Чунки замонавий тараққиёт энди фақат ялпи рақамлар, инвестиция ҳажми ёки экспорт кўрсаткичларигина эмас, балки инсон ҳаётидаги ҳақиқий ўзгаришлар билан баҳоланмоқда. Қайси мамлакатда оддий инсон ўз меҳнати орқали қадр топса, келажакка ишончи мустаҳкамланса, ўша жамият барқарор ҳисобланади.

Геосиёсий кескинликлар ва иқтисодий рақобат кучайган шароитда давлат қудра­тининг ҳақиқий мезони аниқ намоён бўл­моқда: у жамиятнинг энг заиф қатлами ҳаётида қай даражада сезиларли ўзгариш ярата олмоқда? Зеро, бой давлат дегани бой инсонлар жамияти эмас, балки имко­ниятлар адолатли тақсимланган, меҳнат орқали фаровонликка эришиш мумкин бўлган жамиятдир. Шу маънода, иқтисод мақсад эмас, инсон учун хизмат қиладиган воситага айланмоғи шарт.

Рақамлар ортидаги инсон тақдири

Глобаллашув даврида иқтисодий рақо­бат, технологиялар ва молиявий ресурслар учун кураш бир томонда бўлса, иккинчи томонда дунё аҳолисининг бир қисми ҳа­нуз фақат асосий эҳтиёжлар учун курашиб яшашга мажбур. Бу қарама-қаршилик на­фақат моддий, балки маънавий ҳамдир. Шунинг учун ҳар бир давлат учун иқтисо­дий ўсишнинг асосий мезони инсон ҳаёти­даги ўзгаришлар ва аҳоли учун яратилган барқарор имкониятлардир.

Ана шундай глобал жараёнлар фонида 23 январь куни давлатимиз раҳбари раисли­гида камбағалликни қисқартириш ва аҳоли бандлигини таъминлаш бўйича 2026 йилда амалга оширилиши лозим бўлган вазифа­ларга бағишланган видеоселектор йиғилиши ўтказилди. Бу йиғилиш мазмун-моҳиятига кўра фақат иқтисодий ҳисоб-китоблар муҳо­камаси эмас, балки одамлар ҳаётига бевоси­та таъсир қилувчи муҳим ижтимоий воқеа сифатида аҳамият касб этди.

Давлатимиз раҳбари 2025 йил якунлари­га тўхталар экан, иқтисодиётда эришилган натижаларни шунчаки рақамлар билан эмас, балки уларнинг жамият ҳаётидаги ўрни би­лан боғлаб таҳлил қилди. Иқтисодиётнинг 7,7 фоиз ўсиши ва ялпи ички маҳсулот ҳажми 147 миллиард доллардан ошгани, аввало, меҳнат бозоридаги фаоллик, иш ўринлари ва аҳоли даромадлари кўпайиши демакдир.

Иқтисодиётнинг барча тармоқларида ўсиш суръатлари 2024 йилдагига нисба­тан юқори бўлгани, хорижий инвестиция ҳажми 43 миллиард долларга, экспорт 33,8 миллиард долларга етгани Ўзбекистоннинг халқаро иқтисодий майдондаги нуфузи ва рақобатбардошлиги ошиб бораётганини кўрсатади. Бу рақамлар шунчаки статистика эмас, балки мамлакатнинг ташқи бозорларда ўз ўрнини топаётгани, ички имкониятлар эса ташқи ишонч билан уйғунлашаётганининг яққол далилидир.

Айни пайтда юқори иқтисодий фаоллик шароитида инфляция даражаси 9,8 фоиздан 7,3 фоизга тушиши аҳоли даромадларининг ҳақиқий қийматини сақлаб қолишда муҳим омил бўлди. Бу ҳолат иқтисодий ўсишнинг сифат жиҳатидан ҳам барқарор эканини англатади. Президентимиз таъкидлаганидек, иқтисодиёт қанчалик барқарор бўлса, ин­фратузилмани ривожлантириш, ижтимоий соҳаларга сармоя йўналтириш ва аҳоли тур­муш фаровонлигини ошириш имкониятлари шунчалик кенгаяди. Мустаҳкам пойдевор­сиз бинo бўлмагани каби барқарор иқтисо­диётсиз фаровон ҳаёт ҳам бўлмайди.

