Муаллифнинг “Созим” шеъридаги муқаддима нафақат лирик иқрор, балки ижодкорнинг бутун бир ҳаётий манифестидек янграйди:

Мен шоирман,

Истангиз шу,

Ўзимники эрур шу созим,

Бировлардан олмадим туйғу...

Бу мисраларда замон ва муҳит босимидан баланд турувчи, ўзлигини англаган шахс овози устуворлик қилади. “Бировлардан олмаслик” маънавий қарамликдан халос бўлиш, туйғу­лар софлигини ва асллигини сақлаб қолишдир. Ижодкор ўз руҳий ҳудудини шу қадар қатъият билан ҳимоя қиладики, ҳатто “мижғов ва паст­каш, ғийбат гаплар” унинг ижод осмонини булғай олмайди. Бундай мағрурлик кибр эмас, балки сўз масъулияти олдидаги содиқликдир.

Абдулла Орипов ижодида жамият таҳлили шунчаки бугунги куннинг ижтимоий манза­ралари билан чекланиб қолмай, балки инсо­ниятнинг ибтидоий илдизларигача бўйлайди. Шоирнинг “Юзма-юз” достони тарих фалса­фасини англашда муҳим маънавий калит вази­фасини ўтайди. Муаллиф инсон эволюциясини “мамонтлар тўдаси” чиққан ибтидоий давридан бошлайди. Бироқ асарнинг мағзи мамонтнинг енгилиши ёки жисмоний жанг тасвирида эмас, балки инсон онгида содир бўлган “илк маъна­вий хиёнат” нуқтасидадир:

Ўша кун бузилди азалий удум,

Уни инсон ўзи бузиб ташлади.

Кундузги ошкора ўғрилардай у

Ўлжасин уй-уйга торта бошлади.

Бу сатрларда нафснинг жамоавий имон ва тартиб устидан ҳукмронлиги дунёдаги барча кулфатларнинг дебочаси сифатида талқин қи­линади. Шахсий манфаатнинг умуминсоний қадриятлардан устун қўйилиши тарихни “зул­мат” ва “қон” билан булғади. Шоирнинг фик­рича, инсониятни боғлаган маънавий инқироз айнан ўлжа талашиш бошланган лаҳзада ту­ғилган. Бу инсониятнинг ўз асл табиатидан ва ҳақиқат йўлидан адашиши ҳақидаги аччиқ ху­лосадир.

Тарихнинг қонли саҳифаларини варақлар экан, ижодкор Спартакнинг ҳақ талашишидан тортиб, Цезарнинг найзасию Чингизхоннинг чўқморигача бўлган фожиаларни бир фалсафий занжирга тизади. Дунёнинг “адашиб кетгани” ҳақидаги фикр шоирнинг ёшликдаги ғўрлиги эмас, балки оламнинг зиддиятли қонуниятла­рини теран англашидир. Бу тарихий силсила ичида шахс ва муҳит муносабати янгича маъ­но касб этиб, яхшилик донини экканларнинг “ёмон” деб ном олиши жамиятнинг азалий ҳам­да оғриқли парадокси сифатида очиб берилади.

Шоир дунёдаги ҳақсизликнинг мангуликка даъво қилишига қарши исён кўтаради. Унинг назарида, нажот руҳий тикланишда, яъни “ёшлик софлиги” деб аталган ўша маъсум ман­зилга қайтишдадир. Фақат истиқбол деб атал­ган эзгу ниятгина инсонга унинг асл софлигини қайтариб бера олади.

Абдулла Орипов тарихни фақат ўтмиш эмас, балки бугунги куннинг маънавий кўзгу­си ва келажакнинг пойдевори сифатида тад­қиқ этади. Бу босқичда шоир инсонни ўз ички дунёсини тафтиш қилишга, яъни “тўда” бўлиб ўлжа талашмайдиган, нафс қуллигидан озод, соф ва имонли ҳолатга қайтишга чорлайди. Тарихнинг изтиробли сабоқлари орқали у ин­сонни ўзлигини англашга ва руҳий покланиш­га даъват этади.

Унинг ижодида шахснинг жамиятдаги ўрни шунчаки ижтимоий мақом бўлмай, бал­ки виждон ва масъулият мезони билан бел­гиланади. Шоирнинг фалсафий тафаккурида “оломон” ва “халқ” тушунчалари бир-бирига қарама-қарши қўйилган икки қутб сифатида гавдаланади. Муаллифнинг “Оломонга” шеъ­ридаги ўткир ва изтиробли саволлар жамият­нинг маънавий мудроқлигига берилган бадиий зарбадир:

Машраб осилганда қаёқда эдинг?

Чўлпон отилганда қаёқда эдинг?

Суриштирганмидинг Қодирийни ё

Қалқон бўлганмидинг келганда бало?

