Scientific Data ilmiy jurnalida chop etilgan yangi keng ko‘lamli tadqiqot qutb muzliklarining holatini baholash uchun so‘nggi 50 yildagi eng uzun sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlarini birlashtirdi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Grenlandiya va Antarktidaning qutbiy muzlik qalqonlari juda katta massasini yo‘qotgan va global dengiz sathining ko‘tarilishiga asosiy omil bo‘lgan, deb xabar beradi techno.nv.ua.
Bu esa dunyodagi o‘rtacha dengiz sathining taxminan 3 santimetrga ko‘tarilishiga olib keldi. 1979-yildan 2023-yilgacha bo‘lgan davrda muzning umumiy yo‘qolishi 11,3 trillion tonnaga yetdi, bu 23 kilometr balandlikdagi ulkan kubni to‘ldirish uchun yetarli. Natijada dunyodagi o‘rtacha dengiz sathining taxminan 3 santimetrga ko‘tarilishiga olib keldi. Agar sun’iy yo‘ldosh kuzatuvi davrining boshida muz qatlamlari nisbatan kichik hissa qo‘shgan bo‘lsa, endi ular umumiy global suv sathining ko‘tarilishining to‘rtdan bir qismiga to‘g‘ri keladi.
Ishning yetakchi muallifi, Nortumbriya universiteti va Britaniya qutb kuzatuvlari markazi xodimi Ines Otosaka ta’kidlashicha, asosiy kutilmagan hodisa falokatning ko‘lami emas, balki uning asosiy mexanizmi bo‘lgan. Muzlik qalqonlari qor yog‘ishi tufayli og‘irlik to‘plasa-da, ular yuza erishi (atmosfera tufayli) va oqib ketishi (okean harorati tufayli) tufayli katta qismini yo‘qotadi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, Grenlandiya va Antarktidadagi umumiy muz yo‘qotilishining 84 foizi aynan muzliklarning okeanga tezroq oqib tushishi, atigi 16 foizi esa yer yuzasida qatlam erishi tufayli sodir bo‘lgan. Muzliklar harakatini tezlashtirishning uzoq muddatli tendensiyasi muzlarning dengiz suvlariga tobora ko‘proq tashlanishiga olib kelmoqda.
Mintaqaviy farqlarni tahlil qilib, olimlar 2010-yillarda ikkala mintaqada ham massa yo‘qotilishi tez o‘sganini aniqladi. Grenlandiyada yer yuzasining erishi sezilarli rol o‘ynaydi, bu umumiy yo‘qotishlarning uchdan bir qismini tashkil etadi, qolgan uchdan ikki qismi esa muz oqimini ta’minlaydi.
Antarktidada sof massa yo‘qotilishi muziliklarning erib okeanga tushishi bilan bog‘liq bo‘lib, G‘arbiy Antarktidada suvning oqish tezligi har o‘n yillikda uzluksiz oshib borgan. 2020 va 2023- yillar oralig‘ida Sharqiy Antarktidada rekord darajadagi qor yog‘ishi va Grenlandiyada yozning nisbatan sovuqroq kelishi muzlik ko‘lami yo‘qotilishini vaqtincha sekinlashtirgan. Ammo uzoq muddatli istiqbolda muzning dinamik ravishda okeanga tashlanishi asosiy va hal qiluvchi omil bo‘lib qolaveradi.
