O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksida xodimlarning mehnat huquqlari va xavfsiz mehnat sharoitlariga bo‘lgan kafolatlari qat’iy belgilab qo‘yilgan. Xususan, Kodeksning 321-moddasiga ko‘ra, ish beruvchi xodimning mehnatda mayib bo‘lishi yoki kasb kasalligi tufayli uning hayoti hamda sog‘lig‘iga yetkazilgan ziyonning o‘rnini to‘liq qoplashga majburdir.

Ushbu jarayonlarni yanada takomillashtirish, byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish hamda zamonaviy raqamli texnologiyalarni jalb qilgan holda shaffoflikni ta’minlash maqsadida, 2026-yil 22-sentabrda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Mehnat faoliyati bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar toʻgʻrisida xabar berish, ularni tekshirish va hisobga olish hamda ularning oqibatida yetkazilgan ziyonning oʻrnini qoplash toʻgʻrisida”gi 505-sonli qarori qabul qilindi. Mazkur normativ-huquqiy hujjat sohada tub burilish yasab, baxtsiz hodisalarni hisobga olish va zararni qoplash mexanizmlarini to‘liq raqamlashtirishni, shuningdek, javobgarlik chegaralarini aniq belgilashni ko‘zda tutadi.

“Xavfsiz mehnat” elektron axborot tizimi: sohada raqamli transformatsiya

Qarorning eng muhim va strategik ahamiyatga ega bo‘lgan yangiliklaridan biri bu — sun'iy intellekt texnologiyalariga asoslangan “Xavfsiz mehnat” elektron axborot tizimining joriy etilishidir. Hujjatga muvofiq, 2026-yil 1-dekabrdan boshlab tashkilot va korxonalarda yuz bergan baxtsiz hodisalar to‘g‘risida xabar berish, ularni tekshirish va hisobga olish jarayonlari faqatgina ushbu yagona elektron tizim orqali amalga oshiriladi.

Loyiha O‘zbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi hamda Raqamli texnologiyalar vazirligi tomonidan hamkorlikda ishlab chiqilib, uni texnik jihatdan qo‘llab-quvvatlash Bandlikka koʻmaklashish davlat jamgʻarmasi mablag‘lari hisobidan moliyalashtiriladi. Tizim operatori sifatida Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi belgilangan.

Ushbu tizimning joriy etilishi qog‘ozbozlikni keskin kamaytiradi va dalolatnomalarni soxtalashtirish yoki yo‘qotish xavfini yo‘qqa chiqaradi. Sun’iy intellekt yordamida baxtsiz hodisalarning kelib chiqish sabablari va tendensiyalari chuqur tahlil qilinib, xavf-xatarlarni oldindan bashorat qilish (prediktiv tahlil) imkoniyati yaratiladi.

Nizomning amal qilish doirasi va huquqiy subyektlar

Yangi tartibning o‘ziga xosligi uning qamrov doirasi sezilarli darajada kengaytirilganidadir. Endilikda ushbu Nizom faqatgina rasmiy mehnat shartnomasi asosida ishlayotgan xodimlarga emas, balki kengroq ijtimoiy qatlamga nisbatan tatbiq etiladi. Bu huquqiy yechim norasmiy bandlik sektorida yoki maxsus holatlarda jabrlangan shaxslarning ham ijtimoiy himoyasini kafolatlaydi.

Qaror qoidalari turli toifadagi shaxslarga nisbatan to‘liq yoki qisman qo‘llanilishi batafsil belgilab qo‘yilgan. Xususan, qaror barcha tashkiliy-huquqiy shakldagi korxonalarning rasmiy xodimlari va ish beruvchilariga to‘liq tatbiq etiladi, ular uchun yagona tartib o‘rnatilgan. Shuningdek, mansabdor shaxsning ruxsati bilan ishlayotgan, biroq shartnomasi lozim darajada rasmiylashtirilmagan norasmiy ishga qo‘yilgan fuqarolar ham himoyaga olinadi va ularga nisbatan ham hujjat to‘liq tatbiq etiladi. Bundan tashqari, maxsus toifadagi ishchilar va amaliyotchilar, jumladan YaTT yollanma ishchilari, talabalar, mahkumlar hamda favqulodda holat oqibatlarini bartaraf etayotganlarga, qolaversa, xalqaro bitimlarda boshqacha qoida ko‘rsatilmagan bo‘lsa, chet el fuqarolariga ham to‘liq ushbu Nizom qoidalari qo‘llaniladi. Harbiylashtirilgan va huquqni muhofaza qiluvchi organlar, masalan, DXX, IIV, Bojxona, Milliy gvardiya, sud va prokuratura xodimlari uchun esa Nizom o‘zlarining maxsus qonunchiligiga zid bo‘lmagan qismidagina qisman qo‘llaniladi.