Мамлакатдаги ислоҳотлар нафақат иқти­содий ўсишга, балки ижтимоий барқарор­ликка ҳам қаратилган. 2025 йилда 366 минг оила камбағалликдан чиққани, камбағаллик даражаси 8,9 фоиздан 5,8 фоизга, ишсиз­лик эса 5,5 фоиздан 4,8 фоизга тушгани бу рақамлар ортида минглаб оилалар ҳаётида­ги реал ўзгаришлар, болаларнинг таълимга, катталарнинг эса меҳнат орқали ўз ўрнини топишга бўлган умиди мужассам.

Камбағалликни қисқартириш сиёсати иқтисодий самарадорликдан ҳам кенгроқ маъно касб этади. Бу инсон қадрини тиклаш, меҳнати ва салоҳиятини жамият тараққиёти­нинг асосий омили сифатида эътироф этиш­дир. Чунки инсон фақат кун кечириш эмас, балки ўз иқтидори орқали ҳаётга маъно ки­ритиш учун яшайди. Давлат сиёсати айнан шу имкониятларни яратишга қаратилганида ислоҳотлар ҳақиқий мазмун касб этади.

Видеоселектор йиғилиши ва унда бел­гиланган вазифалар нафақат иқтисодий ис­лоҳотларнинг навбатдаги босқичи, балки халққа хизмат қилиш, ижтимоий адолатни таъминлаш ва инсон манфаатларини устувор қўйиш йўлидаги узвий жараён сифатида на­моён бўлди.

Шу ўринда бир мулоҳаза. Бир инсоннинг ҳаётини яхши томонга ўзгартириш фақат бир неча йиллик хизматлар билан чегара­ланмайди, у бир неча юз йилга татийдиган самара бериши мумкин. Бугун иқтисодий қийинчиликдан чиқиб, имконият ва иқти­дорга эга бўлган инсонлар ўзиники билан бирга атрофдагилар ҳаётини ҳам яхшилай­ди. Уларнинг дунёқараши ва фаолияти оила­дан ташқари бутун жамиятда ижтимоий ва маънавий уйғониш нуқталарига айланиши мумкин.

Ҳар бир имконият, ҳар бир дастур ва ҳар бир инвестиция нафақат иқтисодий қадам, балки инсон қадрияти ва унинг ҳаётини ях­шилашга қаратилган маънавий ҳаракат сана­лади. Давлат ва халқ ўртасидаги бу ишонч ва ҳамжиҳатлик замонавий Ўзбекистоннинг та­раққиёт йўлидаги энг муҳим устуворликдир.

Камбағалликка қарши комплекс стратегия

Жамиятнинг руҳи унинг энг кичик бир­лигида — маҳаллаларда яшайди. Ҳар бир маҳалла нафақат уйлар ва кўчалар йиғинди­си, балки одамлар орзу-умиди, меҳнати ва ижтимоий ҳаётининг марказидир. Шу боис, камбағаллик ва ишсизликка қарши чора-тад­бирлар иқтисодий кўрсаткич эмас, балки халққа қаратилган ҳамнафас хизматдир. Ҳар бир яратилган имконият, қўйилаётган ҳар бир қадам маҳалла аҳли ҳаётида сезиларли ўзгариш яратади ҳамда келажак авлод учун барқарор ижтимоий ва иқтисодий меросни таъминлайди.

Маҳалла ислоҳотларнинг асосий “боғи” саналади. Агар маҳаллада ишсиз шахслар ёки камбағал оилалар сақланиб қолса, демак, давлатнинг дастурлари ва қарорлари жойига етиб бормаган, тизим самарасиз ишламоқда. Шу нуқтаи назардан қаралса, маҳалла ва “ет­тилик” тизими халқ муаммоларини аниқ ва самарали ҳал қилишда асосий механизмдир.

Жорий йил учун камбағалликни қисқар­тириш бўйича белгилаб қўйилган мақсадлар катта. Жумладан, 1 миллион аҳолини доимий иш билан таъминлаш, 181 минг оилани кам­бағалликдан чиқариш, камбағалликдан холи маҳаллалар сонини 2,5 баробар ошириб, 3,5 мингтага етказиш ва ишсизлик ҳамда кам­бағаллик даражасини 4,5 фоизга тушириш. Бу режалар халқ ҳаётида жиддий ўзгариш қилишга қаратилган барқарор стратегия­дир. Албатта, бундай маррага эришиш осон эмас. Бу йўлда фаол иштирок этиш ҳар бир шахсдан масъулият талаб қилади. Шунингдек, имкониятларни оқилона ишга солиш ва ижтимоий натижага айлантириш лозим.

