Prezidentimizning Oliy Majlis va xalqimizga Murojaatnomasida “Toʻrtinchi sanoat inqilobi markazi”ni tashkil etish tashabbusi ilgari surildi. Bu shunchaki yangi muassasa emas, balki mamlakatimiz taraqqiyotining yangi mantigʻi.

Bir savol tugʻiladi: toʻrtinchi sanoat inqilobiga oddiy, eski tarbiya usullari bilan kirib borish mumkinmi? Menimcha, yoʻq. Chunki bu jarayon xomashyodan innovatsiyaga, bilimdan kompetensiyaga oʻtishni, oddiy ijrochidan tashabbuskor shaxsga aylanishni talab qiladi. Shuningdek, “taʼlim-tarbiya — ilm-fan — ishlab chiqarish”ni yagona zanjirga ulashni taqozo etadi.

Eng muhim jihat shuki, toʻrtinchi sanoat inqilobi zavoddan emas, inson tafakkuridan boshlanadi. Agar tafakkur yangilanmasa, texnologiya ham kutilgan samara bermaydi. Toʻrtinchi sanoat inqilobi, avvalo, millat dunyoqarashidagi oʻzgarishdan boshlanadi. U yoshlardan bilimnigina emas, balki tadbirkorlik kompetensiyasi, tashabbus, mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini talab qiladi. Shu nuqtayi nazardan, Prezidentimiz qarori bilan tashkil etilgan Qori Niyoziy nomidagi Tarbiya pedagogikasi milliy institutida biznes pedagogika kabi yangi fan yoʻnalishiga asos solingani bejiz emas.

Keling, ochiq tan olaylik: bugun dunyodagi ilgʻor davlatlar tasodifan bu marrani zabt etgan emas. Ular tarbiyani, taʼlimni, innovatsiyani va inson salohiyatini bir tizimga aylantirgani uchun bunga erishgan.

Innovatsiya faqat texnologiya emas, balki tarbiyani tizim sifatida qayta qurishdir. Yaʼni yoshlar tarbiyasini faqat yangi gadjetlar, yangi platformalar yoki yangi tadbirlar bilan isloh qila olmaymiz. Agar tizim boʻlmasa, eng yaxshi texnologiya ham faqat shaklni oʻzgartiradi, mazmun esa oʻsha-oʻshaligicha qolib ketaveradi. Shu nuqtayi nazardan, “tarbiyaning innovatsion metodologiyasi” deganda biz toʻrt asosni nazarda tutamiz: birinchisi — qadriyat, ikkinchisi — kompetensiya, uchinchisi — muhit, toʻrtinchisi — oʻlchov.

Nega aynan shu toʻrtlik?

Chunki qadriyat insonga yoʻnalish beradi, inson nimani toʻgʻri, nimani notoʻgʻri deb biladi? Qonunga, adolatga, mehnatga, insonga qanday qaraydi? Mana shuning markazida qadriyat turadi. Ammo faqat qadriyatning oʻzi yetarlimi? Yoʻq.

Qadriyat yoʻnalish boʻlsa, kompetensiya — harakat vositasi. Tanqidiy fikrlash, muammoni hal etish, dalil bilan ishlash, muloqot, jamoada ishlash, qaror qabul qilish — bular qadriyatni hayotga olib chiqadigan vositalardir.

Uchinchi tayanch — muhit.

Bolani faqat sinfxona tarbiyalamaydi, uni oila, tengdoshlar, mahalla, media, internet, raqamli maydon tarbiyalaydi. Demak, tarbiya haqida gapirganda, biz bitta auditoriyani emas, butun taʼsir muhitini koʻrishga majburmiz.

Toʻrtinchi tayanch — oʻlchov.

Ilmda bir oddiy qoida bor: oʻlchanmagan narsa boshqarilmaydi.

Bu yerda gap inson qadrini ballga aylantirish haqida emas, tarbiya dasturining samarasini koʻrish haqida. Kompetensiyada, xulqda, masʼuliyatda qanday oʻzgarish boʻlganini aniq mezonlar bilan baholash haqida.

Shuning uchun toʻrt savolga javob izlaymiz.

Birinchidan, nega globallashuv sharoitida tarbiyaga anʼanaviy yondashuvlar yetarli boʻlmay qoldi?

Ikkinchidan, innovatsion metodologiyaning asosiy prinsiplari qanday boʻlishi kerak?

Uchinchidan, keys, loyiha, mentorlik, servis-oʻqish kabi amaliy instrumentlar amalda qanday ishlaydi?

Toʻrtinchidan, natijani qanday indikatorlar orqali koʻrish va baholash mumkin?

