Оилавий низоларни кўришга ихтисослашган судьялар корпуси оила институтини мустаҳкамлаш, фарзандлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва низоларни ҳуқуқий ҳамда инсонпарвар мезонлар асосида ҳал этишга қаратилган янги амалий механизмдир.

Суд ислоҳотининг марказида инсон қадри

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ тизимини янгилаш жараёни янги босқичга кўтарилди. Ислоҳотларнинг асосий мезони - судга мурожаат қилган шахснинг ҳуқуқлари ишончли ҳимоя қилиниши, суд қарорлари қонуний, асосли ва адолатли бўлиши, суд фаолияти эса фуқаролар учун тушунарли ва очиқ бўлишидир. Президентнинг 2023 йил 16 январдаги ПФ-11-сон Фармонида «Янги Ўзбекистон - янги суд» тамойили асосида одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтириш ва суд тизимига илғор халқаро стандартларни жорий этиш вазифаси белгиланган. 

Бу йўналиш «Ўзбекистон - 2030» стратегиясида ҳам давом эттирилди. Унда суд ҳокимияти мустақиллигини кучайтириш, судлар фаолиятида очиқликни таъминлаш, одил судловга эришиш даражасини ошириш ва судгача ҳал қилиниши мумкин бўлган низолар бўйича самарали механизмларни ривожлантириш устувор мақсадлар сифатида кўрсатилган. Шу маънода, «Оила судьялари» институти суд ислоҳотларининг фақат ташкилий эмас, балки ижтимоий мазмунга эга бўлган муҳим йўналишидир. 

Нега оилавий низолар алоҳида ёндашувни талаб қилади?

Оилавий низо оддий фуқаролик даъвосидан фарқ қилади. Никоҳдан ажратиш, алимент, фарзанд тарбияси, бола билан кўришиш тартиби, оталикни белгилаш, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ёки уни чеклаш каби ишлар ортида инсон тақдири, боланинг келажаги, оилавий муҳит ва ижтимоий барқарорлик масалалари туради. Бундай низода суд қарори фақат ҳуқуқий ҳужжат эмас, балки оила ҳаётига бевосита таъсир кўрсатадиган ижтимоий аҳамиятга эга ечимдир.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясида оила жамиятнинг асосий бўғини экани, у жамият ва давлат муҳофазасида бўлиши белгиланган. Никоҳ эркак ва аёлнинг ихтиёрий розилиги ҳамда тенг ҳуқуқлилигига асосланиши ҳам конституциявий қоидадир. Демак, оилавий муносабатларга дахлдор низоларни кўришда қонун устуворлиги билан бирга инсон қадри, бола манфаати ва оиланинг ижтимоий аҳамияти ҳам инобатга олиниши зарур. 

Оила кодекси ҳам оила тўғрисидаги қонунчиликнинг вазифаларини аниқ белгилайди: оилани мустаҳкамлаш, оилавий муносабатларни ўзаро муҳаббат, ишонч, ҳурмат, ҳамжиҳатлик ва масъулият асосида қуриш, шунингдек, оила аъзоларининг ҳуқуқлари ҳимоя қилинишини таъминлаш. Шу боис оилавий низоларда ҳуқуқий билим билан бир қаторда психологик сезгирлик, мулоқот маданияти ва бола манфаатини устувор қўя олиш кўникмаси ҳам муҳимдир. 

«Оила судьялари» институтининг ҳуқуқий асоси

Фуқаролик ишлари бўйича судларда оилавий низоларга ихтисослашган судьялар корпусини шакллантиришнинг ҳуқуқий асоси Президентнинг 2023 йил 21 декабрдаги ПҚ-401-сон қарори билан белгиланди. Ушбу қарорга кўра, Олий суд, Судьялар олий кенгаши ҳамда Оила ва хотин-қизлар қўмитасининг илғор хорижий тажриба асосида фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судларда оилавий низоларни кўришга ихтисослашган судьялар корпусини шакллантириш тўғрисидаги таклифига розилик берилган. 

Қарорда 2024 йил 1 февралдан мавжуд штат бирликлари доирасида тажриба тариқасида фуқаролик ишлари бўйича Самарқанд шаҳар, Наманган туманлараро ва Мирзо Улуғбек туманлараро судларининг икки нафардан судьясини оилавий низоларни кўриш бўйича ихтисослаштирган ҳолда ушбу судларда «Оила судьялари» ташкил этиш белгиланган. Бу янгилик алоҳида оила судини тузишни эмас, балки фуқаролик ишлари бўйича судлар тизими ичида муайян тоифадаги ишларга ихтисослашган судьялар фаолиятини йўлга қўйишни англатади. 

Кейинги босқичда мазкур тажриба кенгайтирилди. Олий суд маълумотларига кўра, 2025 йил 2 январдан бошлаб фуқаролик ишлари бўйича Қарши ҳамда Чирчиқ туманлараро судларида ҳам «Оила судьялари» ташкил этилди. Бугунги кунда улар оилавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган 32 турдаги фуқаролик ишларини кўриб чиқмоқда. 

Ихтисослашув суд амалиётига нима беради?

Ихтисослашувнинг биринчи муҳим натижаси - ишларнинг моҳиятини чуқурроқ англашдир. Оилавий низоларда тарафларнинг талаблари баъзан фақат даъво аризасидаги сўзлар билан чекланмайди; низонинг ортида узоқ йиллик муносабатлар, фарзандлар тарбияси, моддий таъминот, яшаш жойи, мулкий мажбуриятлар, айрим ҳолларда эса маиший зўравонлик ёки ижтимоий ҳимояга эҳтиёж каби омиллар бўлиши мумкин. Ихтисослашган судья бундай ҳолатларни процессуал тартибларга қатъий риоя қилган ҳолда, бироқ нозиклик билан баҳолайди.

Иккинчи натижа - ягона ва барқарор суд амалиётини шакллантириш имкониятидир. Никоҳдан ажратиш, алимент ундириш, бола билан кўришиб туриш тартиби ёки фарзандликка олиш каби ишлар бўйича суд амалиётида бир хил ёндашувнинг бўлиши фуқаролар учун ҳам, адвокатлар ва бошқа ҳуқуқшунослар учун ҳам муҳим. Бу суд қарорларининг башорат қилинадиган, ҳуқуқий жиҳатдан асосланган ва ижтимоий адолатга мос бўлишига хизмат қилади.

Учинчи натижа - бола манфаатларини амалда устувор қўйишдир. Оилавий низоларда вояга етмаган боланинг руҳий ҳолати, тарбия муҳити, таъминоти ва ота-она билан мулоқот ҳуқуқи алоҳида аҳамиятга эга. Шу сабабли «Оила судьялари» институти фақат тарафлар ўртасидаги баҳсни ҳал этиш эмас, балки фарзандлар ҳуқуқ ва манфаатлари ишончли ҳимоя қилинишига қаратилган механизм сифатида ҳам муҳимдир.

Олий суднинг расмий маълумотларида «Оила судьялари» томонидан кўриладиган ишлар қаторида никоҳдан ажратиш, алимент ундириш, оталикни белгилаш, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ёки чеклаш, бола билан кўришиб туриш тартибини белгилаш, фарзандликка олиш, эр-хотиннинг умумий мулкини белгилаш каби масалалар санаб ўтилган. Бу рўйхатнинг ўзиёқ оилавий низолар қанчалик кенг қамровли ва эҳтиёткор ёндашувни талаб қилишини кўрсатади. 

Расмий рақамлар ва ижтимоий зарурат

Оилавий низоларни кўришда ихтисослашувга эҳтиёж расмий статистика билан ҳам тасдиқланади. Сенатнинг 2025 йил 1 ноябрдаги қарорида қайд этилишича, 2024 йилда республикада 271 776 та никоҳ қайд этилган, никоҳдан ажралишлар сони эса 45 135 тани ташкил этган. Шу йили фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан никоҳдан ажратишга доир 32 217 та ариза қаноатлантирилган. 

Бу кўрсаткичлар ҳар бир оилавий низо ортида нафақат ҳуқуқий, балки ижтимоий ва маънавий масала турганини англатади. Суднинг вазифаси тарафларни мажбуран яраштириш эмас. Суднинг вазифаси - қонун ва адолат асосида низони ҳал этиш. Бироқ оилавий ишларда келишув, муроса, фарзанд манфаатини ҳисобга олиш ва низонинг ижтимоий оқибатларини камайтириш имконияти мавжуд бўлса, бундай имкониятлар қонуний тарзда қўллаб-қувватланиши лозим.

