Ona tili — millatning qalbi, tarixning tirik xotirasi, kelajak avlodni o‘z ildizlariga bog‘lab turadigan ma’naviy ko‘prik. Inson dunyoni ona tilida taniydi, ilk bor mehr va muhabbat so‘zlarini shu tilda eshitadi, o‘zligini anglashni ham shu tildan boshlaydi. Shu bois tilga munosabat aslida millatning o‘z tarixiga, buguniga va ertangi kuniga bo‘lgan munosabatidir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 21-oktabr — O‘zbek tili bayrami munosabati bilan xalqimizga yo‘llagan tabrigi ana shu haqiqatni chuqur mazmun bilan ifoda etgani, tilimiz taraqqiyotining dolzarb yo‘nalishlarini belgilab bergani bilan alohida ahamiyatga ega. Unda ona tilimizni asrab-avaylash, uning boy imkoniyatlarini zamonaviy ilm-fan va texnologiyalar bilan uyg‘un ravishda rivojlantirish, xalqaro miqyosdagi nufuzini oshirish hamda kundalik hayotimizda to‘laqonli qo‘llanilishini ta’minlash masalalari o‘zaro uzviy bog‘liqlikda yoritilgan.
Urganch tumani hokimining ma’naviyat va davlat tili masalalari bo‘yicha maslahatchisi sifatida mazkur tabrikni nafaqat bayramona e’tirof, balki har birimizni ona tilimiz oldidagi burch va mas’uliyatimiz haqida jiddiy mushohada yuritishga chorlaydigan muhim dasturilamal, deb bilaman.
Til — tariximiz, o‘zligimiz va ma’naviy qudratimiz.
Tarixga nazar tashlasak, millatning ma’naviy qiyofasi, tafakkuri va dunyoqarashi, eng avvalo, uning tilida namoyon bo‘lganini ko‘ramiz. Asrlar davomida ajdodlarimiz yaratgan ilmiy, adabiy va falsafiy meros ona tilimizning naqadar boy, jozibador va teran mazmunga ega ekanini isbotlab kelmoqda.
Alisher Navoiy hazratlarining turkiy tilda yuksak badiiy va falsafiy asarlar yaratib, bu tilning ulkan imkoniyatlarini namoyon etgani tariximizning eng yorqin sahifalaridan biridir. Navoiy merosi bizga tilni sevishning o‘zi kifoya emasligini, uni ilm, ijod, tafakkur va ma’rifat bilan boyitish zarurligini ham o‘rgatadi.
Bugun biz o‘sha buyuk an’analarning davomchilarimiz. Demak, zimmamizdagi vazifa faqat ajdodlar merosini faxr bilan tilga olishdan iborat emas. Biz ularning tilga bo‘lgan e’tiborini amaliy faoliyatimizda davom ettirishimiz, o‘zbek tilida zamonaviy ilmiy asarlar, sifatli tarjimalar, badiiy ijod namunalari va raqamli mahsulotlar yaratishimiz kerak. Men bu mas’uliyatni his qilgan holda “Til – tafakkur tilmochi” nomli kichik bir loyiha ustida ish boshlaganman.
Zero, tilning haqiqiy boyligi faqat uning tarixiy ildizlari bilan emas, balki bugungi hayotda qanday qo‘llanayotgani, yangi tushunchalarni qay darajada ifodalay olishi va kelajak avlodga qanday imkoniyatlar yaratib berishi bilan ham belgilanadi.
Davlat tili — kundalik faoliyatimiz mezoni
O‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilishi xalqimizning milliy o‘zligini anglash va tarixiy adolatni qaror toptirish yo‘lidagi muhim qadam bo‘ldi. Bugun davlat tilining jamiyat hayotidagi o‘rni tobora mustahkamlanib borayotgan ekan, bu yutuqni amaliy natijalar bilan boyitish barchamizning vazifamizdir.
Prezidentimiz tabrigida davlat idoralari til madaniyati borasida namuna bo‘lishi zarurligi alohida ta’kidlangani bejiz emas. Chunki davlat tiliga hurmat, eng avvalo, davlat xizmatchisining kundalik faoliyatida ko‘rinadi. Rasmiy hujjatning savodli yozilishi, fuqaro murojaatiga berilgan javobning tushunarli bo‘lishi, qaror va farmoyishlar mazmunining sodda hamda aniq ifodalanishi — bularning barchasi davlat xizmatining sifati bilan chambarchas bog‘liq.
Ba’zan murakkab jumlalar, ortiqcha so‘zlar, noo‘rin o‘zlashmalar yoki imloviy xatolar sababli oddiy masalaning mazmuni ham tushunarsiz bo‘lib qoladi. Holbuki, rasmiy tilning asosiy vazifasi fikrni murakkablashtirish emas, balki uni aniq va ravshan yetkazishdir.
