologik va nisbatan arzon ilmiy plat­forma boʻlishi mumkin. Achchiq boʻlsa-da, tan olish kerak: ayrim hollarda ana shu quyi boʻgʻindagi maydonlar texnologiya, tashkilot­chilik va bozorga yaqinlik jihatidan ilmiy institut va jamoalardan ilgarilab ketgan. Biz, olimlar buni koʻrib turib, baʼzan koʻr­magandek boʻlamiz. Xoʻsh, hamma birday maq­sadga yetadigan yondashuv bormi? Bor, albatta. Bu dalaga bogʻlangan, tomorqadan shakllangan va bozorga yoʻnalgan ilmiy tadqiqotlarning yangi zanjiridir.

Texnologiya endi qogʻozdagi xom gʻoya emas

Qishloq xoʻjaligida shakllanayotgan “xo­nadonbay” yoki fermerga bogʻlangan ilmiy loyihalarning eng katta afzalligi shundaki, u bitta davlat sarmoyasi orqali butun inno­vatsiya zanjiriga — olim, ilmiy tashkilot, fermer, xonadon, mahalla, bozor va iqtiso­diyotga manfaat keltiradi.

Bir tomondan, olim va ilmiy tashkilot grant orqali tadqiqot qiladi: ish haqi, la­boratoriya xarajatlari, materiallar, moni­toring va ilmiy kuzatuv uchun zarur mablagʻ taʼminlanadi. Yangi nav, texnologiya, agro­texnika, ozuqa, vaksina, biopreparat yoki boshqa ishlanma faqat institut stansiyasi­da emas, balki boshidanoq haqiqiy hayotiy sharoitda — fermer maydonida, xonadon tomorqasida, chorvachilik yoki baliqchilik xoʻ­jaligida sinab koʻriladi. Shu tariqa gʻoya yoki ishlanma qogʻozda qolib ketmaydi, balki ilk bosqichdanoq hayotiy sharoitlarda tekshiri­ladi, moslashadi va kengayish imkoniyatini topa boradi.

Ikkinchi tomondan, fermer yoki xonadon yangi texnologiya xavfini yolgʻiz koʻtarmaydi. Boshlangʻich tavakkalni davlat granti va il­miy tashkilot oʻz zimmasiga oladi. Chunki har qanday yangi texnologiya hali hamma ishonadi­gan darajada keng isbotlanmagan boʻladi. Uni fermerga “oʻzing tavakkal qilib koʻr”, deb be­rish toʻgʻri emas. Shuning uchun bu modelda fer­mer yoki xonadon yangilikni bepul yoki imtiyoz­li tarzda oladi: urugʻ, koʻchat, chorva, parranda, baliq, biopreparat, vitamin, vaksina, ozuqa qoʻshimchasi, tuproq tahlili, agronomik yoki veterinariya maslahati, parvarish protokoli va olimning doimiy kuzatuvi taklif etiladi.

Ayrim hollarda xonadon aʼzolaridan biri loyihaga texnik xodim sifatida jalb qilinib, maosh oladi, yangi kasb va koʻnikma oʻrganadi. Eng muhimi, olingan hosil va foy­da xonadonning oʻzida qoladi. Masalan, kar­toshka urugʻchiligida xonadon hosilning bir qismini isteʼmol qiladi, bir qismini ke­lasi yil uchun urugʻlikka qoldiradi, kelishuv asosida urugʻlik mahsulotini qayta sotishi ham mumkin. Demak, xonadon faqat texnolo­giya olmaydi, u bilim, daromad, kasb, ishonchli xaridor va tayyor bozor zanjiriga kiradi.

Olim ham yutadi. Chunki tajriba turli tuproq, suv, iqlim va boshqaruv sharoitiga ega haqiqiy maydonlarda oʻtadi. Bu unga ar­zonroq, ishonchliroq va boyroq ilmiy maʼ­lumot beradi. Kundalik mehnat, sugʻorish, oʻgʻitlash, parvarish va maydonni saqlashda fermer hamda oila aʼzolari ishtirok etadi. Shu bois, olim tajribani har kuni parva­rishlash, materialni yoʻqotib qoʻymaslik, tashkiliy va kommunal xarajatlarni koʻta­rish kabi ogʻir yumushlarning katta qismidan yengillashadi. Tajriba esa doimiy koʻz-quloq boʻlgan haqiqiy xoʻjalik muhitida davom etadi. Natijada ilmiy tadqiqot arzonlasha­di, materiallar yaxshiroq saqlanadi, maʼlu­motlar esa hayotga yaqinroq boʻladi.