Маҳаллаларнинг иқтисодий салоҳиятини оширишда кичик қуёш электр станциялари муҳим восита сифатида эътиборга олинган. Жорий йилда 903 та маҳаллада ҳар бирининг қуввати 300 киловатт бўлган станциялар қурилиши белгиланган. Улар маҳаллада қў­шимча даромад манбаи яратиш билан бирга оилаларни иш билан таъминлайди, энергия тежамкорлик ва “яшил” лойиҳаларни амалга ошириш имконини беради.

Бу тадбирлар иқтисодий, ижтимоий ва экологик аҳамиятга ҳам эга. Қуёш энергия­си табиатни муҳофаза қилиш, углеводород ёнилғилардан фойдаланишни камайтириш ва атмосферани ифлосланишдан ҳимоялаш имконини беради. Шу билан бирга, маҳал­лаларда яшовчи камбағал оилаларнинг даро­мади ортиб, уларда ижтимоий барқарорлик ва ҳамжиҳатлик пайдо бўлади. Шу маънода, кичик қуёш электр станциялари фақат энер­гия манбаи эмас, балки маҳалла иқтисодиётининг янги қуввати, барқарор ижтимоий тараққиётнинг муҳим элементидир.

Сўнгги йилларда дунё миқёсида озиқ- овқат хавфсизлиги энг долзарб муаммолар­дан бирига айланди. Аҳоли сони ўсиши, иқлим ўзгариши ва ресурслар чекланганли­ги шароитида ҳар бир давлат ўз ички им­кониятларига таяниб, барқарор ечимларни изламоқда. Бу жараёнда қишлоқ хўжалиги, айниқса, аҳоли томорқалари ва фойдаланил­май келаётган ер майдонларини ишга солиш нафақат маҳсулот етиштириш, балки аҳоли бандлигини таъминлашнинг ҳам муҳим ман­баи сифатида намоён бўлмоқда.

Бугун юртимизда томорқа маданияти босқичма-босқич шаклланиб бормоқда. Кўплаб оилалар ўз томорқасидан унумли фойдаланиб, нафақат оила эҳтиёжини қон­дирмоқда, балки бозорга маҳсулот чиқариб, барқарор даромад манбаига эга бўлмоқда. Бу — амалий натижа, реал ҳаёт ҳақиқати. Албатта, гуруч курмаксиз бўлмайди, яъни бу йўлда муаммо ва камчиликлар йўқ эмас. Аммо муҳим жиҳати шундаки, тизим ишла­япти, тажриба тўпланяпти ва энг асосийси, одамларда ерга, меҳнатга ва ўз имкониятига ишонч ортяпти.

Ана шу жараёнда ишсизлик ва камбағал­ликни қисқартиришда маҳаллаларнинг их­тисослашуви алоҳида аҳамият касб этмоқда. Хусусан, 903 та “оғир” маҳаллада 100 минг гектар томорқа ва ижара ерлари мавжуд. Агар ҳокимлар ва “маҳалла еттилиги” сув таъминотини яхшилаш, аҳолини уруғ ва кў­чатлар билан таъминлаш, иш жараёнини ти­зимли ташкил этишга эътибор қаратса, аҳо­ли даромади ва турмуш сифатида сезиларли ижобий ўзгаришлар пайдо бўлади.

Бу йўналишда давлат томонидан қўшим­ча молиявий механизмлар жорий этилмоқда. Жумладан, томорқа ер эгалари учун кўчат харидининг 50 фоизи қоплаб берилиши, “шпалер”лар учун субсидиялар ажратилиши, томчилатиб суғориш тизимини жорий этиш учун компенсациялар тўланиши белгиланга­ни ердан самарали фойдаланишни рағбатлан­тириш, меҳнат унумдорлигини ошириш ва аҳолида ўзини ўзи таъминлаш маданиятини шакллантиришга хизмат қилади.

Шунингдек, пиллачилик кооперацияси ва уйда пилла етиштиришни йўлга қўйиш орқали ҳам аҳоли иқтисодий фаоллиги қўллаб-қув­ватланяпти. Бу соҳада иш бошлаш истагида бўлган оилаларга 20 миллион сўмгача фоизсиз ссуда ажратилиши, йил давомида 2 минг гек­тар ўрмон ерларининг 4 минг камбағал оилага 50 сотихдан берилиши нафақат даромад манбаи, балки оилалар учун узоқ муддатли барқарор ҳаёт пойдеворидир. Пиллачилик маҳаллаларда қўшимча иш ўринлари яратиб, оилаларни уй шароитида меҳнат билан таъ­минлаш имконини беради.

