Mustaqillikning dastlabki kunlaridayoq xalqaro jamoatchilik O‘zbekistonni yangi davlat sifatida tan ola boshladi. 1992 yilning mart oyida O‘zbekiston Birlashgan millatlar tashkilotiga a‘zo bo‘ldi - bu xalqaro huquqiy subyektlik nuqtai nazaridan muhim qadam edi. Bugungi kunga qadar 190 dan ortiq davlat O‘zbekistonni tan olgan va ular bilan diplomatik aloqalar o‘rnatilgan.
O‘zbekiston Shanxay hamkorlik tashkiloti, Mustaqil davlatlar hamdo‘stligi, Islom hamkorlik tashkiloti, Jahon savdo tashkiloti, Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi kabi 100 dan ortiq xalqaro tashkilot va tuzilmalarda ishtirok etadi. Bu - nafaqat a‘zolik raqami, balki xalqaro qarorlar qabul qilinishida ishtirok etish huquqidir.
2022 yilda Samarqandda bo‘lib o‘tgan Shanxay hamkorlik tashkiloti sammiti O‘zbekiston diplomatiyasining eng yorqin sahifalaridan biri bo‘ldi. Samarqand yana bir bor Sharq va G‘arbni bog‘lovchi ko‘prikka aylandi.
Mustaqillikning ilk yillarida O‘zbekiston og‘ir iqtisodiy sinovlardan o‘tdi. Sobiq ittifoq parchalanishi, bozor iqtisodiyotiga o‘tish, valyuta va narx beqarorligi - bularning barchasi jiddiy qiyinchiliklar tug‘dirdi. Ammo mamlakat o‘z yo‘lini topdi.
Jahon banki ma‘lumotlariga ko‘ra, 1991 yilda O‘zbekiston yalpi ichki mahsuloti atigi 13,5 mlrd AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa, 2023 yilda bu ko‘rsatkich tarixda ilk bor 100 mlrd dollardan oshdi - 102 mlrd dollarga yaqinlashdi - ya‘ni 1991 yildan beri 7,5 barobardan ziyod o‘sish qayd etildi. Aholi jon boshiga YaIM ham sezilarli darajada oshdi: 1991 yildagi 680 dollardan 2023 yildagi qariyb 2900 dollarga. 2017 yildan jadallashgan iqtisodiy islohotlar tufayli investitsiyalar keskin o‘sdi. 2023 yilda iqtisodiyotga jalb etilgan umumiy investitsiyalar 30 mlrd dollardan oshib, uning qariyb 87 foizi xususiy mablag‘lar hisobiga to‘g‘ri keldi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning sof oqimi 2016 yildagi darajadan bir necha barobar ortib, 2024 yilda 11,9 mlrd dollarga yaqinlashdi. Jahonning 70 dan ortiq mamlakatidan investorlar O‘zbekistonga kirib kelmoqda.
Turizm sohasida ham tarixiy o‘zgarishlar ro‘y berdi. 2016 yilda O‘zbekistonga taxminan 1 mln turist tashrif buyurgan bo‘lsa, 2023 yilda bu raqam 6,6 mln ga yetdi (tarixiy rekord - 6,7 mln - 2019 yilda qayd etilgan edi). Viza tartiblarining soddalashuvi - 90 ga yaqin davlat uchun vizasiz kirish imkoni berildi - bu o‘sishning asosiy sabablaridan biridir. Bugun O‘zbekiston «Buyuk Ipak yo‘lidagi eng jozibali manzil» reytinglarida tobora yuqoriga ko‘tarilmoqda.
Sud-huquq sohasidagi islohotlar - mustaqillikning eng muhim, lekin ko‘pincha kamroq yoritiladigan jabhasi. 1994 yilda qabul qilingan va keyingi yillar davomida takomillashtirib borilgan Jinoyat-protsessual kodeksiga kiritilgan islohotlar - davlatning sud mustaqilligi va inson huquqlariga bo‘lgan munosabatini aks ettiruvchi asosiy me‘yor. Hibsga olishga sanksiya berishni sudga o‘tkazish, advokatning ish boshlanishidayoq jarayonga aralashuvi, qiynoqni taqiqlovchi me`yorlarning kuchaytirilishi - bularning barchasi huquqiy davlat qurishga bo‘lgan irodani ko‘rsatadi.
2023 yil - islohotlarda yangi sahifa: xalq ishtirokida konstitutsiyaviy o‘zgarishlar qabul qilindi, inson huquqlari kafolatlari yanada kengaytirildi.
Korruptsiyaga qarshi kurashda ham aniq natijalar mavjud. 2020 yilda tashkil etilgan Korruptsiyaga qarshi kurashish agentligi bugun yuzlab xodimni o‘z ichiga oladi. Transparency International ma`lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston korrupsiyani idrok etish indeksida 2017 yildagi 157-o‘rindan 2023 yilda 121-o‘ringa ko‘tarildi va shu o‘n yillik davrda dunyo bo‘yicha eng katta ijobiy siljishni (+15 ball) qayd etgan davlatlardan biriga aylandi. Bu - hali ko‘p ish qilinishi kerakligi bilan birga, aniq ijobiy o‘zgarishlar borligini ham ko‘rsatadi.