Baxtsiz hodisalarni xabar berish va tekshirishning qat’iy reglamenti

Baxtsiz hodisa yuz berganda, ish beruvchining harakatlar ketma-ketligi qat’iy va kechiktirib bo‘lmaydigan tartibda reglamentatsiya qilingan. Avvalo, jabrlanuvchiga zudlik bilan shifokordan oldingi birinchi yordam ko‘rsatilishi va zarurat tug‘ilganda u darhol tibbiyot muassasasiga yetkazilishi shart.

Shundan so‘ng, axborotni yashirish holatlarining oldini olish maqsadida, ish beruvchi elektron axborot tizimi orqali bir sutka (24 soat) ichida beshta asosiy instansiyaga xabarnoma yuborishi majburiydir. Bu instansiyalar qatoriga hududiy davlat mehnat inspeksiyasi, yuqori turuvchi xoʻjalik organi, baxtsiz hodisa yuz bergan joydagi hududiy ichki ishlar organi, Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, hamda Kasaba uyushmalari hududiy birlashmasi kiradi.

Baxtsiz hodisalar jabrlanuvchining sog‘lig‘iga yetkazilgan zarar darajasiga ko‘ra farqlanadi va ularni huquqiy rasmiylashtirish tartiblari mos ravishda amalga oshiriladi. Yengil turdagi hodisalar sirasiga mehnat qobiliyatining kamida 1 kunga yo‘qotilishi yoki yengilroq ishga o‘tish zarurati tug‘ilgan holatlar kiradi. Bunday vaziyatlarda N-1 shaklidagi dalolatnoma elektron tizimda tuziladi va 1 ish kuni ichida tasdiqlanib, jabrlanuvchiga beriladi. Guruhli (2 va undan ortiq kishi), o‘rtacha og‘ir, og‘ir va o‘lim bilan tugagan hodisalar esa maxsus tekshiriladigan hodisalar qatoriga kiritiladi. Ularni tekshirish va rasmiylashtirish uchun maxsus tekshirish komissiyasi tuziladi hamda davlat texnik inspektorining barcha uchun majburiy bo‘lgan xulosasi olinishi qat’iy talab etiladi.

Tashkiliy jihatdan murakkab bo‘lgan maxsus vaziyatlar uchun ham Nizomda aniq yechimlar berilgan. Masalan, boshqa tashkilotga xizmat safariga yuborilgan xodim bilan yuz bergan baxtsiz hodisa o‘sha qabul qiluvchi tashkilot komissiyasi tomonidan tekshiriladi, biroq statistika va hisobga olish jabrlanuvchining o‘z tashkiloti (ish beruvchisi) zimmasida qoladi. Aksincha, vaqtincha boshqa ishga o‘tkazilgan yoki o‘rindoshlik asosida ishlayotgan xodimlar bilan bog‘liq hodisalar bevosita hodisa yuz bergan tashkilot tomonidan tekshirilib, aynan o‘sha joyda hisobga olinadi. Jazo muddatini o‘tayotgan va mehnatga jalb qilingan mahkumlar bilan yuz bergan hodisalar esa jazoni ijro etish muassasasi vakili ishtirokida tashkilot tomonidan tekshiriladi. Bu qoidalar yurisdiksion ziddiyatlarni bartaraf etib, javobgarlikni aniq belgilaydi.

Mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha davlat texnik inspektorining roli tizimda yanada kuchaytirilgan. Maxsus tekshirish dalolatnomasida inspektorning baxtsiz hodisani mehnat faoliyati bilan bog‘liqligi yuzasidan bevosita xulosasi, moddiy yordam ko‘rsatilganligi hamda jabrlanuvchiga uning huquqlari tushuntirilganligi qayd etilishi shart. Inspektor dalolatnoma yuborilgandan so‘ng uch ish kuni ichida tasdiqlangan ma’lumotlarni axborot tizimiga kiritadi va kelishmovchiliklar yuzasidan o‘zining mutlaq Xulosasini chiqarish huquqiga ega.

