Ҳуқуқ ана шундай ҳодисадир. У қонун моддаларида яшамайди — у қарорларда, танловларда, тақдирлар кесишган нуқталарда намоён бўлади. У кўринмас, аммо ҳал қилувчи кучдир: бир инсоннинг йўлини очиши ёки уни тўсиши мумкин бўлган тизим.
Замон тезлашгани сари ҳуқуқ ҳам ўзгармоқда. Энди у фақат тартибга солувчи восита эмас, балки жамият ривожини белгилайдиган омилга айланмоқда. Аммо энг муҳим савол ўзгармай қолмоқда: ҳуқуқ ҳақиқатан ҳам инсон учун ишлаяптими?
Ана шу савол ортидан изланган йўл, назариядан амалиётга, миллий тажрибадан глобал майдонга олиб чиққан академик саёҳат ҳамюртимиз Зойир Эшмуродовнинг ҳуқуқий қарашлари ва фаолиятида ўз ифодасини топган. Унинг йўли — ҳуқуқни англаш, уни қайта талқин қилиш ва энг муҳими, уни ҳаётга яқинлаштиришга қаратилган интилишдир.
Айни пайтда АҚШда фаолият олиб бораётган ҳамюртимиз ҳуқуққа айнан шу нуқтаи назардан қарайди. У учун ҳуқуқ — назария эмас, амалиёт. Қоғоздаги матн эмас, балки қарорларга таъсир қилувчи омилдир.
«Мени ҳуқуқда энг кўп қизиқтирган нарса — бир норма реал ҳаётда қандай ишлаши ва одамларнинг кундалик қарорларига қандай таъсир қилиши», — дейди Зойир Эшмуродов.
Бу ёндашув унинг таълим йўли ва касбий фаолиятини белгилаб берди.
Академик шаклланиш ва ўзига талабчанлик
Зойир Эшмуродов 2019–2023 йилларда Тошкент давлат юридик университетида таҳсил олди. У махсус, сараланган гуруҳда ўқиди — бу муҳит юқори талаб, чуқур таҳлил ва тез фикрлашни талаб қилади.
У нафақат ўқиди, балки жараённи ташкил қилди: семинарлар, муҳокамалар, жамоавий ишлар. Бу тажриба унга икки муҳим жиҳатни берди — фикрни асослаш ва масъулиятни ўз зиммасига олиш.
«Махсус гуруҳда ўқиш мени тез фикрлашга ва ўз позициямни ҳимоя қилишга ўргатди. Бу босқичда шаклланган интизом кейинги муваффақиятлар учун асос бўлди», — дейди у.
Халқаро қараш: қиёсий ҳуқуқ мактаби
Польшанинг Гданск университетидаги алмашинув дастури Зойир Эшмуродов учун бурилиш нуқтаси бўлди. У Европа ҳуқуқ тизимларини ичида туриб ўрганиш имконига эга бўлди.
Франция, Швейцария, Испания, Италия, Дания, Венгрия — турли юрисдикциялар, турли ёндашувлар. Аммо барчасида умумий мантиқ бор. Бу тажриба унга бир ҳақиқатни кўрсатди: ҳуқуқ миллий доира билан чекланмайди.
«Турли мамлакатлар, турли қоидалар, аммо умумий ҳуқуқий мантиқ сақланиб қолади», — дейди Зойир Эшмуродов.
Қиёсий ёндашув унинг фикрлаш услубини кенгайтирди ва таҳлилий имкониятларини кучайтирди.
АҚШ: танлов ва синов
АҚШда магистратурада ўқиш — имконият. Аммо унга етиш жараёни — синов.
Қабул қилиш тизимли босқич бўлса, виза жараёни энг мураккаб ҳалқага айланди. Бу қарор шахсий ва касбий келажакни белгилаб берувчи босқич эди.
«Виза — бу оддий расмиятчилик эмас, балки қарорнинг оғирлигини ҳис қиладиган босқич», — дейди у.
Зойир Эшмуродов бу босқичдан ўтди ва навбатдаги даражага кўтарилди.
2023–2024 йилларда у Penn State Law университетида LLM даражасини олди. Бу ерда ҳуқуқ назария сифатида эмас, амалиёт сифатида ўргатилади. Таъкидлаш жоизки, бу университет халқаро рейтингларда Топ-100, ҳуқуқ йўналишида эса Топ-50га киради.
Ушбу олий таълим муассасасида асосий эътибор — суд қарорлари, кейс-таҳлил ва аргументацияга қаратилади. Ҳар бир норма реал мисол орқали тушунтирилади.
«АҚШда ҳуқуқ — ишлайдиган механизм. У суд қарорлари орқали шаклланади ва доимий равишда ривожланади», — дейди Зойир Эшмуродов.
Бу ёндашув унинг ҳуқуққа бўлган қарашини янада аниқлаштирди — ҳуқуқ фақат билиш учун эмас, қўллаш учун кераклигини англатди.
Роман-герман ҳуқуқ тизими — кодификация ва аниқликка асосланади. Англо-саксон тизими — прецедент ва амалиётга. Бу икки ёндашув ўртасидаги фарқ назарий эмас, амалий аҳамиятга эга.
«Роман-герман тизими тартиб беради, англо-саксон тизими ечим топади. Иккисини бир вақтда тушуниш ҳуқуқшуносга мураккаб вазиятларда самарали қарор қабул қилиш имконини беради», — дейди у.
Транспорт ҳуқуқи: етарлича баҳоланмаган соҳа
Транспорт ва логистика соҳаси глобал иқтисодиётнинг ажралмас қисми. Бироқ унинг ҳуқуқий тартибга солиниши кўп ҳолларда мураккаб ва парчаланган.
АҚШда федерал ва штат қоидаларининг уйғунлиги, доимий ўзгаришлар — бу соҳани янада мураккаблаштиради.
Натижада, ҳуқуқий ёрдам кўпинча муаммо юзага келгандан кейин изланади. Бу эса тизимли ёндашув етишмаётганини кўрсатади.
Зойир Эшмуродов томонидан асос солинган Zoxa Law платформаси айнан шу муаммога жавоб сифатида яратилди.
Бу адвокатлик хизматини алмаштирмайди. Бу — йўналиш беради, тушунтиради, огоҳлантиради.
«Асосий мақсад — муаммо юзага келгандан кейин эмас, ундан олдин тушуниш. Платформа мураккаб ҳуқуқий нормаларни содда тилга айлантиради. Фойдаланувчи қарор қабул қилишдан олдин хавфларни англайди. Бу ёндашув ҳуқуқни реактив эмас, проактив тизимга айлантиради», — дейди Зойир Эшмуродов.
Ҳуқуқ инсон учун хизмат қилиши шарт
Бугун Зойир Эшмуродов фаолиятини АҚШда давом эттирмоқда. Унинг иши — муайян соҳа билан чекланмайди. У ҳуқуқнинг ўзини қайта тушунишга қаратилган. Унинг қараши содда, аммо талабчан:
«Ҳуқуқ ишлаши керак. Агар у тушунарли бўлмаса, у ишламайди. Бу фикр ортида бир принцип ётади — ҳуқуқ инсон учун хизмат қилиши шарт», — дейди Зойир Эшмуродов.