Mustaqil O‘zbekiston rivojlanishining asosi - inson kapitaliga bo‘lgan sarmoya ekanligini har bir islohot tasdiqlab kelmoqda. Davlat byudjetidan ta`limga ajratiladigan mablag‘ yildan yilga oshib bormoqda: Jahon banki ma`lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda bu ko‘rsatkich YaIMning qariyb 5,5 foizini tashkil etdi.
Mustaqillikning eng beqiyos mevasi bu - milliy o‘zlikning tiklanganligi. Sobiq ittifoq davrida o‘zbek tili ikkinchi darajali mavqeda edi. Maktab va oliy o‘quv yurtlarida rus tili ustunlik qilardi. Bugun vaziyat tubdan o‘zgardi: o‘zbek tili davlat tili sifatida barcha rasmiy muomalalarda, sud jarayonlarida, ta‘limda va OAVda qat‘iy qo‘llanilmoqda.
Tarixni qayta kashf etish jarayoni ham mustaqillik tufayli mumkin bo‘ldi. Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Muhammad al-Xorazmiy, Ahmad al-Farg‘oniy - bu ulug‘ zotlar nafaqat darslik sahifalarida tirildi, balki ularning merosini o‘rganish ilmiy va madaniy ustuvor vazifaga aylandi. Toshkentdagi Amir Temur muzeyi, Samarqanddagi yangi arxeologik tadqiqotlar, Ulug‘bek rasadxonasini restavratsiya qilish - bularning barchasi tarixga bo‘lgan hurmatning amaliy ifodasidir.
Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz - bu shaharlar UNESCO Jahon merosi ro‘yxatiga kirgan. Ammo ularning ahamiyati rasmiy ro‘yxatdan kengroq: ular o‘zbek xalqining tarixiy xotirasi, madaniy va me‘moriy buyukligining tirik guvohlaridir. Mustaqillik shu buyuklik ustida uy qurdi.
Har qanday katta yo‘l sinovlarsiz bo‘lmaydi. Mustaqillik ham istisno emas. Dastlabki yillardagi inflyatsiya, ishsizlik, qishloq aholisining shaharga ko‘chishi - bularning barchasi jiddiy ijtimoiy muammolar edi. Orol dengizi fojiasi - sobiq ittifoq davridan meros bo‘lib o‘tgan, ammo mustaqil davlat o‘z zimmasiga olishga majbur bo‘lgan ulkan ekologik ofat.
Korruptsiya, qonun ustunligini ta`minlashdagi cheklovlar, ijtimoiy tengsizlik -bularning barchasi hali yechilishi kerak bo‘lgan muammolar. Ammo haqiqiy vatanparvarlik - bu nafaqat yutuqlarni maqtash, balki muammolarni ochiq ko‘ra bilish va ularning yechimini tizimli izlashdir.
Bugun O‘zbekiston aholisining qariyb 60 foizi 30 yoshga to‘lmagan. Ular mustamlakachilikni ko‘rmagan, erkinlik nima ekanligini tug‘ilganlaridan biladigan avloddir. Ularning dunyoqarashi raqamli texnologiyalar, global ma‘lumotlar oqimi va halqaro standartlar asosida shakllanmoqda.
O‘ttiz to‘rt yilni xotirlaganda, ko‘z oldimizda raqamlar va sanaalardan ko‘ra kengroq manzara gavdalanadi. Mustaqillik - bu bir marta erishiladigan va shundan keyin unutiladigan holat emas. U har kuni tasdiqlanishi, har avlod tomonidan qayta yangilanishi kerak. Ota-bobolarimiz uni orzu qildi. Biz uni e`lon qildik. Bugungi yosh avlod esa uni yanada mustahkamlashi, chuqurlashtirishi va dunyo oldida namoyon etishi shart.
O‘zbekiston - kichik davlat emas. Qariyb 38 million aholi, boy tarixiy meros, strategik geografik mavqe, xomashyo va iqtisodiy salohiyat - bularning barchasi birgalikda O‘zbekistonni Markaziy Osiyoning nafaqat eng yirik, balki eng ta‘sirli davlati sifatida ajratib turadi.
Mustaqillikka bo‘lgan hurmatni faqat bayram marosimlarida emas, balki kundalik hayotda ko‘rsatish lozim. O‘z kasbida vijdonli ishlash, qonunni hurmat qilish, yoshlarga namuna bo‘lish, jamiyatga foyda berish — ana shu oddiy, ammo mustahkam qadamlar orqali biz mustaqil vatanga xizmat qilamiz.
O‘tmishga - shukr, bugunga - mas`uliyat, kelajakka - ishonch va umid bilan yashaylik!
Yusupdjanova Gulnoza,
TDYU Jinoyat-protsessual huquqi
sho‘basi katta o‘qituvchisi.
Turg‘unov Bunyodbek,
TDYU Jinoyat-protsessual huquqi
sho‘basi o‘qituvchisi
