Oldinlari ta’lim jarayoni asosan o‘qituvchi markazida bo‘lgan — o‘qituvchi ma’lumot beradi, talaba esa uni qabul qiladi. Biroq axborot texnologiyalarining rivojlanishi, ayniqsa sun’iy intellekt paydo bo‘lishi bilan ta’limning mazmuni, usullari va hatto maqsadi ham yangicha talqin qilina boshladi. Endilikda asosiy e’tibor bilimni yodlashga emas, balki uni tahlil qilish, qo‘llash va mustaqil o‘rganish qobiliyatini shakllantirishga qaratilmoqda.
Sun’iy intellekt — bu kompyuter tizimlarining inson aqliga xos ayrim faoliyatlarni bajarish qobiliyatidir. U katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, xulosalar chiqarish, bashorat qilish va tavsiyalar berish imkoniyatiga ega. Shu sababli u ta’limda oddiy texnik vosita emas, balki o‘qitish jarayonini boshqaruvchi va qo‘llab-quvvatlovchi intellektual tizim sifatida qaralmoqda.
Sun’iy intellektni joriy etish zarurati avvalo an’anaviy ta’limning ayrim cheklovlari bilan bog‘liq.
Birinchidan, ta’limning ommaviylashuvi natijasida auditoriyalarda talabalar soni ortdi. Bir o‘qituvchi 25–40 nafar talaba bilan ishlaganda har birining bilim darajasi, qiziqishi va o‘zlashtirish tezligini individual hisobga olishga qiyinladi. Natijada o‘quvchilar uch guruhga bo‘linadi:
tez o‘zlashtiradiganlar;
o‘rtacha o‘zlashtiradiganlar;
qiynaladiganlar.
An’anaviy dars esa o‘rtacha darajaga moslab olib boriladi. Bu esa kuchli talabalar uchun zerikarli, sust talabalar uchun esa murakkab bo‘lib qoladi.
Ikkinchidan, ta’lim jarayonida baholash tizimi ham ko‘pincha kechikkan holda ishlaydi. Talaba xato qilganini oradan haftalar o‘tib biladi. Vaholanki, pedagogika nuqtai nazaridan tezkor fikr-mulohaza (feedback) eng samarali o‘qitish omillaridan biri hisoblanadi.
Uchinchidan, zamonaviy jamiyatda bilim tez eskirmoqda. Yangi qonunlar, yangi texnologiyalar, yangi kasblar paydo bo‘lmoqda. Bu esa umr bo‘yi ta’lim olish (lifelong learning) modelini talab qiladi. An’anaviy ta’lim esa odatda ma’lum bir davr — maktab yoki universitet bilan chegaralanadi.
Sun’iy intellekt aynan shu muammolarga yechim taklif etadi.
Individual ta’lim trayektoriyasi
Sun’iy intellektning eng muhim imkoniyatlaridan biri — moslashuvchan o‘qitish (adaptive learning) tizimidir. Bunda tizim har bir talabaning o‘zlashtirish tezligi va bilim darajasini doimiy ravishda tahlil qilib boradi.
Masalan, talaba bir mavzudagi testni topshirdi. Tizim faqat umumiy baho qo‘ymaydi. U:
qaysi savolga noto‘g‘ri javob berganini,
xatolarning takrorlanish sababini,
qaysi bilim elementi yetishmayotganini aniqlaydi.
Shundan so‘ng tizim:
qo‘shimcha tushuntirish beradi,
sodda misollarni taklif qiladi,
video yoki grafik materiallarni tavsiya qiladi.
Agar talaba mavzuni tez o‘zlashtirsa, tizim uni murakkabroq topshiriqlarga o‘tkazadi. Natijada har bir o‘quvchi o‘ziga mos yo‘nalishda o‘qiydi. Bu individual ta’lim trayektoriyasi deb ataladi va zamonaviy pedagogikaning asosiy tamoyillaridan biridir.
O‘qituvchining yangi roli
Ko‘pincha sun’iy intellekt o‘qituvchini almashtiradi degan xavotir mavjud. Aslida esa u o‘qituvchining rolini o‘zgartiradi.
Hozir pedagog vaqtining katta qismini quyidagi ishlar egallaydi:
yozma ishlarni tekshirish,
testlarni baholash,
statistik hisobotlar tuzish,
bir xil savollarga takroran javob berish.