Davlat ham yutadi. Chunki bir mablagʻ bi­lan bir vaqtning oʻzida ilmiy tashkilot qoʻl­lab-quvvatlanadi, olim ishlaydi, qishloq aholisi daromadga chiqadi, xonadonda yangi kasb va koʻnikma paydo boʻladi, texnologiya tezroq hayotga kiradi. Bu kambagʻallikni qis­qartirish, oziq-ovqat xavfsizligi, hududiy rivojlanish va qishloqda bandlikni oshi­rishga xizmat qiladi.

Iqtisodiyot ham bundan foyda koʻradi. Kichik xonadon yoki fermer sinovlari keyin­chalik klaster, kooperativ, urugʻchilik kompa­niyasi, startap yoki spin-off uchun ishonchli platformaga aylanadi. Chunki texnologiya endi qogʻozdagi xom gʻoya emas, balki turli xo­nadon va maydonlarda sinab koʻrilgan, uni tushunadigan odamlari, texnik xodimlari, dastlabki bozori va ishonchli natijalari bor amaliy yechim sifatida namoyon boʻladi.

Eng muhimi, olim maʼnaviy jihatdan yutadi. Chunki har bir haqiqiy olim oʻz um­rida bir narsani koʻrishni istaydi: uning ilmi odamlarga foyda bersin. Bunday mo­delda ilm qogʻozda emas, xonadon daromadida, fermer dalasida, mahalla hayotida va jamiyat taraqqiyotida koʻrina boshlaydi. Jamiyat esa sekin-asta ilmni tashqaridan keladigan tu­shunarsiz narsa emas, oʻz hayoti, mehnati va da­romadi bilan bogʻliq tirik muhit sifatida qabul qiladi.

Shu oʻrinda hamkasblarimiz tomonidan tabiiy savol tugʻilishi mumkin: “Olim ming mashaqqat bilan yaratgan ishlanmasidan katta daromad ololmaydimi? Grant mablagʻining oʻzi katta gʻoyali olimni qoniqtirmasligi mumkin-ku?”. Aslo unday emas. Yangi zanjir­ning keyingi bosqichi — keng miqyosda tijo­ratlashtirishda olim va uning jamoasi uchun katta daromad imkoniyati saqlanadi. Agar ishlanma katta ishlab chiqaruvchiga manfaat bersa, royalti, litsenziya, shartnoma yoki ham­korlik orqali olimning ulushi ham boʻladi. Qizigʻi shundaki, olim bilan birga ishlagan quyi boʻgʻin ishtirokchisi — fermer yoki xona­don olimning katta daromadga tezroq yetishiga yoʻl ochadi. Agar olim ularni faqat “tajriba obyekti” emas, balki jarayon hamkori va na­tija zanjirining toʻlaqonli ishtirokchisi sifatida eʼtirof etsa, zanjir boshidan oxi­rigacha barchaga manfaat keltiradi.

Boshlangʻich amaliyot nimani koʻrsatmoqda?

Bu yondashuv Oʻzbekistonda amaliyotga ki­rib bormoqda. Hududlarda “xonadonbay” usulda qishloq xoʻjaligi ekinlarini yetish­tirish orqali yuqori daromadga erishish boʻ­yicha dastlabki loyihalar amalga oshirildi. Masalan, 2024-yilda 13 ta ilmiy loyiha 130 ta xonadonda bajarildi, umumiy qiyma­ti 5,8 milliard soʻm atrofida boʻldi. Sab­zavotchilik, bogʻdorchilik, sholichilik, po­lizchilik, don-dukkakchilik va mexanizatsiya yoʻnalishlarida ilmiy tashkilotlar masʼul etib belgilandi.

Namangan viloyati Yangiqoʻrgʻon tumanida kartoshkachilik boʻyicha amaliy natija oddiy va tushunarli misol boʻldi. Tomorqa egalari­ga mahalliy “Oʻzbekiston qizili” va “Tosh­kent ertagisi” kartoshka navlari berildi. Xonadonlar oʻz tomorqasida ekib, olimlar maslahati bilan parvarish qildi. Natijada bir xonadondan oʻrtacha 2 tonnadan ortiq kar­toshka olindi, bir qismi keyingi yil uchun urugʻlikka qoldirildi.

Boshqa misol — 3 sotix tomorqada ekin turi, nav, ekish muddati va hosil pishish davri toʻgʻri tanlansa, bir mavsumda 2-3 mar­ta mahsulot yetishtirish mumkin. Romen sa­lati, salat bargi, pomidor, bodring, shirin qalampir, sarimsoq kabi ekinlar ketma-ket joylashtirilganda kichik maydon ham katta daromad manbaiga aylanadi. Chorvachilik, parrandachilik, baliqchilik va intensiv bogʻ­dorchilikda ham shu mantiq ishlaydi: mah­sulot berishning oʻzi yetarli emas, unga ilm, xizmat, bozor va qayta sotib olish zanjiri bogʻlanishi kerak.

Yangi modelda fermer yoki xonadon, yaʼni dastlabki isteʼmolchi faqat “qabul qiluv­chi” emas. U ilmning hammuallifiga ay­lanadi. Olim usul, protokol va tahlilni, fermer yer, mehnat, kundalik kuzatuv va ma­halliy tajribani beradi. Xonadon aʼzosi texnologiyani qoʻli bilan bajaradi. Olim natijani oʻlchaydi. Fermer daromadni koʻ­radi. Mahalla boshqa xonadonlarga namuna boʻladi. Kompaniya esa texnologiyaga ishona boshlaydi va pirovardida ishlanmani sotib olishi, kengaytirishi yoki bozorga olib chi­qishi mumkin. Shunda olim ham, dastlabki isteʼmolchi ham, keyingi biznes zanjiri ham foyda koʻradi.

Ishonchsiz texnologiya sotilmaydi. Ishonchsiz patent litsenziyalanmaydi. Ishonchsiz tavsiya fermerga yetmaydi. Ammo fermer oʻz qoʻshnisining tomorqasida nati­jani koʻrsa, olim maslahati bilan hosil oshganini bilsa, xonadon daromad olganini koʻrsa, ishonch paydo boʻladi. Ilmning tijo­rat kuchi ana shu ishonchdan boshlanadi.

Har qanday yangi texnologiyaning eng qi­yin davri — boshlangʻich davr. Bu paytda u hali kichik, xavfli va toʻliq isbotlanmagan boʻladi. Kompaniyalar darhol pul tikishdan qoʻrqadi, klaster yoki kooperativ “katta may­donda ishlaydimi?” deb ikkilanadi, fermer esa “zarar koʻrmaymanmi?” deb oʻylaydi. Shu­ning uchun davlat granti aynan shu xavfli bosqichda koʻprik boʻlishi kerak.

Grant texnologiyani xonadon yoki fermer maydonida kichik, ammo haqiqiy sharoitda sinab koʻradi. Natija chiqsa, keyin kompaniya keladi, klaster qiziqadi, kooperativ sotib oladi, urugʻchilik korxonasi koʻpaytiradi, startap yoki spin-off texnologiyani bozorga olib chiqadi. Bu bosqichda texnologiya endi “qogʻozdagi tavsiya” emas, balki odamlar qoʻ­lidan oʻtgan, daromad bergan, ishonch qozongan amaliy yechimga aylanadi.

Ilmiy maqola ham yoʻqolmaydi. Kim­dir savol berishi mumkin: olimlar dalaga, xonadon va fermerga koʻproq chiqsa, ilmiy maqola, patent, funda­mental izlanish nima boʻladi? Aksin­cha, ular kuchayadi. Chunki xonadonbay yoki fermerga bogʻlangan tadqiqotlar olimga haqiqiy maʼlumot beradi: tur­licha tuproq, suv, iqlim, boshqaruv sha­roitida texnologiya qanday ishlaganini koʻrsatadi. Bunday maʼlumot asosida ma­qola ham kuchliroq boʻladi, patent ham hayot­dan ajralmaydi. Uning ortida real xonadon, daromad, tuproq va real fermer tajribasi turadi.

