Inson hayotida kasb tanlash oddiy bir qaror emas, balki uning kelajak taqdiri, jamiyatdagi o‘rni va shaxsiy baxtiga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi muhim bosqichdir. To‘g‘ri tanlangan kasb nafaqat moddiy barqarorlikni ta’minlaydi, balki insonning o‘z mehnatidan mamnun bo‘lib yashashiga, o‘z salohiyatini to‘liq namoyon etishiga xizmat qiladi. Aksincha, shoshma-shosharlik yoki atrofdagilar ta’siri ostida qabul qilingan noto‘g‘ri qaror esa kasbiy qoniqmaslik, ruhiy zo‘riqish va ijtimoiy moslashuv muammolariga olib kelishi mumkin.
Zamonaviy mehnat bozori tobora o‘zgarib bormoqda. Bir necha yil avval talab yuqori bo‘lgan ayrim kasblar bugun dolzarbligini yo‘qotmoqda, yangidan-yangi mutaxassisliklar esa paydo bo‘lmoqda. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, axborot texnologiyalarining keng joriy etilishi, sun’iy intellekt va avtomatlashtirish jarayonlari ko‘plab sohalarni tubdan yangilamoqda. Bunday sharoitda yoshlarning ongli ravishda, o‘z qobiliyati va qiziqishiga tayangan holda kasb tanlashi nihoyatda muhimdir. Bu jarayonda esa ta’lim muassasalari va o‘qituvchilarning roli beqiyos ahamiyat kasb etadi.
Kasb tanlash – bu shaxsning ichki imkoniyatlari va tashqi omillar uyg‘unligida shakllanadigan murakkab jarayondir. Psixologiya fanida bu masala turli nazariyalar asosida o‘rganilgan bo‘lib, ularning barchasi bir haqiqatni tasdiqlaydi: inson o‘z qobiliyati, qiziqishi va xarakter xususiyatlariga mos faoliyat bilan shug‘ullangandagina yuqori natijalarga erishadi. Shaxsning intellektual va amaliy salohiyati, uning ichki motivatsiyasi, jamiyat ehtiyojlari hamda mehnat bozori talablari kasb tanlashda muhim omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bois kasb tanlash jarayonini tasodifga topshirish emas, balki puxta o‘ylangan, ilmiy asoslangan yondashuv orqali amalga oshirish zarur.
Yosh avlodning kasbiy yo‘nalishini to‘g‘ri belgilashda umumiy o‘rta ta’lim maktablari muhim poydevor vazifasini bajaradi. Aynan maktab davrida o‘quvchilarning qiziqishlari shakllanadi, ularning bilim va ko‘nikmalari rivojlanadi, ijtimoiy faolligi ortadi. Ta’lim muassasalari o‘quvchilarga turli fanlar orqali keng dunyoqarash berish bilan birga, ularning qaysi sohada muvaffaqiyat qozonishi mumkinligini aniqlashga yordam berishi lozim. Kasbga yo‘naltirish ishlari maktablarda tizimli ravishda olib borilganda, o‘quvchilar o‘z imkoniyatlarini erta anglay boshlaydi. Turli suhbatlar, uchrashuvlar, amaliy mashg‘ulotlar, ishlab chiqarish korxonalariga ekskursiyalar yoshlarning real mehnat muhiti bilan tanishishiga xizmat qiladi. Bu esa ularda kelajak kasbi haqida aniq tasavvur hosil bo‘lishiga yordam beradi.
Fanlarni chuqurlashtirib o‘qitish ham kasb tanlash jarayonida muhim o‘rin tutadi. Masalan, matematika va informatika fanlariga qiziqadigan o‘quvchilarda tahliliy fikrlash kuchli bo‘ladi va ular axborot texnologiyalari, dasturlash yoki muhandislik sohalarida muvaffaqiyat qozonishlari mumkin. Biologiya va kimyoga qiziqqan yoshlar tibbiyot yoki farmatsevtika yo‘nalishida o‘zlarini sinab ko‘rishlari ehtimoli yuqori. Tarix va huquq fanlariga mehr qo‘ygan o‘quvchilar yuridik sohada, til va adabiyotga oshno bo‘lganlar esa filologiya yoki tarjimonlik kasblarida o‘z salohiyatini namoyon eta oladi. Biroq bu yo‘nalishlar qat’iy qolip emas, balki o‘quvchining ichki moyilligi va intilishiga mos ravishda shakllanadigan imkoniyatlar maydonidir.
