Шу боис Ўзбекистон учун транспорт йўлакларини диверсификация қилиш оддий инфратузилма вазифаси эмас, балки иқтисодий хавфсизлик ва ташқи савдо самарадорлиги билан боғлиқ стратегик масаладир.

Сўнгги йилларда мамлакатимиз халқаро транспорт коридорларини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратиб, Марказий Осиёни Шарқ ва Ғарбни боғлайдиган муҳим логистика ҳудудига айлантиришга интилмоқда.

Шу нуқтаи назардан Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўли алоҳида аҳамият касб этади.

Ўнлаб йиллар давомида муҳокама қилинган ушбу лойиҳа бугун қоғоздаги режадан реал қурилиш босқичига ўтди. Аммо унинг аҳамияти фақат темир йўл қурилиши билан чекланмайди. Гап Ўзбекистоннинг ташқи савдо маршрутларини кенгайтириш, минтақадаги транзит салоҳиятини ошириш ва янги логистика тизимини шакллантириш ҳақида кетмоқда.

Нега айнан шу темир йўл муҳим?

Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўли уч мамлакатни тўғридан-тўғри боғлайдиган янги транспорт артерияси бўлади.

Лойиҳа амалга ошгач, Ўзбекистон Хитой билан темир йўл орқали янги йўналишда боғланади. Бу эса ташқи савдо юкларини ташишда мавжуд маршрутларга қўшимча муқобил яратади.

Масаланинг яна бир муҳим томони шундаки, янги коридор фақат Ўзбекистоннинг ўзи учун эмас, балки бутун Марказий Осиё учун янги логистик имкониятларни очади.

Давлатимиз раҳбари Шавкат Мирзиёев Қирғиз Республикасига давлат ташрифи давомида ҳам мазкур лойиҳанинг аҳамиятига алоҳида тўхталиб, уни минтақа тараққиёти ва ўзаро боғлиқлигини мустаҳкамлайдиган тарихий қадам сифатида баҳолаган.

«Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўли лойиҳасида эришилаётган ютуқларни мамнуният билан қайд этдик. Ушбу магистраль бўйлаб савдо-логистика инфратузилмасини биргаликда ривожлантирамиз. Савдо ва транспорт жараёнларига рақамли ечимларни фаол жорий этамиз. Автоташувчилар учун қулай шарт-шароитлар яратамиз», — деган эди Президент.

Демак, масала фақат темир изларини ётқизишда эмас. Асосий мақсад — ушбу темир йўлни самарали ишлайдиган ягона транспорт-логистика тизимига айлантириш.

4,7 миллиард долларлик лойиҳа қандай қурилмоқда?

Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўлининг умумий қиймати 4 миллиард 700 миллион долларни ташкил этади.

Лойиҳа Қирғизистоннинг мураккаб тоғли ҳудудларидан ўтиши билан ажралиб туради. Шу сабабли қурилишнинг ўзи ҳам катта муҳандислик вазифаларини талаб қилмоқда.

Қурилиш ишларини ташкил этиш учун вақтинчалик йўллар, электр узатиш линиялари, бетон заводлари, лабораториялар, омборлар ва махсус қурилиш базалари барпо этилди.

Лойиҳага кўра, темир йўл бўйлаб йўловчи поездлар соатига 120 километргача, юк поездлари эса 90 километргача тезликда ҳаракатланиши режалаштирилган.

Торугарт, Макмал ва Жалолобод каби асосий станциялар билан бирга жами 20 та темир йўл станциясини қуриш белгиланган.

Бироқ лойиҳанинг ҳақиқий мураккаблиги унинг тоғли қисмларида яққол намоён бўлади.

Тоғлар бағридаги 305 километр

Темир йўлнинг энг мураккаб 305 километрлик қисми Қирғизистон ҳудудидан ўтади.

Биргина Макмал станциясининг ўзида 5 миллион 200 минг куб метр ер ишлари бажарилди.

Ҳозирда қурилиш 26 та туннелда олиб борилмоқда. Узунлиги 13 562 метр бўлган асосий туннелда қазиш ишлари якунланган. Бу лойиҳада белгиланган умумий ҳажмнинг 13,1 фоизини ташкил этади.

Шунингдек, 12 та объектда ёрдамчи штольнялар қурилмоқда. Туннель қазиш ишларининг қарийб 30 фоизи портлатиш ишларисиз, тўлиқ механизациялашган усулда бажарилмоқда.