Olimlar uchun dolzarb vazifa

Ilmiy hamjamiyat, professorlar, akade­miklar, laboratoriya rahbarlari va institut direktorlari bugun bir muhim haqiqatni tan olishi kerak: amaliy qishloq xoʻjaligi ilmi faqat laboratoriyadan boshlanib, keyin hayot­ga borishi bilan cheklanmasligi kerak. Ay­niqsa, fermer, xonadon, hokimlik, klaster, kooperativ, korxona yoki hudud ehtiyoji bilan bogʻliq tadqiqotlarda ilmning yoʻli boshida­noq hayotiy muammo bilan bogʻlanishi lozim.

Ilmning yangi mantigʻi shunday: avval hayotdagi muammo, keyin ilmiy yechim. Avval fermer dalasi, xonadon ehtiyoji va bozor ta­labi, keyin laboratoriya, grant, texnologiya, maqola va patent. Bunday yondashuvda maqola ham, patent ham, tavsiya ham yoʻqolmaydi. Ak­sincha, ular qogʻozdagi nazariy natija emas, haqiqiy sharoitda sinab koʻrilgan, fermer va xonadon daromadi bilan tasdiqlangan, bozorga yaqin ilmiy mahsulotga aylanadi.

Bu professor, akademik, laboratoriya rah­bari yoki institut direktoriga ham yangi va­zifa yuklaydi. Endi olim faqat grant kutib oʻtirmasligi kerak. Agar institutda kuchli laboratoriya, tajribali olimlar, yosh tadqi­qotchilar, magistrlar, aspirantlar va jahon adabiyotiga kirish imkoniyati boʻlsa, bu katta boylik. Ammo bu boylik faqat ichki hisobot, dissertatsiya yoki maqola emas, hudud, sektor, fermer, xonadon va iqtisodiyot uchun ham ish­lashi kerak.

Olimlar hokimlikka borib: “Tumandagi suv, tuproq, ekin, logistika, chorvachilik yoki qayta ishlash muammosini tahlil qilamiz va yechimlar paketini taklif etamiz”, deyishi mumkin. Klasterga borib: “Hosildorlik, tola sifati, suv sarfi, kasallik, urugʻlik yoki agrotexnologiya muammosini diagnosti­ka qilamiz, ilmiy asoslangan xarita tuza­miz, xodimlaringizni oʻqitamiz”, desa boʻla­di. Kooperativ, fermer yoki mahallaga borib: “Sizning sharoitingizda qaysi texnologiya ishlaydi, qaysi xarajat oʻzini oqlaydi, qay­si mahsulot bozorga chiqadi — shuni birga hisoblaymiz”, desa toʻgʻri boʻladi.

Shunday qilib, “ilm yoʻlini teskari­dan boshlash” faqat grant berish tartibini emas, olimning fikrlash tarzini ham oʻzgar­tiradi. Ilgari savol “gʻoyamni qayerda sinab koʻraman?” boʻlgan boʻlsa, endi savol “qaysi hayotiy muammoga ilmiy yechim beraman?” boʻ­lishi kerak. Ana shunda ilm qogʻozdan hayot­ga, laboratoriyadan iqtisodiyotga, maqoladan inson manfaatiga, patentdan mahsulotga va grantdan amaliy natijaga tezroq yetib bo­radi.

Akademik konsalting: vaqti kelgan yoʻnalish

Mana shu yondashuv akademik konsalting­ning ham tabiiy boshlanishidir. Konsal­ting deganda koʻpchilik xususiy firmalarni tasavvur qiladi. Lekin dunyoda akademik konsalting ham muhim yoʻnalishga aylanmoq­da. Universitet va ilmiy institut olimlari oʻz bilimini davlat, biznes va jamiyat muam­molarini hal qilishga yoʻnaltiradi.

Bu yoʻnalishning afzalligi shundaki, u startapdan ham tezroq boshlanishi, patent litsenziyasidan ham soddaroq boʻlishi mumkin. Hokimlik toʻgʻri qaror qabul qiladi, kompa­niya xato xarajatdan saqlanadi, fermer ilmiy yechim oladi, institut esa laboratoriyasi va yosh olimlari uchun qoʻshimcha daromad topadi.

