So'nggi yillarda O'zbekiston Respublikasida soliq ma'murchiligini takomillashtirish, zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish hamda inson omilini qisqartirishga qaratilgan keng ko'lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu islohotlarning muhim yo'nalishlaridan biri soliq monitoringi institutini rivojlantirish va uning huquqiy asoslarini takomillashtirishdan iborat.
Soliq monitoringi an'anaviy soliq tekshiruvlaridan tubdan farq qiladi. Mazkur institutning asosiy maqsadi soliq to'lovchi bilan soliq organlari o'rtasida ochiq axborot almashinuvi, o'zaro ishonch va hamkorlikni ta'minlash orqali soliq xavflarini oldindan aniqlash hamda ularni sudgacha bo'lgan bosqichda bartaraf etishdan iborat. Shu jihatdan soliq monitoringi nazorat qilish vositasidan ko'ra ko'proq preventiv mexanizm sifatida namoyon bo'ladi.
Biroq amaliyot shuni ko'rsatmoqdaki, soliq monitoringini o'tkazish jarayonida soliq organlari va soliq to'lovchilar o'rtasida turli huquqiy nizolar kelib chiqishi mumkin. Mazkur nizolar, asosan, soliq organlarining qo'shimcha hujjatlar talab qilishi, monitoring natijalari bo'yicha berilgan xulosalarning huquqiy mazmuni, soliqqa oid tavsiyalarni qo'llash tartibi hamda monitoring davomida aniqlangan soliq xavflarini baholash masalalari bilan bog'liq bo'ladi.
Soliq monitoringining o'ziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, u soliq tekshiruvi hisoblanmaydi. Shu sababli monitoring natijasida aniqlangan holatlar avtomatik ravishda soliq majburiyatlarini hisoblash yoki javobgarlik choralarini qo'llash uchun asos bo'la olmaydi. Aksincha, soliq organi aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan soliq to'lovchiga tavsiyalar beradi va unga o'z faoliyatini amaldagi qonunchilik talablariga muvofiqlashtirish imkoniyatini yaratadi.
Amaliyotda nizolarning yana bir sababi monitoring doirasida taqdim etilgan ma'lumotlarning huquqiy maqomi bilan bog'liq. Ayrim hollarda soliq to'lovchilar monitoring davomida taqdim etgan axborot keyinchalik soliq tekshiruvi o'tkazishda yoki javobgarlik masalalarini hal qilishda foydalanilishi mumkinligi yuzasidan e'tiroz bildiradilar. Bunday holatlar soliq sirini saqlash, tadbirkorlik faoliyatiga asossiz aralashmaslik hamda davlat organlarining qonuniylik tamoyiliga rioya etishi nuqtai nazaridan alohida huquqiy baholanishi lozim.
Soliq monitoringi bilan bog'liq nizolarni hal etishda ma'muriy va sud tartibidagi himoya mexanizmlari muhim ahamiyat kasb etadi. Soliq to'lovchi, avvalo, yuqori turuvchi soliq organiga shikoyat qilish huquqiga ega. Agar ma'muriy tartibda nizo bartaraf etilmasa, manfaatdor shaxs ma'muriy sudga murojaat qilib, soliq organining qarori, harakati yoki harakatsizligini haqiqiy emas deb topishni talab qilishi mumkin. Bunday nizolarni ko'rib chiqishda sudlar qonuniylik, xolislik, mutanosiblik va tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini himoya qilish tamoyillariga tayanadi.
Soliq monitoringining yana bir muhim jihati xavfga asoslangan yondashuvning qo'llanilishidir. Soliq xavfi darajasi noto'g'ri baholangan taqdirda monitoringni asossiz boshlash yoki monitoring davomida ortiqcha hujjatlar talab qilish holatlari yuzaga kelishi mumkin. Bu esa tadbirkorlik subyektlarining ortiqcha vaqt va moliyaviy xarajatlariga sabab bo'ladi hamda davlat organlariga nisbatan ishonchning pasayishiga olib keladi. Shu bois xavflarni baholash mezonlarining shaffofligi va aniqligi huquqiy nizolarni kamaytirishda muhim omil hisoblanadi.
Bugungi kunda soliq monitoringini takomillashtirishning asosiy yo'nalishlaridan biri uning raqamlashtirilishini yanada chuqurlashtirish hisoblanadi. Sun'iy intellekt elementlari, avtomatlashtirilgan xavf tahlili hamda real vaqt rejimida ma'lumot almashish tizimlari monitoringning samaradorligini oshirish bilan birga inson omilidan kelib chiqadigan subyektiv qarorlar sonini kamaytiradi. Natijada soliq monitoringi yuzasidan kelib chiqadigan nizolar ham sezilarli darajada qisqaradi.
Xulosa qilib aytganda, soliq monitoringi zamonaviy soliq ma'murchiligining muhim instituti bo'lib, uning asosiy vazifasi soliq to'lovchi va davlat o'rtasida hamkorlikni rivojlantirishdan iborat. Shu bilan birga, monitoringni o'tkazish jarayonida kelib chiqadigan huquqiy nizolarni bartaraf etish uchun qonunchilikni yanada takomillashtirish, monitoringning protsessual qoidalarini aniq belgilash, soliq to'lovchilarning huquqiy kafolatlarini kuchaytirish hamda sud amaliyotida yagona yondashuvni shakllantirish zarur. Aynan ushbu omillar soliq monitoringi institutining samarali ishlashi va davlat bilan biznes o'rtasidagi o'zaro ishonchni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Normuratov Aktam,
Toshkent davlat yuridik universiteti
Ma’muriy va moliya huquqi sho‘basi katta o‘qituvchisi