Мазкур чора-тадбирлар давлатнинг ин­сон қадрига муносабатини, ижтимоий адо­лат ва масъулиятни амалда намоён этиши­дир. Зеро, ижтимоий барқарорлик ҳар бир оиланинг розилиги ва ҳаётдан мамнунлиги­да мужассам бўлади.

Бандлик ва даромад манбаи

Ҳар қандай барқарор иқтисодий тизимнинг таянчи кичик ва ўрта бизнесдир. Чунки айнан шу соҳа жамиятнинг энг қуйи қатламларигача етиб борадиган, инсон ташаббуси ва меҳнати­ни иқтисодий қудратга айлантирадиган муҳим механизм ҳисобланади. Кичик ва ўрта бизнес фақат корхоналар ёки тадбиркорлик субъект­лари эмас, балки миллионлаб оиланинг кун­далик турмуши, орзу-умидлари ва мустақил ҳаётга интилишининг ифодасидир. Шу маъно­да, давлат иқтисодиётининг барқарорлиги, ав­вало, маҳалла ва оила даражасида шаклланган тадбиркорлик муҳитига боғлиқ. Зеро, иқтисо­диёт кучли бўлса, жамият барқарор, жамият барқарор бўлса, давлат мустаҳкам бўлади.

Ана шу тамойилдан келиб чиқиб, жорий йилда кичик ва ўрта бизнесни ривожлан­тириш учун 140 триллион сўмлик кредит ресурслари ажратилиши белгиланди. Бу маблағ нафақат иқтисодий фаолликни оши­риш, балки аҳолининг ўз кучига ишончини мустаҳкамлаш, меҳнат орқали фаровонликка эришиш имкониятини яратишга қаратилган. Хусусан, 37 та “оғир” туманда “Оилавий тадбиркорлик” дастури доирасида 12 фоизли имтиёзли кредитлар тақдим этилиши маҳал­лаларда янги иқтисодий ҳаракатни бошлаб бериши билан аҳамиятлидир.

Имтиёзли кредитларнинг энг юқори миқ­дори барча туманларда 1,5 баробар оши­рилиб, 50 миллион сўмга етказилиши ҳам тадбиркорликни кенг қўллаб-қувватлашга қаратилган аниқ қадамдир. Бу чора маҳал­лаларда “иккинчи иқтисодий қават”ни, яъни иш ҳақига қарам бўлмаган, мустақил даро­мад манбаига эга аҳоли қатламини шакл­лантиришга хизмат қилади. Зеро, иқтисодий мустақил инсон фаол фуқаро, фаол фуқаро эса жамият таянчидир.

Шунингдек, импорт қилинган ва серти­фикатланган наслли чорва учун 100 миллион сўмгача, уй меҳмонхонаси, кичик музлат­кичлар, маҳсулотни сақлаш ва қайта ишлаш минитехнологиялари учун 150 миллион сўмгача гаровсиз кредит ажратилиши тад­биркорлик турларини диверсификациялашга хизмат қилади. Бу эса маҳаллаларда фақат хомашё етиштириш эмас, балки қўшимча қиймат яратиш, қайта ишлаш ва хизмат кўр­сатиш соҳаларини ҳам ривожлантириш им­конини беради.

Айниқса, чегара ва анклав ҳудудларда жойлашган 563 та маҳаллада тадбиркор­лик лойиҳалари учун кредит миқдорининг 1 миллиард сўмгача оширилиши стратегик аҳамиятга эга. Бу ҳудудларда иқтисодий фаолликни кучайтириш нафақат даромад­ни оширади, балки ижтимоий барқарорлик ва хавфсизликни таъминлашга ҳам хиз­мат қилади. Мазкур мақсадда “Оилавий тадбиркорлик” дастурларига ажратилган 3,6 триллион сўмдан ташқари яна 2 трил­лион сўм қўшимча ресурс йўналтирилиши давлатнинг ушбу соҳадаги қатъий иродасини намоён этади.

