Jahon Bankining ma'lumotlariga ko'ra, rivojlangan mamlakatlarda milliy boylikning 60-70 foizini inson kapitali tashkil etadi. Bu ko'rsatkich zamonaviy iqtisodiyotda bilim, ko'nikma va salomatlikning naqadar muhimligini yaqqol ko'rsatib turibdi. Inson kapitali deb, shaxsning bilim, ko'nikma, tajriba, sog'liği va boshqa xususiyatlarining yig'indisiga aytiladi. Bu xususiyatlar inson mehnat unumdorligini oshirish va daromad keltirish qobiliyatini belgilab beradi. O'zbekiston uchun inson kapitaliga investitsiya qilish nafaqat iqtisodiy o'sishning, balki ijtimoiy barqarorlik va raqobatbardoshlikning kafolidir.
Ta'lim inson kapitalini shakllantirishning asosi hisoblanadi. Bugungi kunda ta'lim tizimi faqat nazariy bilim berib qolmay, amaliy ko'nikmalar, tanqidiy fikrlash va muammolarni mustaqil hal qilish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan bo'lishi zarur. Oliy ta'lim muassasalarida STEAM (STEAM - bu ta'lim yondashuvining qisqartmasi bo'lib, quyidagi sohalarni birlashtiradigan o'quv metodologiyasini anglatadi: S - Science (Fan/Ilm-fan); T - Technology (Texnologiya); E - Engineering (Muhandislik); A - Arts (San'at); M - Mathematics (Matematika)) yo'nalishlarini rivojlantirish, zamonaviy laboratoriyalar va tadqiqot markazlarini yaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, kasbiy ta'lim tizimini iqtisodiyot ehtiyojlariga moslashtirib, amaliyotga yo'naltirilgan dasturlarni joriy etish zarur.
Sog'lom jamiyat – raqobatbardosh jamiyat. Inson salomatligi uning mehnat faoliyati davrini uzaytirib, ish unumdorligini oshiradi. Ttibbiyotni rivojlantirish, zamonaviy diagnostika usullarini joriy etish va sog'lom turmush tarzini targ'ib qilish inson kapitalini saqlash va oshirishning muhim yo'nalishlaridir. Raqamli tibbiyot texnologiyalarini qo'llash, telemedicina xizmatlarini kengaytirish va aholi o'rtasida tibbiy savodxonlikni oshirish bu sohada amalga oshirilishi lozim bo'lgan strategik vazifalardir.
Tez o'zgaruvchan dunyoda bir marotaba olingan ta'lim butun hayot davomida yetarli bo'lmaydi. Hayot davomida o'rganish kontseptsiyasi zamonaviy inson kapitalini rivojlantirishning zaruriy qismidir. Xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish dasturlari, onlayn ta'lim platformalarini rivojlantirish bu jarayonni qo'llab-quvvatlaydi. Korporativ treninglar, professional sertifikatlash dasturlari va mentorlik tizimlari (mutaxassis (mentor) o'z bilim, tajriba va ko'nikmalarini kamroq tajribali kishi (mentee yoki shogird)ga muntazam ravishda o'tkazib, uning professional va shaxsiy rivojlanishiga yordam beradigan tizimli jarayon) nafaqat individual rivojlanishga, balki tashkilotlar samaradorligini oshirishga ham xizmat qiladi. Sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar tahlili va avtomatlashtirish zamonaviy mehnat bozorini tubdan o'zgartirmoqda. Bu sharoitda inson kapitaliga investitsiya qilish yanada muhim bo'lib qolmoqda, chunki murakkab muammolarni hal qilish, ijodiy yondashuv va odamlar bilan ishlash ko'nikmalari hali ham mashinalar tomonidan to'liq almashtirilmaydigan xususiyatlardir.
Raqamli savodxonlikni oshirish, dasturlash va ma'lumotlar tahlili kabi zamonaviy ko'nikmalarni egallash, kelajak kasblarga tayyorgarlik ustuvor vazifalardir. Shu bilan birga, kommunikatsiya, liderlik, jamoada ishlash qobiliyati – ham muhim ahamiyat kasb etadi. Inson kapitaliga samarali investitsiya uchun davlat, biznes va ta'lim muassasalari o'rtasida yaqin hamkorlik zarur. Davlat ta'lim va sog'liqni saqlash tizimlarini rivojlantirish uchun makroiqtisodiy shart-sharoitlar yaratsa, xususiy sektor amaliy tajriba berish, zamonaviy ko'nikmalarni shakllantirishda faol ishtirok etishi lozim. Universitetlar va korxonalar o'rtasidagi hamkorlik dasturlari, amaliyot markazlarini yaratish, startaplarni qo'llab-quvvatlash va innovatsion ekotizimni rivojlantirish bu strategiyaning muhim qismlaridir.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, ta'limga qilingan har bir dollar investitsiya uzoq muddatda 10-15 dollar daromad keltiradi. Yuqori malakali ishchi kuchi innovatsiyalarni tezlashtiradi, sanoat mahsuldorligini oshiradi va yangi ish o'rinlari yaratadi. O'zbekiston uchun yoshlarning ulushi yuqori bo'lgan demografik tuzilma katta imkoniyatdir. Agar bu yoshlarga sifatli ta'lim va rivojlanish imkoniyatlari yaratilsa, bu demografik dividendga aylanishi mumkin, ya'ni iqtisodiy o'sishning kuchli manbai bo'ladi. Inson kapitaliga investitsiya qilish kelajakka investitsiya qilishdir. Raqobatbardosh iqtisodiyot va farovon jamiyat yaratish uchun ta'lim sifatini oshirish va uni amaliy ko'nikmalarga yo'naltirish, sog'liqni saqlash tizimini modernizatsiya qilish va profilaktikani kuchaytirish, uzluksiz ta'lim va kasbiy rivojlanish tizimini yaratish, raqamli ko'nikmalar va zamonaviy texnologiyalarni o'rgatish, davlat, biznes va ta'lim muassasalari hamkorligini kengaytirish hamda iste'dodli yoshlarni qo'llab-quvvatlash va ularni mamlakatda ushlab qolish zaruridir.
Inson kapitaliga investitsiya xarajat emas, strategik sarmoya hisoblanadi. Bugungi kunda bu sohaga qilinadigan investitsiyalar ertaga mamlakatning global raqobatbardoshligini, iqtisodiy farovonligini va ijtimoiy barqarorligini belgilaydi. O'zbekiston kelajagining kuchi aynan uning inson kapitalida – bilimli, sog'lom va innovatsiyaga qodir fuqarolarida yotadi.
Boltayev Mansurjon,
TDYU, Fuqarolik huquqi
sho‘basi professori