Бу мисраларда шоир оломоннинг энг қўр­қинчли қиёфаси — лоқайдлиги ва томоша­бинлигини фош этади. Оломон учун тарихда­ги буюк фожиалар, миллат фидойиларининг қурбон бўлиши шунчаки бир “томоша”. Унинг “номидан ҳукмлар ўқилиши” эса масъулият­сизликнинг олий кўринишидир. Шоир оло­монни халқ бўлишга, яъни ўзлигини англаган, тарих ва келажак олдида жавобгарликни ҳис этадиган яхлит маънавий кучга айланишга даъ­ват этади.

Шахснинг тўда ичида йўқолиб қолиш хавфи “Тўда” шеърида янада теранроқ таҳлил қили­нади. Тўда — шахсиятсизлик ва иродасизлик макони. Унда ҳар қандай буюклик, ҳар қандай алоҳидалик “тўданинг феъли” олдида завол топиши мумкин. Шоирнинг “Тўдани кўрганда қўрқиб кетаман”, деган иқрори замирида минг йиллардан буён сақланиб келаётган ибтидоий шафқатсизликдан хавотир ётади:

Агарда қўзиса тўданинг феъли,

Унга тенг келолмас сойларнинг сели.

Хос унга ёвузлик, шафқатсизликлар,

Қорни тўқ бўлса-да, тоқатсизликлар.

Бу ерда “тоқатсизлик” ўзгача фикрни, юк­сак истеъдодни ва мустақил иродани қабул қи­лолмасликдир. Абдулла Орипов наздида халқ бўлиш тўда психологиясидан халос бўлиш, виждон амри билан яшаш демакдир. Шоир “Юзма-юз” шеърида таъкидлаганидек, “инсон инсон учун тўка олса ёш” ва “бир сафда турса одамлар”, ана шундагина оломон халққа айла­нади.

Муаллиф жамиятнинг ҳар бир аъзосини ўз ички оламига боқишга, сохта “ура-уралар”­дан воз кечиб, “инсоф ва виждон” чегарасини тан олишга ундайди. У виждон уйғонишини тўданинг ҳиссиз оқимидан ажралиб чиқиб ҳа­қиқатнинг тик нигоҳига дош бера олишда деб билади. Шоирнинг бутун ижоди мана шу маъ­навий юксалишга — шахсни оломон зулмати­дан халқнинг нурли уфқларига олиб чиқишга хизмат қилади.

Файласуф шоир ижодида инсон шунчаки жисмоний мавжудот эмас, балки асрлар даво­мида шаклланган маънавий мероснинг, қон ва руҳ ирсиятининг давомчиси сифатида талқин қилинади. Шоирнинг фалсафий мушоҳадала­рида генетика тушунчаси биологик қонуният­лардан юксалиб, миллий ўзликни англашнинг тарихий занжирига айланади. Унинг “Генети­ка” шеъри бу борада инсон руҳиятининг теран қатламларини очиб берувчи энг салмоқли асар­лардан биридир:

Билмадим, қонимда қай аждод яшар,

Балки бобо Кайфий, балки Улуғбек...

...Тунлар қулоғимга чалинар элас,

Тулпорлар кишнаши, отлар гурроси.

Муаллиф инсон танасида оқиб турган қон­ни минг йиллик тарихнинг овози деб билади. Бу ерда “билмайман” дейиш орқали ижодкор инсон табиатининг нақадар мураккаблигига ва унинг ботинида мудраб ётган улкан куч­ларга ишора қилади. Қонда фақат ташқи қиё­фа — “қош-кўз” эмас, балки аждодларнинг феъл-атвори, орзу-армонлари ва шиддати ҳам мерос бўлиб ўтади. Улуғбекнинг закий нигоҳи ёки Муқаннанинг тиним билмас исёнкор руҳи авлодларнинг ички оламида қайта уйғониши миллий ирсиятнинг боқийлигидир.

Шоирнинг талқинида бу мерос фақат за­фарлардан иборат эмас. Унда “дарбадар бир ошиқ”, “сарбадор” ва ҳатто “шаҳаншоҳ”нинг ҳам асоратлари бор. Инсон ўз вужудида ҳам ҳукмдорликка интилиш, ҳам дарвешликка мойиллик каби зиддиятли кучларни ташиб юради. Бу миллат характерининг мураккаб фалсафасидир. “Ўзбекистон” қасидасида маз­кур ғоя янада кенгроқ миқёсда, ватан тақдири билан уйғунликда давом эттирилади. Тарих­нинг шиддатли синовлари, Жалолиддиннинг Амударёдан сакрашию Собир Раҳимовнинг за­фарли қадами — бари-бари бугунги авлоднинг қонида яширинган “генетик қувват” сифатида тасвирланади.