Маҳаллалар ихтисослашувини чуқур­лаштириш ва маҳсулот етиштиришни рағ­батлантириш учун 17 триллион сўм банк кредитлари ажратилиши, уларнинг 4 фоизи маҳсулот етиштиришда, 6 фоизи эса қайта ишлаш лойиҳаларида компенсация қилини­ши тадбиркор учун молиявий юкни енгил­лаштиради. Бу эса ташаббусни қўллаб-қув­ватлайди, қўрқув ўрнини ишонч, интилишни эса натижа билан алмаштиради.

Бундан ташқари, маҳалла тадбиркорлари ва ҳоким ёрдамчилари малакасини ошириш мақсадида Хитой, Туркия, Жанубий Корея ва Малайзия каби давлатларга бир ойлик стажи­ровкалар ташкил этилиши ислоҳотларнинг институционал асосини мустаҳкамлайди. Чунки билим ва тажриба билан қувватлан­маган ислоҳот барқарор натижа бермайди. Профессионал раҳбарлик ва масъулият эса камбағалликни қисқартиришда ҳал қилувчи омил ҳисобланади.

Бу чора-тадбирлар давлатнинг инсон қадрига муносабатини, ижтимоий адолат ва барқарор тараққиётга интилишини яққол кўрсатади. Кичик ва ўрта бизнесни қўл­лаб-қувватлаш орқали иқтисодий ўсиш би­лан бир қаторда инсоннинг ўз салоҳиятини рўёбга чиқариш, меҳнат орқали қадр топиш имконияти яратилмоқда.

Шу маънода, кичик ва ўрта бизнесни ри­вожлантириш фақат иқтисодий сиёсат эмас, балки халқ ва давлат ўртасидаги ишончни мустаҳкамлайдиган, ижтимоий ҳамжиҳат­ликни таъминлайдиган стратегик йўлдир. Ҳақиқий тараққиёт пул ва рақамларда эмас, балки инсон ҳаётидаги сезиларли ўзгаришларда намоён бўлади. Ана шу ғоя замонавий Ўзбекистон ислоҳотларининг асосий фалса­фасини белгилаб бермоқда.

Адолатли подшоҳ Хорун ар-Рашид ҳақида бундай ривоят бор. Бир куни у ши­корга чиққан пайтида ўтин териб юрган кекса чолга дуч келади. Подшоҳ одатда­гидек дуо сўрайди: “Ота, бизга бир дуо қилинг, овимиз бароридан келсин”. Чол эса қисқа ва маъноли жавоб беради: “Ал­лоҳим, сенга минг йил умр берсин, болам”. Бу сўз подшоҳни ўйга толдиради. Зеро, дунёда минг йил умр кўрган инсон бўлма­ган. Подшоҳ дуонинг маъносини сўрайди. Чол эса хотиржамлик билан жавоб беради: “Болам, тўғри, сен минг йил умр кўрмай­сан. Вақти келиб омонат жонингни Ярат­ганга топширасан. Аммо сен бу дунёни тарк этганингдан кейин ҳам қилган адолат­ли ишларинг, халққа қилган хизматларинг минг йиллар давомида яшасин, одамлар­нинг хотирасида қолсин деб дуо қилдим”.

Инсон умри унинг яшаган йили билан эмас, балки қолдирган мероси ва халққа қилган фойдаси билан ўлчанади. Шу нуқтаи назардан қараганда, аҳолини камбағаллик­дан чиқариш ва уларга иқтисодий имкони­ятлар яратиш ҳам инсонлар учун, ҳам бутун жамият учун минг йилларга татийдиган ҳақиқий хизматдир.

Бугунги кундаги барча дастурлар ва ис­лоҳотлар, кичик ва ўрта бизнесни ривожлан­тириш орқали маҳаллаларда имкониятлар яратиш, иш билан таъминлаш ва камбағал­ликни қисқартириш йўлидаги барча ҳаракат­лар тарихда абадий из қолдириши мумкин. Ҳар бир имтиёзли кредит, ҳар бир инвести­ция ва ҳар бир маҳалла тадбиркорлиги фақат иқтисодий натижа эмас, балки халқ ҳаётида сезиларли ижтимоий ва маънавий ўзгаришларнинг очиқ ифодаси. Зеро, ҳар бир им­коният ва ҳар бир ижтимоий қадам халққа қайишадиган иш, жамият тараққиётига қў­шилган тарихий ҳиссадир.

Сардор ТОЛЛИБОЕВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири