Дар доираи барномаи дурӯзаи сафар мулоқоти вазирони корҳои хориҷӣ дар қолаби «С5+1», музокироти дуҷониба бо роҳбарони вазоратҳои корҳои хориҷии кишварҳои минтақа ва иштироки ҳайати тиҷоратии иборат аз беш аз 200 роҳбари ширкатҳои амрикоӣ пешбинӣ шуда буд.
Акнун, хонандагони азиз, мехоҳам чанд андешаи худро дар бораи он баён кунам, ки чаро ин ҳамоиш на танҳо аз нигоҳи ташрифотӣ, балки аз ҷиҳатҳои дигар низ аҳаммияти бузург дорад.
Аввал аз рамзияти ин рӯйдод оғоз мекунам. Самарқанд — шаҳри бостонӣ ва аз қадимулайём чорроҳаи тамаддунҳо — бори дигар ба яке аз марказҳои муҳими дипломатияи байналмилалӣ табдил меёбад.
Марко Рубио Самарқандро маркази таърихии тиҷорати ҷаҳонӣ номид. Котиби давлатии ИМА зимни боздид аз маҷмааи Регистон чунин изҳор дошт:
«Дар рӯйи Замин ҷойҳое каманд, ки дар тӯли таърих дар тиҷорати ҷаҳонӣ ба мисли Самарқанд нақши муҳим бозида бошанд. Барои ман шарафи бузург аст, ки имрӯз дар ин маҷмааи зебо, на танҳо барои ёдоварӣ аз таърих, балки ҳамчунин барои андешидан дар бораи имкониятҳое, ки дар оянда дар пеши мо боз мешаванд, қарор дорам».
Президенти кишвари мо низ ба аҳаммияти таърихии ин ҳамоиш ишора карда, таъкид намуд, ки қаблан ҳеҷ гоҳ чунин теъдоди зиёди намояндагони ширкатҳои бузурги амрикоӣ дар як вақт ба Ӯзбекистон сафар накарда буданд.
Акнун дар бораи натиҷаҳо. Дар пайи ҷаласаи Шӯрои тиҷорат ва сармоягузории Амрикою Ӯзбекистон бастаи иборат аз 54 созишнома ба имзо расид, ки татбиқи онҳо азхудкунии 12 миллиард доллари амрикоиро пешбинӣ мекунад. Дар миёни иштирокчиён ширкатҳои GE Aerospace, Wabtec, BlackRock, Citigroup, инчунин корхонаҳои соҳаи истихроҷи маъдан ва бахшҳои дигар ҳузур доштанд.
Президенти Ӯзбекистон Шавкат Мирзиёев ба сармоягузорони амрикоӣ модели «plug and play» («пайваст куну фаъолият намо»)-ро пешниҳод кард. Яъне ба онҳо майдонҳои омодаи истеҳсолӣ, инфрасохтори зарурӣ, иҷозатномаҳо ва ҳуҷҷатҳои дахлдор пешниҳод карда мешаванд.
Ҳамкории дуҷониба самти муқобил низ дорад. Тавре Рубио таъкид кард, гурӯҳи ширкатҳои AKFA Group ният дорад дар иёлати Кентуккии ИМА ба маблағи 80 миллион доллар сармоягузорӣ кунад. Ин нахустин мавриди роҳандозии истеҳсолоти бузургмиқёс аз ҷониби як ширкати ӯзбекистонӣ дар Амрико хоҳад буд.
Рушди робитаҳои иқтисодиро омор низ тасдиқ мекунад: аз аввали соли 2026 ҳаҷми гардиши савдои хориҷии Ӯзбекистон бо ИМА 35 фоиз афзоиш ёфтааст.
Ба масъалаи маъданҳои муҳим низ таваҷҷуҳи хос зоҳир гардид. Рубио шарҳ дод, ки Вашингтон мехоҳад манбаъҳои таъминоти худро диверсификатсия кунад ва вобастагӣ аз як манбаъро ғайримантиқӣ номид. Барои Ӯзбекистон, ки дорои захираҳои ғании маъданию ашёи хом ба маблағи ҳадди ақал 3 триллион доллар мебошад, ин имконияти ҷиддӣ ба шумор меравад.
Дар ин ҷо мехоҳам алоҳида таваққуф карда, шарҳ диҳам, ки чаро солҳои охир масъалаи маъданҳои муҳим барои соҳаҳои стратегӣ дар рӯзномаи қудратҳои ҷаҳонӣ чунин ҷойгоҳи махсус пайдо кардааст.
Ба забони сода, маъданҳои муҳим он металлҳо ва дигар захираҳое мебошанд, ки иқтисодиёти муосир бе онҳо фаъолият карда наметавонад. Литий, кобалт, никел ва графит барои истеҳсоли батареяҳои мошинҳои барқӣ ва смартфонҳо истифода мешаванд. Мис барои шабакаҳои барқӣ ва марказҳои коркарди маълумоти зеҳни сунъӣ зарур аст. Металлҳои нодири заминӣ бошанд, ҷузъи таркибии магнитҳои пуриқтидоре мебошанд, ки дар муҳаррикҳои барқӣ, турбинаҳои бодӣ, ҳавопаймоҳо ва аслиҳа истифода мешаванд.
Бе ин мавод на микросхемаҳо, на батареяҳо, на ҳавопаймоҳо ва на зеҳни сунъӣ вуҷуд дошта метавонанд.
Ҷанбаи аҷиби масъала дар он аст, ки танҳо доштани конҳои маъданӣ барои ҳалли мушкил кофӣ нест. Мушкилоти асосии ҷаҳони имрӯз коркарди маъдан, яъне ба металли тайёр табдил додани маъдани хом мебошад. Маҳз дар ҳамин марҳила вобастагии асосӣ ба вуҷуд омадааст.
Тибқи ҳисобҳои Оҷонсии байналмилалии энергетика, саҳми Чин, ки таъминкунандаи асосии бозори ҷаҳонии коркарди металлҳои нодири заминӣ мебошад, дар соли 2025 ба 85 фоиз расидааст. Арзиши чунин консентратсия хеле бузург аст.
Ба арзёбии ин оҷонсӣ, маҳдудиятҳои содироти металлҳои нодири заминӣ метавонанд истеҳсоли маҳсулотеро, ки арзиши солонаи он берун аз кишвари содиркунанда ба 6,5 триллион доллар мерасад, зери хатар гузоранд. Ба ибораи дигар, миқдори нисбатан ками ашёи хом такягоҳи қисми бузурги саноати ҷаҳонӣ мебошад.
Аз ин рӯ, тааҷҷубовар нест, ки дар пасманзари ҷорӣ шудани маҳдудиятҳои нави содиротӣ нархи маъданҳои муҳим дар соли 2025 ва аввали соли 2026 боло рафт. Ҳоло ИМА, кишварҳои Аврупо, Ҷопон ва Кореяи Ҷанубӣ дар ҷустуҷӯи шарикони нави боэътимод мебошанд.
Шерзодхон Қудратхоҷа,
ректори Донишгоҳи журналистика ва коммуникатсияҳои оммавии Ӯзбекистон, доктори илмҳои сиёсӣ, профессор