Jabrlanuvchilarga yetkazilgan ziyonni qoplash mexanizmlari

Qarorning yana bir muhim qismi — 2-ilova bilan tasdiqlangan “Xodimning mehnatda mayib boʻlishi va (yoki) kasb kasalligi tufayli hayotiga yoki sogʻligʻiga yetkazilgan ziyonning oʻrnini qoplash Qoidalari”dir. Ushbu hujjat mehnat jarayonida jismoniy yoki ruhiy jarohat olgan shaxslarning moddiy manfaatlarini himoya qilishning kafolatlangan yuridik mexanizmini o‘zida mujassam etadi.

Ziyonni qoplash tizimi asosan quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: Ziyonning asosiy miqdori jabrlanuvchining yo‘qotilgan ish haqi yoki daromadi foizi miqdorida hisoblanadi. Bundan tashqari, qonunchilikda sog‘liqqa ziyon yetkazilganligi munosabati bilan kelib chiqadigan qo‘shimcha xarajatlarni qoplashning aniq tartibi belgilangan. Bunga dori-darmon sotib olish, maxsus tibbiy parvarish, sanatoriy-kurortlarda davolanish, protezlash hamda zaruriy transport xarajatlari kompensatsiyasi kiradi.

Eng og‘ir holatlarda, ya’ni baxtsiz hodisa oqibatida xodim fojiali ravishda vafot etganda, boquvchisini yo‘qotganlik munosabati bilan uning qaramog‘ida bo‘lgan oila a’zolariga va boshqa qonuniy shaxslarga ziyonni to‘lash kafolatlanadi. Bu qoida ijtimoiy davlat tamoyilining amaliy ifodasi bo‘lib, boquvchisidan ajralgan oilalarning keskin iqtisodiy inqirozga tushib qolishining oldini oladi.

Shuningdek, qoidalarda yuridik shaxs bo‘lgan ish beruvchi tugatilganda yoki qayta tashkil etilganda ziyonni to‘lash summasini kapitallashtirish mexanizmi joriy etilgan. Aksariyat hollarda korxonalar bankrotlikka uchrab yopilganda, jabrlanuvchilar o‘z kompensatsiyalaridan mahrum bo‘lib qolish xavfi mavjud edi. Yangi qoidalarga ko‘ra, korxona yopilgan taqdirda ham jabrlanuvchiga to‘lanishi lozim bo‘lgan kelgusi davr to‘lovlari oldindan maxsus hisob-kitob qilinib, kapitallashtiriladi va to‘lab berilishi davlat tomonidan ta’minlanadi. Bu norma tashkilotning yopilishi bahonasida shaxslarning ijtimoiy to‘lovlardan mahrum bo‘lish amaliyotiga to‘liq chek qo‘yadi.

Xulosa

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 22-sentabrdagi 505-son qarori mamlakat mehnat muhofazasi va ijtimoiy himoya tizimida sifat jihatidan yangi davrni boshlab bermoqda. “Xavfsiz mehnat” elektron axborot tizimining amaliyotga tadbiq etilishi byurokratiyaga, subyektiv yondashuvlarga va baxtsiz hodisalarni sun'iy ravishda yashirish holatlariga barham berib, tekshirish jarayonlarining to‘laqonli shaffof, obektiv va tezkor o‘tishini kafolatlaydi.

Nizom va Qoidalarning keng qamrovliligi mamlakatda har qanday shaklda mehnat qilayotgan shaxslarning huquqlarini ta’minlash hamda xavfsizlik majburiyatlari bajarilishini mutlaq yangi bosqichga olib chiqadi. Bu islohotlar ish beruvchilarning ijtimoiy hamda moliyaviy javobgarligini oshirib, mehnat sharoitlarini yaxshilashga bevosita rag‘bat yaratadi. Pirovard natijada, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar xavfi minimal darajaga tushirilishi va fuqarolarning mehnat faoliyatidagi ijtimoiy farovonligi yuksalishi kutilmoqda. Mazkur qonunchilik hujjati milliy iqtisodiyot va mehnat bozorida barqaror ijtimoiy adolatni ta’minlashning eng kuchli yuridik mexanizmlaridan biriga aylanadi.

 

 Javohir Tilaganboyev,
Toshkent davlat yuridik univeriteti
Ingliz huquqi va Yevropa Ittifoqi huquqi
sho‘basi o‘qituvchisi