Maqsadimiz tarbiya haqida umumiy gapirish emas, aksincha, tarbiyani ilmiy asoslangan, natijaga yoʻnaltirilgan, oʻlchanadigan va masshtablanadigan tizim sifatida koʻrsatish. Tabiiy savol tugʻiladi: nega innovatsion metodologiya haqida aynan hozir gapirishimiz kerak? Axir tarbiya azaldan bor-ku! Toʻgʻri, bu hamisha boʻlgan. Lekin bugunning tarbiyaga qoʻyayotgan talabi mutlaqo boshqacha. Agar kechagi usullar bilan bugungi murakkab dunyoga javob bermoqchi boʻlsak, bir xavf paydo boʻladi: koʻp harakat qilamiz, kam natija olamiz.

Tasavvur qiling, yoshlar yangi axborot ­dunyosida yashayapti, iqtisodiyot yangi kompetensiyalar talab qilyapti, jamiyatda yangi xavflar paydo boʻlyapti. Ammo tarbiya esa hali ham eski koʻrinishda qolyapti. Bu yerda nomutanosiblik kelib chiqadi. Shuning uchun innovatsion metodologiya shunchaki “yangilikka qiziqish” emas, zamon talabi.

Birinchi omil — raqamli muhit. Bu dolzarblikni uchta katta omil orqali tushuntirish mumkin. Raqamli kommunikatsiya muhitining dominantlashuvi. Ilgari yoshlarning axborot manbalari asosan oila, maktab va yaqin atrof bilan cheklangan edi. Bugun-chi? Bugun ularning diqqati, hissiyoti, fikri, hatto baʼzan pozitsiyasi ham algoritmlar boshqarayotgan axborot maydonida shakllanmoqda.

Bu yerda eng katta muammo nimada?

Fakt bilan fikr, haqiqat bilan manipulyatsiya, axborot bilan taʼsir oʻrtasidagi chegara xiralashib ketdi. Demak, tarbiyaning eng muhim vazifalaridan biri — yoshlarda mediasavodxonlik, tanqidiy tahlil, axborot gigiyenasi, dalilga tayangan qarorlar qabul qilish madaniyatini shakllantirishdir. Bu vazifani oddiy nasihat bilan hal qilib boʻlmaydi. Buning uchun maxsus metodologiya kerak.

Ikkinchi omil — iqtisodiy va kasbiy dunyoning kompetensiyaga asoslanishi. Bugun dunyoda insondan faqat maʼlumot emas, amaliy qobiliyat talab ­qilinmoqda. ­Muammoni hal qilish, jamoada ishlay olish, tashabbus koʻrsatish, reja tuzish, natijani baholash — mana shu sifatlar hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlmoqda. Agar maktab va tarbiya tizimi bu kompetensiyalarni shakllantirmasa, nima boʻladi? Javob aniq. Yoshlar koʻp narsani biladi, lekin hayotda qoʻllay olmaydi. Nega? Bu — zamonaviy dunyoning eng ogʻriqli paradokslaridan biri. Shuning uchun innovatsion metodologiya tarbiyani gapirishdan bajarishga, tushuntirishdan mashq qildirishga, eshitishdan ishtirok etishga olib oʻtishi shart.

Uchinchi omil — ijtimoiy barqarorlik va maʼnaviy immunitet masalasi. Bugungi global muhitda mafkuraviy taʼsirlar, agressiya, radikal chaqiriqlar kabi xavflar kuchayib bormoqda. Shunday sharoitda yoshlarning ichki barqarorligi, qonunga hurmati, adolat hissi, insonparvarligi va ijtimoiy masʼuliyati faqat shaxsiy fazilat emas, balki jamiyat xavfsizligining bir qismiga aylanadi. Demak, tarbiya endi faqat shaxsiy kamolot masalasi emas. U — davlatning barqaror rivojlanish strategiyasining bir qismi. Shu uch omildan kelib chiqib, bir xulosaga kelamiz: innovatsion metodologiya tarbiyani yangi sharoitga moslashtiradi. U axborot muhitida adashmaslikka oʻrgatadi, yoshlarning kompetensiyaga asoslangan hayotga tayyor va eng muhimi, qadriyati barqaror fuqaro boʻlib shakllanishida yordam beradi. Endi asosiy tushunchaga oʻtaylik: “innovatsion metodologiya” deganda nimani nazarda tutyapmiz? Koʻpchilik metodologiya deganda metodlar roʻyxatini tushunadi. Aslida esa metodologiya — mantiq, prinsip va boshqaruv sikli. Yaʼni ishni qanday qurish, qanday boshqarish va qanday takomillashtirish kerakligi haqidagi tizimli yondashuvdir. Shu asosda quyidagi taʼrifni taklif qilamiz.

Innovatsion metodologiya — tarbiyani natijaga yoʻnaltiriladigan, oʻlchanadigan va oʻzini oʻzi takomillashtirib boradigan tizimga aylantiruvchi boshqaruv shakli. Bu taʼrifning markazida bitta qatʼiy qoida bor: ogʻzaki taʼsirning oʻzi yetarli emas, natija koʻrinishi, oʻlchanishi, qaysi mexanizm bilan shakllanishi aniq boʻlishi kerak.

Bu metodologiya amalda besh  bosqichli sikl sifatida ishlaydi.

Birinchi bosqich — maqsadni aniqlash. Qanday yoshlarni tarbiyalamoqchimiz? “Yaxshi yosh (avlod)” degan umumiy gap bilan ish bitmaydi. Aniq profilni belgilashimiz kerak: qadriyatga sodiq, masʼuliyatli, mustaqil fikrlaydigan, qonunni hurmat qiladigan, raqamli muhitda ongli harakat qiladigan yosh.

Ikkinchi bosqich — diagnostika. Real holat qanday? Qaysi jihat kuchli, qaysi jihat zaif? Axborot gigiyenasi qanday? Jamoada ishlash qay darajada? Qaror qabul qilish madaniyati qay holatda? Diagnostikasiz tarbiya — koʻzni yumgan holda harakat qilish bilan barobar.

Uchinchi bosqich — metod va muhitni loyihalashtirish. Mana shu yerda amaliyot boshlanadi. Keys, loyiha, mentorlik, servis-oʻqish, debat, simulyatsiya kabi metodlar tanlanadi. Ammo faqat metod yetarli emas, u ishlaydigan muhit, qoida, ragʻbat va masʼuliyat tizimi ham yaratilishi kerak.

Toʻrtinchi bosqich — ijro va kuzatuv. Bunda tadbir oʻtkazishning oʻzi maqsad emas, jarayon kuzatiladi, fidbek yigʻiladi, ishtirok, intizom, vazifa bajarilishi, xulq dinamikasi tahlil qilinadi.

Beshinchi bosqich — oʻlchash, tahlil va korreksiya. Qaysi mexanizm ishladi? Qaysi joyda zaiflik bor? Nimani yaxshilash kerak? Ana shu tahlil keyingi siklni kuchaytiradi.

Eng muhim gʻoya shu: tarbiya jarayoniga maqsad → diagnostika → loyiha → ijro → tahlil siklini joriy etish kerak. Shunda tarbiya tasodifiy tadbirlar yigʻindisi emas, boshqariladigan tizimga aylanadi.

Koʻpincha “innovatsiya” deganda texnologiya, sunʼiy intellekt, raqamlashtirish yoki gadjetlar koʻz oldimizga keladi. Lekin tarbiya sohasida innovatsiya bundan kengroq tushuncha. Innovatsiyani toʻrt darajada koʻrish mumkin: maqsad, mazmun, metodik va boshqaruv innovatsiyasi. Agar monitoring, fidbek, korreksiya, masʼullar va resurslar aniq boʻlmasa, eng yaxshi gʻoya ham faqat yaxshi niyat boʻlib qoladi.

Maqsad aniq, mazmun kompetensiyaga ulangan, usul faol, boshqaruv esa oʻlchashga tayangan boʻlsagina, haqiqiy innovatsion tarbiya tizimi vujudga keladi. Bu indikatorlar koʻp emas, beshta, lekin yetarli. Ular har chorakda bir marta tahlil qilinadi. Natijaga qarab korreksiya kiritiladi.

Endi asosiy xulosalarni bir nuqtaga yigʻsak.

Birinchi xulosa — tarbiyada texnologiyadan koʻra tizim muhim, yaʼni tarbiya ­tadbirlar yigʻindisi emas, maqsad, mazmun, usul va boshqaruvning oʻzaro bogʻlangan mexanizmi.

Ikkinchi xulosa — tarbiyani barqaror qiladigan kuch — oʻlchash → tahlil → korreksiya sikli. Agar shu madaniyat yoʻlga qoʻyilsa, tarbiya hissiy taassurot emas, dalilga tayangan boshqaruv sohasiga aylanadi.

Uchinchi xulosa — innovatsion metodologiyani harakatlantiruvchi faoliyat. Yoshlar eshitib emas, tajriba orttirib, qaror qabul qilib, natija yaratib kamolga yetadi. Endi tabiiy savol tugʻiladi: bu metodologiyaning davlatga, jamiyatga, yoshlarga va oilaga amaliy foydasi nimada? Davlat va jamiyat uchun birinchi foyda — ijtimoiy barqarorlik va ishonch mustahkamlanadi. Qadriyat, qaror madaniyati va jamoaviy masʼuliyat kuchaysa, agressiya, feyk axborot taʼsiri pasayadi.