Kasbga yo‘naltirish jarayonida o‘qituvchining o‘rni alohida ta’kidlashga arziydi. Muallim o‘quvchining kundalik faoliyatini kuzatadi, uning bilim darajasi, qiziqishi, fe’l-atvori va ijtimoiy faolligi haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘ladi. Shu bois u o‘quvchining qaysi yo‘nalishda muvaffaqiyat qozonishi mumkinligini boshqalarga qaraganda aniqroq ko‘ra oladi. O‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki yo‘l ko‘rsatuvchi, ruhlantiruvchi va maslahat beruvchi shaxsdir. U o‘quvchiga ishonch bag‘ishlasa, uning ichki imkoniyatlarini yuzaga chiqarishga ko‘maklashsa, yosh inson o‘z kuchiga ishona boshlaydi. Ishonch esa har qanday muvaffaqiyatning asosidir.
Shu bilan birga, maktab psixologining faoliyati ham kasb tanlash jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Psixolog o‘quvchilarning temperament va xarakter xususiyatlarini aniqlaydi, ularning stressga chidamliligi va kommunikativ ko‘nikmalarini baholaydi. Individual suhbatlar va diagnostik metodlar orqali o‘quvchining ichki dunyosini chuqurroq o‘rganish imkoniyati yaratiladi. Bu ma’lumotlar esa kelajak kasbini tanlashda muhim yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi.
Kasb tanlash jarayonida ota-onaning o‘rni ham beqiyosdir. Ba’zan ota-onalar o‘z orzularini farzandlari orqali amalga oshirishni istab, ularni o‘zlari ma’qul ko‘rgan kasbga yo‘naltirishga harakat qiladi. Biroq har bir bolaning qobiliyati va qiziqishi o‘ziga xosdir. Agar ota-ona farzandining ichki intilishlarini qo‘llab-quvvatlasa, uning mustaqil qaror qabul qilishiga imkon bersa, natija yanada samarali bo‘ladi. Maktab, o‘qituvchi va ota-ona hamkorligi kuchli bo‘lgan taqdirdagina o‘quvchi o‘z salohiyatiga mos kasbni tanlash imkoniga ega bo‘ladi.
Bugungi kunda zamonaviy kasblar tobora kengayib bormoqda. IT sohasidagi mutaxassislar, sun’iy intellekt bilan ishlovchi muhandislar, kibermuhandislar, raqamli marketing bo‘yicha ekspertlar mehnat bozorida yuqori talabga ega. Ta’lim tizimi ana shu o‘zgarishlarga moslashib borishi, o‘quvchilarga nafaqat an’anaviy bilimlarni, balki zamonaviy ko‘nikmalarni ham berishi zarur. Innovatsion pedagogik texnologiyalar, raqamli platformalar va amaliy loyihalar yoshlarni kelajak kasblariga tayyorlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, kasb tanlash shaxs hayotidagi eng mas’uliyatli qarorlardan biridir. Bu jarayonni to‘g‘ri tashkil etishda ta’lim muassasalari mustahkam poydevor yaratadi, o‘qituvchi esa yo‘l ko‘rsatuvchi nur vazifasini bajaradi. Ota-ona, maktab va pedagogning hamjihatligi yoshlarning o‘z qobiliyatini anglab, jamiyat uchun foydali va istiqbolli kasbni tanlashiga zamin yaratadi. Zero, har bir yoshning to‘g‘ri tanlovi nafaqat uning shaxsiy muvaffaqiyati, balki butun jamiyat taraqqiyotining muhim omilidir.
Vasila Mamadayupova,
TDYU dotsent v.b.