Sun’iy intellekt bularni avtomatlashtiradi. Natijada o‘qituvchi quyidagilarga ko‘proq e’tibor qaratadi:
murakkab tushunchalarni izohlash,
talabaning fikrlashini rivojlantirish,
tarbiyaviy ishlar,
ilmiy rahbarlik.
Ya’ni o‘qituvchi “axborot manbai”dan mentor va fasilitatorga aylanadi. Bu esa pedagogik mahoratning yangi bosqichidir.
Baholash va feedback tizimi
Sun’iy intellektning yana bir muhim afzalligi — tezkor va adolatli baholashdir. Avtomatik baholash tizimlari nafaqat testlarni, balki esse va yozma ishlardagi mantiqiy tuzilmani ham tahlil qila oladi.
Bunda:
subyektivlik kamayadi;
korrupsiya xavfi pasayadi;
talaba darhol xatolarini ko‘radi.
Pedagogika fanida isbotlangan: talaba xatoni darhol ko‘rsa, o‘rganish samaradorligi bir necha baravar oshadi. Shunday qilib, sun’iy intellekt baholashni nazorat vositasidan o‘qitish vositasiga aylantiradi.
Huquqiy ta’limdagi imkoniyatlar
Huquq sohasida sun’iy intellekt ayniqsa samarali. Chunki yurist faoliyati faqat qonunni bilish emas, balki uni real vaziyatga qo‘llashdan iborat.
Sun’iy intellekt yordamida:
virtual sud majlislari tashkil etish;
kazuslar (case study) yechish;
qaror loyihalarini tahlil qilish mumkin.
Masalan, talaba ma’lum nizoni hal qiladi. Tizim esa uning qarorini amaldagi qonunchilik, sud amaliyoti va precedentsiyalar bilan solishtirib, batafsil tahlil beradi. Bu oddiy ma’ruza usulidan ancha samaraliroq, chunki talaba faol ishtirok etadi.
Bundan tashqari, huquqiy klinikalarda ham SI yordamchi bo‘lishi mumkin:
hujjat loyihalarini tekshirish,
shartnomalarni tahlil qilish,
normativ-huquqiy hujjatlarni tez topish.
Bu esa talabalarni amaliy faoliyatga tayyorlaydi.
Ta’lim analitikasi va prognozlash
Sun’iy intellekt ta’lim jarayonini nafaqat boshqaradi, balki bashorat ham qiladi. Tizim talabalar faolligini, topshiriqlarni bajarish tezligini va xatolarini tahlil qilib, quyidagilarni oldindan aniqlashi mumkin:
akademik qarzdorlik xavfi;
darsni tashlab ketish ehtimoli;
qaysi mavzular eng murakkab ekanligi.
Bu o‘qituvchiga muammo yuzaga kelgandan keyin emas, oldindan choralar ko‘rish imkonini beradi. Shunday qilib, ta’lim reaktiv emas, proaktiv tus oladi.
Akademik halollik va ehtiyot choralar
Sun’iy intellektni joriy etishda muayyan xavflar ham mavjud:
tayyor javoblarga qaramlik;
mustaqil fikrlashning susayishi;
plagiat.
Shuning uchun quyidagi yondashuv muhim:
sun’iy intellektdan foydalanish taqiqlanmasligi kerak, balki to‘g‘ri foydalanish madaniyati o‘rgatilishi zarur.
Talaba SI yordamida javob topishi mumkin, lekin uni:
tushuntirishi,
himoya qilishi,
asoslab berishi shart.
Bu akademik halollikni saqlaydi va fikrlashni rivojlantiradi.
Sun’iy intellektni ta’limga joriy etish — bu shunchaki yangi texnika qo‘llash emas, balki butun ta’lim modelini yangilashdir. U:
ta’limni shaxsga moslashtiradi;
o‘qituvchining ijodiy rolini kuchaytiradi;
baholashni samarali qiladi;
amaliy ko‘nikmalarni rivojlantiradi.
Natijada bitiruvchi faqat nazariy bilimga ega mutaxassis emas, balki mustaqil fikrlaydigan, muammoni tahlil qiladigan va qaror qabul qila oladigan professionalga aylanadi.
Shu bois sun’iy intellekt ta’limning raqibi emas, balki uning tabiiy rivojlanish bosqichi hisoblanadi. Uni to‘g‘ri joriy etish orqali ta’lim sifati sezilarli darajada oshadi va zamonaviy jamiyat talablariga javob beradigan malakali kadrlar tayyorlash imkoniyati kengayadi.
Qalandarov Orifxon,
Toshkent davlat yuridik universiteti xodimi