Процессуал кафолатлар сақланади

Муҳим жиҳат шундаки, «Оила судьялари» институти процессуал қоидаларни алмаштирмайди ва суднинг мустақиллигини чекламайди. Фуқаролик процессуал кодексига кўра, фуқаролик ишлари бўйича одил судлов фақат суд томонидан, ушбу Кодексда белгиланган қоидалар асосида амалга оширилади. Демак, ихтисослашув суд жараёнида тарафларнинг тенг ҳуқуқлилиги, тортишув принципи, ошкоралик, далилларни баҳолаш ва суд ҳужжатининг қонунийлиги каби асосий кафолатлар билан биргаликда ишлайди. 

Оилавий низоларда бу кафолатларнинг амалий аҳамияти янада кучаяди. Масалан, алимент ёки бола билан кўришиш тартиби тўғрисидаги ишлар тезкорликни талаб қилади, аммо тезкорлик адолат ҳисобидан бўлмаслиги лозим. Шунингдек, никоҳдан ажратиш ёки болалар тақдирига дахлдор низоларда тарафларни эшитиш, далилларга холис баҳо бериш ва суд қарорининг ижроси мумкин бўлган тарзда шакллантирилиши жуда муҳим.

Шу боис оилавий низоларга ихтисослашган судьянинг вазифаси фақат ишни кўриб чиқиш муддатини қисқартириш эмас. Асосий мақсад - ҳуқуқий аниқлик, адолатли мувозанат ва ижтимоий оқибатларни инобатга олган ҳолда қарор қабул қилишдир. Бундай ёндашув суд қарорларининг ҳаётийлиги, яъни амалда бажарилиши ва тарафлар томонидан қабул қилинишига ҳам ижобий таъсир кўрсатади.

Келгуси босқич

Мазкур институтнинг истиқболи унинг амалиётда қандай натижа бераётганини доимий таҳлил қилиш билан боғлиқ. 2030 йилга қадар гендер тенгликка эришиш стратегиясини амалга ошириш бўйича 2025 йилги комплекс чора-тадбирларда тажриба тариқасида ташкил этилган «Оила судьялари» фаолиятини оммалаштириш, улар томонидан кўриб чиқиладиган 32 турдаги фуқаролик ишлари бўйича мониторинг олиб бориш, хорижий мутахассислар билан тажриба алмашиш ва республика ҳудудларида ушбу амалиётни кенгайтириш масаласи бўйича таклифлар тайёрлаш вазифалари назарда тутилган. 

Бу ёндашув тўғри, чунки ҳар қандай суд-ҳуқуқ ислоҳоти аввало амалиёт билан синовдан ўтади. Қайси тоифадаги оилавий ишлар кўпроқ учраяпти, қайси ҳолатларда келишувга эришиш имконияти юқори, қайси қарорларни ижро этишда муаммолар бор, бола манфаатини таъминлашда қандай қўшимча механизмлар зарур - ана шу саволларга аниқ таҳлил орқали жавоб топилади.

Келгусида «Оила судьялари» учун доимий малака ошириш дастурлари, психологик коммуникация кўникмалари, бола ҳуқуқлари бўйича махсус тренинглар ва медиация билан боғлиқ амалий машғулотлар муҳим аҳамият касб этади. Чунки оилавий низоларда судьянинг юридик хулосаси билан бирга унинг тарафлар билан мулоқот маданияти, вазиятни босиқлик билан бошқара олиши ва бола манфаатини процесс марказида сақлай олиши ҳам ҳал қилувчи омил бўлади.

Хулоса

«Оила судьялари» институти Ўзбекистон суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг инсонпарвар моҳиятини яққол намоён этади. Бу институт оилавий низони шунчаки процессуал иш сифатида эмас, балки инсон тақдири, фарзанд келажаги ва жамият барқарорлиги билан боғлиқ масала сифатида кўришга ундайди. Ихтисослашган судьялар корпуси фуқароларнинг судга ишончини ошириш, оилавий низоларни тезкор ва адолатли ҳал қилиш, энг асосийси, бола манфаатларини ишончли ҳимоя қилишга хизмат қилади.

Суд ислоҳотларининг ҳақиқий самараси фақат янги нормалар қабул қилинишида эмас, балки инсон судга мурожаат қилганда адолатни ҳис қилишида намоён бўлади. Оилавий низоларда эса адолатнинг ўлчови янада масъулиятли: у қонун устуворлиги, инсон қадри ва фарзандлар келажагини бир вақтнинг ўзида муҳофаза қила олиши керак. «Оила судьялари» институти ана шу мақсадга хизмат қиладиган амалий ҳуқуқий механизм сифатида эътиборга моликдир.

Хакимова Камола,
ТДЮУ катта ўқитувчиси