Shu nuqtayi nazardan, Urganch tumanidagi davlat tashkilotlari va muassasalarida ish yuritish madaniyatini takomillashtirish, hujjatlarning davlat tili me’yorlariga muvofiqligini ta’minlash, tashqi yozuvlar, peshlavhalar va axborot materiallarining savodxonligiga e’tibor qaratish muhim ahamiyatga ega. Bunda davlat tili bo‘yicha mas’ul xodimlarning malakasini oshirish, amaliy seminarlar tashkil etish va uslubiy tavsiyalarni keng joriy qilish yaxshi samara beradi.
Eng muhimi, bu ishlar faqat tekshiruv yoki hisobot uchun amalga oshirilmasligi lozim. Maqsad — davlat tilining hayotimizdagi o‘rnini mustahkamlash, fuqarolar uchun qulay muloqot muhitini yaratish va har bir tashkilotda til madaniyatini kundalik faoliyat mezoniga aylantirishdir.
Til siyosatining mohiyati — hurmat, hamjihatlik va imkoniyat
Davlat tilini rivojlantirish masalasiga keng dunyoqarash va yuksak mas’uliyat bilan yondashish zarur. O‘zbekiston — turli millat va elat vakillari tinchlik va hamjihatlikda yashayotgan umumiy Vatanimiz. Shu bois o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi mavqeini yuksaltirish boshqa tillar va madaniyatlarga hurmat bilan uyg‘un holda olib borilishi kerak.
Prezidentimiz tabrigida qoraqalpoq tili va boshqa tillarning rivojini qo‘llab-quvvatlash, o‘zbek tilini o‘rganish uchun qulay sharoitlar yaratish masalalarining birgalikda tilga olinishi ana shu muhim tamoyilni ifodalaydi.
Davlat tilini bilish insonning jamiyat hayotida faol ishtirok etishi, davlat xizmatlaridan foydalanishi, bilim olishi va kasbiy imkoniyatlarini kengaytirishiga xizmat qiladi. Shuning uchun o‘zbek tilini o‘rganayotgan insonni qo‘llab-quvvatlash, unga samimiy munosabatda bo‘lish va til o‘rganish jarayonini yengillashtirish ham muhim vazifadir.
Tilga muhabbat majburlash yoki tanbeh bilan emas, uning go‘zalligi, amaliy ahamiyati va inson hayotidagi imkoniyatlarini namoyon etish orqali mustahkamlanadi. O‘zbek tilida sifatli ta’lim olish, zamonaviy kasblarni o‘rganish, ilmiy manbalardan foydalanish va jamiyat hayotida faol ishtirok etish imkoniyatlari qancha kengaysa, tilimizning nufuzi ham shuncha yuksaladi.
Oksforddan dunyoga: o‘zbek tilining xalqaro ufqlari
Bugungi globallashuv davrida tilning xalqaro nufuzi faqat uning tarixiy qadimiyligi bilan emas, balki dunyo ilm-fani, ta’limi va madaniy muloqotidagi ishtiroki bilan ham belgilanadi. Shu ma’noda, Prezident tabrigida Oksford universitetidagi “O‘zbekshunoslik dasturi” kabi xalqaro hamkorlik yo‘nalishlariga e’tibor qaratilgani alohida ahamiyatga ega.
Bunday tashabbuslar o‘zbek tilini xorijda o‘rganish, adabiyotimizni boshqa xalqlarga tanitish, ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish va tarjima maktabini rivojlantirish uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Jahonning nufuzli ta’lim va ilmiy markazlarida o‘zbek tiliga qiziqish ortishi xalqimizning madaniy salohiyati va ma’naviy merosiga bo‘lgan e’tiborning ham ortishidir.
Bu jarayonda tarjimonlar, tilshunoslar, adabiyotshunoslar, professor-o‘qituvchilar va yosh tadqiqotchilarning o‘rni beqiyos. Zero, tarjima ikki til o‘rtasidagi so‘zlarni almashtirish bilangina cheklanmaydi. U xalqlar tafakkurini yaqinlashtiradi, turli madaniyatlar o‘rtasida ko‘prik quradi, bir xalqning ma’naviy boyligini boshqasiga yetkazadi.
O‘zbek adabiyotining eng sara namunalarini xorijiy tillarga tarjima qilish bilan bir qatorda, jahon ilm-fani va adabiyotining yutuqlarini sifatli tarjimalar orqali o‘zbek kitobxoniga yetkazish ham muhimdir. Buning uchun tarjima sifati, terminologik aniqlik, ilmiy tahrir va nashriyotlar mas’uliyatiga alohida e’tibor qaratish talab etiladi.
Tilimiz dunyoga ochilayotgan ekan, biz ham dunyoning ilg‘or bilim va tajribalarini ona tilimiz orqali xalqimizga yetkazish imkoniyatlarini kengaytirishimiz zarur.
