Shu vaqt ichida “Buyuk yashil devor” dasturi doirasida Gobi va Taklamakon cho‘llari bo‘ylab ulkan “yashil belbog‘” hosil qiluvchi 66 milliardga yaqin daraxt ekildi. Loyiha qumlar “hujumi”ni, ya’ni qum uyumlari siljishini to‘xtatib turibdi, biroq yangi tadqiqot ushbu o‘rmonlarning kutilmagan boshqa xususiyatini aniqladi, deb yozadi Naked Science (“Fan nuqtayi nazaridan”) nashri.

“Geophysical Research Letters” jurnalida chop etilgan tadqiqotga ko‘ra, dastur doirasida ekilgan daraxtlar tabiiy o‘rmonlardagi daraxtlarga qaraganda tezroq o‘sar ekan. Olimlarning fikricha, sun’iy daraxtzorlar atmosferadagi karbonat angidrid konsentratsiyasining oshishiga samarali javob berishi mumkin.

Shu bilan birga, tadqiqotchilar bunday hodisaning sabablari hali to‘liq tushunarsiz ekanligini tan olishadi. Ishning yetakchi muallifi, Shenchjendagi Pekin universiteti landshaft ekologi Yuyxan Loning so‘zlariga ko‘ra, sun’iy va tabiiy o‘rmonlar o‘rtasidagi farqlar yanada o‘rganishni talab qiladi. Bunday o‘simliklar uglerodni qanchalik samarali yutishi mumkinligini tushunish shunga bog‘liq.

"Buyuk yashil devor" loyihasi 1978-yilda boshlangan va 2050-yilgacha yakunlanishi kerak. Uning dastlabki vazifasi cho‘llanishga qarshi kurashish edi, chunki Gobi cho‘li har yili Xitoyning 2,6 ming kvadrat kilometrdan ortiq yaylovlari va qishloq xo‘jaligi yerlarini o‘z ichiga oladi.

Dastlabki bosqichlarda dastur jiddiy qiyinchiliklarga duch keldi. Ommaviy ekish uchun tanlangan tez o‘suvchi daraxt turlarining ko‘pchiligi mahalliy iqlim sharoitiga chidamsiz bo‘lib, ko‘plab nobud bo‘lgan. Shunga qaramay, xitoylik mutaxassislar o‘rmonchilik yondashuvlarini bosqichma-bosqich takomillashtirib, ishni davom ettirdilar. Natijada, loyiha nafaqat omon qoldi, balki keng ko‘lamli o‘rmonlarni tiklashning eng muvaffaqiyatli namunalaridan biriga aylandi. Boshqa mamlakatlardagi bir qator shunga o‘xshash tashabbuslardan farqli o‘laroq, Xitoy dasturi asta-sekin mahalliy tabiiy sharoitlarga moslashdi, deb xabar berdi naked-science.ru.

Nature jurnali ma’lumotlariga ko‘ra, loyiha bilan qamrab olingan hududlarda o‘rmon qoplami maydoni 1978-yildagi 5 foizdan 2023-yilda 14 foizga oshgan. Bu chang bo‘ronlari sonini sezilarli darajada kamaytirdi va shamol bo‘ylab joylashgan shaharlar, jumladan, Pekinda havo sifatini yaxshiladi.

Garchi, "Buyuk yashil devor" birinchi navbatda cho‘llanishga qarshi kurashish uchun yaratilgan bo‘lsa-da, tadqiqotchilar bu o‘rmonlar iqlim o‘zgarishini sekinlashtirishga qanchalik samarali yordam berayotganiga qiziqqan edi.

Sun’iy o‘rmonlar iqlim dasturlarida keng qo‘llaniladi, ammo global ekotizim modellarining aksariyati o‘rmon turlarini farqlamaydi va ularning yosh tuzilishini yetarlicha hisobga olmaydi. Iqlim modellari va hisob-kitoblarining aniqligini oshirish uchun bu omillarning uglerod yutilishiga qanday ta’sir qilishini tushunish biz uchun muhim edi," - deya tushuntirdi Yuyxan Lo.

Tadqiqot uchun olimlar sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlaridan foydalanib, daraxt shox-shabbalarining zichligi ko‘rsatkichi - barg yuzasi indeksi deb ataladigan ko‘rsatkichni tahlil qilishdi. So‘ngra natijalar Xitoyning tabiiy o‘rmonlaridagi xuddi shunday ma’lumotlar bilan taqqoslandi.

Ma’lum bo‘lishicha, sun’iy o‘rmonlardagi barg qoplami maydoni tabiiy o‘rmonlarga qaraganda 66% tezroq ko‘paygan.

Bu ko‘p jihatdan yosh daraxtlarning tabiiy ravishda qari daraxtlarga nisbatan tezroq o‘sishi bilan izohlanadi. Bundan tashqari, daraxtzorlar inson tomonidan muntazam parvarish qilinadi, tabiiy o‘rmonlar esa o‘z-o‘zidan rivojlanadi.

Biroq, bir xil yoshdagi va o‘xshash tabiiy sharoitlardagi daraxtlar taqqoslanganda ham, sun’iy o‘rmonlar baribir taxminan 4,6% tezroq o‘sganligi ma’lum bo‘ldi.

Eng sezilarli ustunlik daraxtlarning yoshi 30-40 yosh bo‘lganda kuzatildi. Bu davrdan keyin o‘sish sur’atlari keskin pasayib ketgan.

Tabiiy o‘rmonlar esa, aksincha, sekinroq o‘sadi, lekin ancha uzoq vaqt davomida barqaror rivojlanish sur’atini saqlab qoladi. Shu sababli, aynan ular uglerodning uzoq muddatli samarali to‘plovchilari hisoblanadi.