Абдулла Орипов учун ирсият занжирини англашнинг бош белгиси келажак олдидаги масъулиятни ҳис қилиш демакдир. Биз фақат ўтмишнинг меросхўрлари эмас, балки кела­жакда туғилажак “энг олий инсон, мукаммал зот”нинг замини ҳамдирмиз:

Риштайи жонида бир зарра бўлиб,

Бизнинг ҳам қонимиз гупургай, рост бу…

...Лабда табассуму кўзда ёш билан

Сенга талпинаман, буюк набирам…

Шоирнинг ушбу хулосаси инсониятнинг маънавий узвийлиги ҳақидаги буюк ҳақиқат­дир. Инсон ўз аждодларининг “турфа хислати­ни” қонида ташиб юрар экан, у ҳеч қачон ил­дизсиз бўла олмайди. Бу қон бизни “шу қадим дунё”га ва “қон билан, тер билан қотган шу тупроқ”қа боғлаб турувчи энг мустаҳкам ило­ҳий риштадир. Генетик хотиранинг уйғониши эса шахсни оломонликдан халқ даражасига кў­тарувчи энг олий маънавий жараёндир.

Шоир шеъриятининг маънавий қуввати шундаки, у жамиятнинг зоҳирий фаровонлиги ортига яширинган ахлоқий инқирозларни ўт­кир нигоҳ билан пайқайди ва уларга аниқ ба­диий ташхис қўяди. Унинг ҳажвий ва фалсафий мушоҳадаларида инсоннинг асл қиёфаси ва у тақиб юрган ижтимоий ниқоблар ўртасидаги зиддият аёвсиз фош этилади. “Таклифнома” шеъри бу борада ижтимоий мунофиқликнинг энг оддий, аммо энг оғриқли манзарасини чи­зиб беради:

Сўкар дунё деган бир ғамхонани,

Киборларни сўкар ғазабга тўлиб.

Ва лекин тўй қилса, “Таклифнома”ни

Ўшаларга элтар биринчи бўлиб.

Гап шунчаки тўй ҳақида эмас, балки инсон­нинг ўз сўзи ва амали ўртасидаги жарлик ҳа­қида бормоқда. Тилида лаънатлаган кучларига амалда талпиниш шахснинг маънавий иккига бўлинишидир. Шоир бундай ҳолатни жамият­нинг руҳий хасталиги деб билади. Иккиюзла­мачилик Абдулла Орипов талқинида инсон­нинг ўзлигидан кечиши ва манфаат занжирига боғланишидир.

Муаллифнинг ижтимоий ташхиси “Мар­таба” шеърида янада даҳшатлироқ тус олади. Унда икки кишининг ўз аждодлари қандай қатл этилгани билан мақтаниши (бирини “бош жаллод сўйгани”, иккинчисини “ипак арқонда осишгани”) жамиятдаги қадриятлар тизими на­қадар остин-устун бўлиб кетганини кўрсатади. Инсонлар ўз қадр-қимматини эмас, балки ким­нингдир қўлида қурбон бўлиш усулини марта­ба деб билиши руҳий қулликнинг энг юқори нуқтасидир. Шоир бу орқали мутелик ва сохта ғурур қон-қонимизга сингиб кетганини аччиқ заҳарханда билан баён этади.

Жамиятдаги маънавий тубанликнинг яна бир кўриниши “Икки хушомадгўй” ва “Лўт­тибоз” шеърларида давом эттирилади. Шоир “виждонли одамлар ортгани сайин, лўттибоз сони ҳам кўпайиб борар”, дея таъкидлар экан, ахлоқсизликнинг ташкилий шаклларидан огоҳ­лантиради. Хушомадгўйлик шахснинг ички ни­қоби бўлиб, у “товонидан тортиб тиззасигача ялаш” орқали ўзлигини топтайди.

Шоирнинг ҳассос тафаккури миллатнинг келажагига бўлган чексиз ишонч билан суғо­рилган. У “Алишер” шеърида таъкидлагани­дек, беш юз йил буюк сиймолар учун шунчаки бир лаҳза. Абдулла Орипов ўз ижоди орқали миллий генетикани уйғотишга, оломонни халқ даражасига кўтаришга ҳаракат қилди. Унинг шеърияти миллатнинг руҳий паспортидир. Абдулла Орипов қолдирган маънавий мерос “сароб”лар ичида ҳақиқатни топиш, “тўда”лар ичида шахс бўлиб қолиш ва ҳар қандай синов­да имон мададига суяниш дарслигидир. Унинг ранг-баранг ва соф шеърияти асрлар оша “буюк набиралар” қонида гупуриб, миллатнинг руҳий зафаридан далолат бериб тураверади. Зеро, шоир айтганидек, вужуд ўтар, баҳорлар ўтар, аммо маънавий мустаҳкамлик ва ҳур фикр дунёда мангу қолажак.

Мунисжон ҲАКИМОВ,

ЎзФА Алишер Навоий номидаги

Давлат адабиёт музейи бўлим мудири,

филология фанлари бўйича фалсафа доктори