Lekin akademik konsalting tasodifiy va norasmiy holatda qolmasligi kerak. Unga huquqiy asos, namunaviy shartnoma, tezkor tasdiq, xizmat narxini belgilash, daromadni institut va olimlar oʻrtasida adolatli taq­simlash, masʼuliyat va sifat nazorati tizimi lozim. Olim oʻz instituti orqali ishlasin, institut olimini himoya qilsin, hudud va biznes esa ishonchli ilmiy xizmat olsin.

Qishloq xoʻjaligida bu, ayniqsa, muhim. Chunki bu sohada tuproq, suv, genetika, vete­rinariya, iqtisodiyot, logistika, qayta ish­lash, eksport, raqamlashtirish, texnika, eko­logiya va oziq-ovqat xavfsizligi bir-biriga bogʻlangan. Bunday muammoga oddiy maslahat emas, ilmiy asoslangan kompleks yechim kerak.

Davr talabi

Qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasini qayta tashkil etish gʻoyasi aynan shu yangi davr talabi bilan bogʻliq. Buni faqat eski aka­demiyani qayta tiklash deb tushunmaslik ke­rak. Yangi akademiya faqat maqola va hisobot tayyorlaydigan muassasa emas, balki ilmni fermer dalasiga, xonadon daromadiga, hokim qarorlariga, klaster texnologiyasiga, bozor mahsulotiga va xalq dasturxoniga yetkazadi­gan milliy aql markazi boʻlishi kerak.

Uning vazifasi beshta yoʻnalishda koʻri­nishi mumkin: ilmdan xonadonga, ilmdan fermerga, ilmdan bozorga, ilmdan siyosatga, ilmdan jamiyatga. Yaʼni yangi nav, koʻchat, chor­va, parranda, baliq, biopreparat va agrotex­nika xonadon va fermer darajasida sinab koʻriladi, sinovdan oʻtgan mahsulot yoki tex­nologiya kompaniya, klaster, kooperativ, star­tap yoki spin-off orqali masshtablashadi, hokimlik va vazirliklar esa ilmiy tahlilga tayanib qaror qabul qiladi.

Agar ilmni hayotga yaqinlashtirmoqchi boʻlsak, grantlarni baholash mezoni oʻzgari­shi kerak. Loyiha arizasida faqat “maqsad”, “vazifa”, “ilmiy yangilik”, “kutilayotgan ma­qola” boʻlishi yetarli emas.

Unda quyidagi savollarga ham aniq ja­vob boʻlishi kerak: qaysi xonadon yoki fermer maydonida ishlanadi? Qaysi hudud, tuproq va suv sharoiti tanlangan? Xonadon nima oladi — urugʻ, koʻchat, biopreparat, vaksina, konsultatsiya, tahlil yoki oʻquvmi? Oila aʼzo­si texnik xodim sifatida jalb qilinadimi? Mahsulotni qayta sotib olish yoki bozorga chiqarish mexanizmi bormi? Qaysi kompaniya, klaster yoki kooperativ keyin masshtablash­tirishi mumkin? Natija hosil, daromad, suv tejamkorligi, ish oʻrni, mahsulot sifati va fermer ishonchi orqali qanday baholanadi? Mana shunday savollar javobi ilmiy loyi­hani qogʻozdan hayotga olib chiqadi.

Har bir sektorga qoʻllash mumkin boʻlgan yondashuv

Bu model faqat kartoshka, sabzavot yoki paxta uchun emas. Urugʻchilikda yangi navlar fermer maydonida sinab koʻriladi, ma­halliy urugʻchilik zanjiri shakllanadi. Chorvachilikda zotdor qoramol, qoʻy, parranda va quyon xonadonda ilm asosida koʻpaytiri­ladi. Veterinariyada vaksina, diagnostika va profilaktika paketi mahallada sinab koʻ­riladi. Baliqchilikda kichik havzalarda in­tensiv baliq yetishtirish modeli ishlanadi. Sabzavotchilikda 2-3-marta hosil olish sxe­masi joriy qilinadi. Bogʻdorchilikda inten­siv bogʻ, tomchilatib sugʻorish va qator orasi ekinlari daromad manbai boʻladi.

Yangi jihat shundaki, biz ilmni tijorat­lashtirishni faqat patent yoki startapdan emas, xonadon, mahalla va fermer maydoni­dan boshlashni taklif etyapmiz. Bu modelda grant bir vaqtning oʻzida olimni ham, xona­donni ham, texnologiya sinovini ham, kamba­gʻallikni qisqartirishni ham, keyingi bo­zorga chiqishni ham qoʻllab-quvvatlaydi. Bu Oʻzbekiston uchun amaliy, boshqa davlatlar uchun esa oʻrganishga arziydigan tajriba boʻ­lishi mumkin.

Xulosa

Biz koʻp yillar ilmni yuqoridan pastga tushirishga oʻrgandik: institutdan stansiya­ga, stansiyadan fermerga, fermerdan bozorga. Endi esa muammo xonadondan, fermerdan, mahalladan va hududdan boshlanishi, olim shu muammoni yechishi, natija bozorga chiqi­shi, keyin siyosat va milliy dasturga aylani­shi kerak.

Ilm xonadonga kirsa, hisobot emas, da­romadga aylanadi. Ilm fermer dalasiga kirsa, nazariya emas, ishonchga aylanadi. Ilm bozorga kirsa, mahsulot va xizmatga aylanadi. Ilm hokim qaroriga kirsa, toʻgʻri siyosatga aylanadi. Ilm jamiyatga kirsa, ta­raqqiyot boʻladi.

Bugun Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi ana shu yangi yoʻlga qadam qoʻymoqda. Preziden­timiz rahbarligida ilm-fanni qoʻllab-quv­vatlash, fermer va dehqonga erkinlik berish, suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish, urugʻchilikni rivojlantirish, qayta ishlash va eksport salohiyatini oshirish, innovatsiya ekotizimini shakllantirish, eng muhimi, inson manfaatini markazga qoʻyish boʻyicha islohotlar shu yoʻnalishga mustahkam asos yaratmoqda.

Qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasi­ni qayta tashkil etish tashabbusi ham ana shu islohotlar ruhiga mos keladi. Davla­timiz rahbari ilmiy hamjamiyatlar, yangi akademiklar va sohadagi ilmiy institut­larni ana shu yangi zanjir doirasida koʻ­rish, har bir akademik va ilmiy jamoaning xonadonda, mahallada, tumanda va viloyatda amaliy modeli boʻlishi zarurligini alohi­da taʼkidlab kelmoqda. Boshqacha aytganda, yangi davrda akademiya ilmiy institutlarni faqat grant kutadigan yoki hisobot topshi­radigan muassasa emas, balki hududlarga maslahat beradigan, fermerga texnologiya yetkazadigan, xonadon daromadini oshira­digan, bozorga mahsulot chiqaradigan va milliy oziq-ovqat xavfsizligiga xizmat qiladigan amaliy aql markaziga aylanti­rishi zarur.

Endi olimlar, professorlar, institut­lar va grant beruvchi tashkilotlar oʻz savoli­ni oʻzgartirishi lozim. Savol faqat “qancha maqola chiqadi?” emas, balki “bu ilm kim­ning hayotini yengillashtiradi?”, “qancha pa­tent olinadi?” emas, balki “bu texnologiya qaysi fermerga daromad beradi?”, “loyiha qayerda bajariladi?” emas, balki “u qaysi xonadonda, qaysi dalada, qaysi mahallada hayotga kiradi?” boʻlishi kerak.

Shunda ilmiy grant xarajat emas, in­vestitsiyaga, akademiya hisobot markazi emas, milliy aql markaziga aylanadi. Olim masla­hatchi, yaratuvchi va taraqqiyot sherigi boʻladi. Fermer esa faqat isteʼmolchi emas, ilmning hammuallifiga aylanadi. Eng muhimi, xalq ilmning natijasini qogʻozda emas, oʻz dala­sida, xonadoni daromadida, dasturxonida koʻradi.

Ibrohim ABDURAHMONOV,

qishloq xoʻjaligi vaziri,

akademik