Бу рақамлар лойиҳанинг нима учун мураккаб ва қиммат эканини кўрсатади. Бироқ қурилиш жараёнидаги ҳар бир босқичнинг аҳамияти келгусида ушбу йўл қандай ишлаши билан ўлчанади.

Қурилишда қанча иш бажарилди?

Умумий узунлиги 185,5 километр бўлган ер полотносини барпо этиш бўйича 23 та участкада ишлар олиб борилмоқда.

Лойиҳа бўйича белгиланган 56 миллион 85 минг куб метрлик ер ишларидан 19 миллион 630 минг куб метри, яъни 35 фоизи бажарилди.

Кўприклар қурилиши бўйича ҳам ишлар давом этмоқда. Умумий узунлиги 15,18 километр бўлган 50 та кўприкдан 38 тасида, яъни 76 фоизида қурилиш ишлари бошланган.

Ҳозиргача 2 398 та пойдевор қозиқлари ўрнатилиб, лойиҳавий миқдорнинг 69 фоиз ишлари тугалланган. 65 та устуннинг асосий конструкцияси тўлиқ қад ростлаган.

Бундан ташқари, умумий узунлиги 10 854 метр бўлган 33 та кўприкдан 13 тасида ҳам қурилиш ишлари жадал олиб борилмоқда.

Темир йўл барқарорлигини таъминлаш ва сув оқимларини тартибга солиш мақсадида умумий узунлиги 15 623 метр бўлган 576 та сув ўтказиш қувурини ўрнатиш режалаштирилган. Ҳозиргача уларнинг 280 метри қуриб битказилди.

Шу билан бирга станция бинолари ва муҳандислик иншоотларини қайта қуриш ишлари ҳам олиб борилмоқда.

Бу кўрсаткичлар лойиҳанинг босқичма-босқич физик жиҳатдан шаклланаётганини кўрсатади. Аммо янги темир йўлнинг иқтисодий самараси унинг қанчалик тез ва қулай ишлашига ҳам боғлиқ.

Темир йўл қуришнинг ўзи етарли эмас

Янги транспорт коридори ишга тушганидан кейин энг муҳим масала — ундан қанчалик самарали фойдаланиш.

Чунки поезд темир йўлда тез ҳаракатлангани билан чегарада узоқ вақт туриб қолса, юкни қайта расмийлаштириш жараёни кўп вақт олса ёки турли мамлакатлардаги транспорт тизимлари бир-бири билан тўлиқ интеграция қилинмаган бўлса, янги коридорнинг афзаллиги пасаяди.

Шунинг учун Ўзбекистон томони темир йўл қурилиши билан бир вақтда унинг келгусидаги ишлаш механизмига ҳам эътибор қаратмоқда.

Бу борада уч томонлама ҳамкорлик доирасида тўртта муҳим ташаббус илгари сурилди.

Биринчи ташаббус — чегарада поездларни ушлаб қолмаслик

Биринчи ташаббус чегара ўтказиш пунктларидаги жараёнларни соддалаштириш ва рақамлаштиришга қаратилган.

Мақсад — тадбиркорлар учун юк ташиш жараёнини тезлаштириш ва соддалаштириш.

Бу орқали поездларга хизмат кўрсатиш вақтини икки бараварга камайтириш мақсад қилинмоқда.

Аслида, бу янги коридорнинг иқтисодий самарадорлиги учун ҳал қилувчи масалалардан бири. Чунки транспортда вақтнинг ўзи ҳам харажат ҳисобланади.

Иккинчи ташаббус — чегарада иқтисодий фаолликни кучайтириш

Иккинчи ташаббус Қирғиз — Ўзбек чегарасида нейтрал эркин технологик зона билан ёнма-ён ҳолда нейтрал эркин иқтисодий зонани барпо этишни назарда тутади.

Бу ғоянинг аҳамияти шундаки, темир йўл фақат юкларни бир нуқтадан иккинчисига олиб борувчи йўлак бўлиб қолмай, унинг атрофида ишлаб чиқариш, савдо, хизмат кўрсатиш ва логистика фаолияти ривожланишига замин яратади.

Яъни транспорт инфратузилмаси аста-секин иқтисодий инфратузилмага айланади.

Учинчи ташаббус — тоғли ҳудудлар учун ягона техник ечимлар

Учинчи ташаббус темир йўл ўлчовлари кенглигини ўзгартириш технологиялари, габарит ва юк кўтариш қобилияти унификация қилинган ҳаракатланувчи таркиблар, шунингдек, баланд тоғли темир йўллар учун техник ечимларни ишлаб чиқиш бўйича қўшма муҳандислик-конструкторлик бюросини ташкил этишни назарда тутади.

Бу ташаббус лойиҳанинг техник жиҳатдан барқарор ишлашини таъминлашга қаратилган.

Айниқса, Қирғизистон ҳудудидан ўтадиган мураккаб тоғли қисмни ҳисобга олганда, темир йўл инфратузилмасининг техник стандартлари ва ҳаракатланувчи таркиблар ўртасидаги уйғунлик муҳим аҳамият касб этади.

Тўртинчи ташаббус — темир йўлни рақамлаштириш

Тўртинчи ташаббус йўналишдаги барча иштирокчилар томонидан тан олинадиган ягона интеграциялашган рақамли транспорт ҳужжатини жорий этишдан иборат.

У темир йўл маъмуриятлари ва назорат органлари ўртасида узлуксиз маълумот алмашинувини таъминлаши керак.

Бунинг натижасида ҳужжатлар билан ишлаш жараёни соддалашиши, назорат ва чегарадан ўтиш операциялари тезлашиши мумкин.

Шундай қилиб, Ўзбекистон илгари сураётган ташаббуслар бир-биридан алоҳида эмас.

Уларнинг барчаси битта мақсадга — темир йўлни тез, қулай ва рақамлаштирилган транспорт коридорига айлантиришга хизмат қилади.

Макмал: темир йўлдан логистика марказигача

Бу жараёнда Макмал юклаш-тушириш станцияси алоҳида ўрин тутади.

Қирғизистонда барпо этилаётган мазкур станцияда терминаллар, омборлар, ишлаб чиқариш ва сервис майдончаларини ўз ичига олган минтақавий даражадаги транспорт-логистика тармоғини яратиш кўзда тутилган.

Демак, лойиҳа фақат темир йўлдан иборат бўлмайди.

Темир йўл — асосий инфратузилма.

Макмал каби логистика марказлари — унинг иқтисодий таянч нуқталари.

Рақамли транспорт ҳужжатлари ва чегарадаги соддалаштирилган тартиблар — унинг тезкор ишлаш механизми.

Эркин иқтисодий зона эса коридор атрофида иқтисодий фаолликни кучайтириши мумкин.

Ана шу элементлар бир-бири билан уйғунлашганда, темир йўл ҳақиқий транспорт-логистика коридорига айланади.

Ўзбекистон учун асосий натижа нима бўлади?

Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўлининг аҳамиятини фақат унинг узунлиги, туннеллари ёки кўприклари сони билан баҳолаб бўлмайди.

Унинг асосий аҳамияти — Ўзбекистоннинг транспорт имкониятларини кенгайтиришида.

Биринчидан, ташқи савдо юкларини ташиш учун янги йўналиш пайдо бўлади.

Иккинчидан, мамлакатнинг транзит салоҳияти ошади.

Учинчидан, Хитой билан савдо-иқтисодий алоқалар учун янги транспорт имконияти яратилади.

Тўртинчидан, Қирғизистон орқали Марказий Осиёнинг ички транспорт боғлиқлиги кучаяди.

Бешинчидан, темир йўл атрофида логистика, омбор, сервис ва ишлаб чиқариш инфратузилмасини ривожлантириш имкониятлари пайдо бўлади.

Энг муҳими эса — Ўзбекистон ўзининг географик чекловини логистика имкониятига айлантиришга ҳаракат қилмоқда.

Денгизга чиқиш имконияти бўлмаган давлат учун транспорт коридорларини кўпайтириш — шунчаки қулайлик эмас. Бу ташқи савдо, экспорт, импорт ва иқтисодий барқарорлик учун стратегик аҳамиятга эга.

Шу маънода Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон темир йўли битта темир йўлдан кўра каттароқ лойиҳадир.

У Хитойни Марказий Осиё билан янада яқин боғлайди, Қирғизистоннинг транзит салоҳиятини оширади ва Ўзбекистон учун янги ташқи савдо ҳамда логистика имкониятларини очади.

Шунинг учун бу лойиҳанинг ҳақиқий натижаси темир йўл қачон қуриб битказилиши билангина эмас, балки у ишга тушгач, қанчалик тез, арзон ва самарали транспорт коридорига айлана олиши билан белгиланади.

Хитой — Қирғизистон — Ўзбекистон: бир магистраль, аммо унинг ортида бутун минтақа учун янги иқтисодий имкониятлар турибди.