Qonunga hurmat va fuqarolik ongi oshadi. Yoshlar qarorni “meʼyor — qadriyat — oqibat” zanjirida qabul qilishni oʻrganadi. Inson kapitali sifat jihatdan oʻsadi. Tanqidiy fikr, jamoada ishlash, masʼuliyat, tashabbus kabi kompetensiyalar mehnat bozori uchun ham beqiyos ahamiyatga ega. Islohotlarning ijtimoiy tayanchi kengayadi. Natijaga yoʻnalgan, ongli, proaktiv yoshlar islohotlarni faqat kuzatmaydi, balki unda ishtirok etadi. Deviant xulq va ijtimoiy risklar kamayadi, erta tashxis, mediasavodxonlik, mentorlik va servis-faoliyat bunga xizmat qiladi. Volontyorlik va jamoatchilik tashabbuslari oʻsadi, yoshlar muammoni koʻruvchi emas, yechim taklif qiluvchi kuchga aylanadi. Boshqaruvda dalilga tayangan qarorlar koʻpayadi. Tarbiya sohasi hisobotchilikdan natijador boshqaruvga oʻtadi. Bu metodologiya yoshlarda qaror qabul qilish madaniyatini shakllantiradi, ruhlantiradi. Kommunikatsiya va jamoada ishlashni rivojlantiradi. Amaliyotga yaqin kompetensiyalar beradi. Raqamli immunitetni kuchaytiradi. Oʻzini oʻzi boshqarish va intizomni mustahkamlaydi. Eng muhimi — “men qila olaman” degan ishonchni shakllantiradi.

Oilada munosabat madaniyati yaxshilanadi. Ota-ona uchun ham tarbiyaning aniq va zamonaviy modeli paydo boʻladi. Raqamli xavflardan xavotir kamayadi. Farzandning mustaqilligi, ishonchliligi va masʼuliyati ortadi. Oila va jamoa oʻrtasida ijtimoiy bogʻliqlik kuchayadi. Uzoq muddatda esa bu iqtisodiy barqarorlikka ham ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Qori Niyoziy nomidagi Tarbiya pedagogikasi milliy instituti olimlari izlanishlari asosida “Milliy tarbiya modeli” loyihasi ishlab chiqildi. Bu modelda vatanga sadoqat, tadbirkorlik, irodalilik, mafkuraviy immunitet, mehr-oqibat, masʼuliyat, bagʻrikenglik, huquqiy madaniyat, innovatsion fikrlash, mehnatsevarlik kabi fazilatlar rivojlantiriladi.

Shuningdek, XXI asr kompetensiyalari — tanqidiy, kreativ fikrlash, muammoni hal qilish, kommunikatsiya, jamoaviy ish, raqamli savodxonlik, oʻzini oʻzi boshqarish, emotsional intellekt, liderlik va tashabbuskorlik — ushbu model markaziga qoʻyilgan.

Milliy tarbiya modeli asosida bogʻcha — maktab — kasb-hunar — OTM zanjirida yagona dinamik tarbiya standartlari yaratiladi. Tarbiyalanganlik darajasini baholash mexanizmi shakllanadi. Oila — maktab — mahalla yagona tarbiya maydoniga aylanadi. Jamiyatda sogʻlom maʼnaviy muhit kuchayadi.

Qator mamlakatlar bilan ilmiy-pedagogik aloqalar oʻrnatildi. Ilmiy anjumanlar, simpoziumlar oʻtkazildi. “Milliytarbiya.uz” platformasi ishga tushirildi. Demak, gap faqat nazariya haqida emas, gap nazariyaning amaliyotga chiqib boʻlgani haqida.

Yangi Oʻzbekistonni qurishda yoshlar — strategik resurs. Lekin har qanday resursning haqiqiy qiymati — uni toʻgʻri ishga solishda. Agar biz yosh avlodni tasodifiy taʼsirlar ixtiyoriga tashlab qoʻysak, imkoniyatni boy beramiz. Aksincha, yoshlar tarbiyasini ilmiy asoslangan, oʻlchanadigan, zamonga mos va maʼnaviy jihatdan mustahkam metodologiya asosida qura olsak, nafaqat yaxshi oʻquvchini, yaxshi mutaxassisni, balki yangi Oʻzbekistonning tayanchi boʻladigan shaxsni tarbiyalaymiz. Shuning uchun bugun gap shunchaki yangi metod haqida emas, millat kelajagi metodologiyasi haqida ketyapti. Tarbiyani tizimga aylantirsak, yoshlar kelajakni kutmaydi — uni oʻzlari quradi. Yangi Oʻzbekistonning ertasi bugun biz qanday metodologiyani tanlashimizga bogʻliq.

Xolboy IBRAIMOV,

Qori Niyoziy nomidagi Tarbiya pedagogikasi

milliy instituti direktori,

pedagogika fanlari doktori, akademik