Ona tiliga muhabbat oiladan boshlanadi
Til taraqqiyoti haqida gapirganda, ko‘pincha davlat idoralari, ta’lim muassasalari va ommaviy axborot vositalari faoliyatiga e’tibor qaratamiz. Biroq tilga muhabbatning eng muhim poydevori oilada qo‘yiladi.
Bola dastlabki so‘zlarni ota-onasidan o‘rganadi, atrofidagi olamni ularning nutqi orqali taniydi. Oilada kitob o‘qish, farzand bilan mazmunli suhbatlashish, uning savollariga e’tibor bilan javob berish, so‘zlarni to‘g‘ri qo‘llashga odatlantirish — bular til madaniyatini shakllantiradigan oddiy, ammo ta’sirchan omillardir.
Maktab esa bu poydevorni mustahkamlaydi. O‘quvchi ona tilida ravon fikrlashni, matnni chuqur tushunishni, o‘z nuqtayi nazarini dalillar bilan ifodalashni va savodli yozishni o‘rganishi kerak. Buning uchun ona tili va adabiyot darslarini samarali tashkil etish, bolalar adabiyotini rivojlantirish, kutubxonalar faoliyatini kuchaytirish hamda kitobxonlik muhitini kengaytirish muhim.
Prezidentimiz tabrigida ham ta’lim jarayonida o‘qish, tushunish, gapirish va savodli yozish ko‘nikmalariga alohida e’tibor qaratish zarurligi ta’kidlangan.
Bu talab bugun har bir pedagog oldiga muhim vazifa qo‘yadi: bolaga faqat qoidalarni yodlatish emas, balki tildan hayotiy vaziyatlarda erkin va to‘g‘ri foydalanishni o‘rgatish. Chunki tilni bilish — qoidalarni eslab qolish bilangina emas, o‘z fikrini ravshan ifodalash, boshqalarni tushunish va mazmunli muloqot qila olish bilan namoyon bo‘ladi.
Yoshlarimizning o‘zbek tilida teran fikrlashi bilan birga xorijiy tillarni puxta egallashi ham zamon talabidir. Ona tilini chuqur bilish boshqa tillarni o‘rganishga to‘siq emas, aksincha, mustahkam ma’naviy va tafakkuriy tayanchdir. O‘z tilini qadrlagan inson boshqa xalqlarning tili va madaniyatiga ham hurmat bilan qaraydi.
Raqamli asrda tilimizning yangi imkoniyatlari
Bugun insoniyat hayotini axborot texnologiyalari, raqamli platformalar va sun’iy intellektsiz tasavvur etish qiyin. Yangi bilimlar, kasblar va muloqot shakllari tobora kengayib borayotgan bir paytda o‘zbek tilining bu jarayonlardan chetda qolmasligi nihoyatda muhim.
Prezidentimiz tabrigida elektron lug‘atlar, tarjima va tahrir vositalari, nutqni matnga hamda matnni ovozga aylantiruvchi texnologiyalarni rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Bu yo‘nalishlar tilimizning zamonaviy hayotdagi imkoniyatlarini kengaytirish bilan birga, turli ehtiyojga ega insonlar uchun ham qulayliklar yaratadi.
Tasavvur qilaylik: o‘quvchi murakkab ilmiy mavzuni o‘zbek tilidagi sifatli elektron manbadan o‘rganmoqda, tadqiqotchi zamonaviy atamalarni ishonchli lug‘atdan topmoqda, ko‘rish yoki eshitish bilan bog‘liq cheklovlari bo‘lgan inson raqamli vositalar orqali axborotdan foydalanmoqda. Bular til taraqqiyotining shunchaki nazariy ko‘rsatkichlari emas, balki inson hayotini yaxshilaydigan amaliy natijalardir.
Buning uchun o‘zbek tilidagi sifatli elektron matnlar bazasini boyitish, zamonaviy lug‘atlar yaratish, ilmiy terminlarni tartibga solish va sun’iy intellekt tizimlarida tilimizning to‘g‘ri qo‘llanilishini ta’minlash kerak. Bunda tilshunoslar, dasturchilar, olimlar, jurnalistlar va ta’lim sohasi vakillarining hamkorligi muhim o‘rin tutadi.
Ayni paytda raqamli muhitda til me’yorlariga rioya qilish, asossiz o‘zlashmalar va imloviy xatolarni kamaytirish, ishonchli axborot tarqatish madaniyatini shakllantirish ham dolzarbdir. Texnologiya qanchalik rivojlanmasin, uning sifati inson tafakkuri, savodxonligi va mas’uliyati bilan belgilanadi.
Demak, o‘zbek tilining kelajagi faqat kitob javonlarida yoki tantanali tadbirlarda emas, balki elektron darsliklarda, ilmiy maqolalarda, mobil ilovalarda, internet nashrlarida va sun’iy intellekt vositalarida ham yaratiladi.
Urganchda til madaniyatini yuksaltirish — umumiy mas’uliyat
Xorazm zamini qadimdan ilm-ma’rifat, adabiyot va madaniyat rivojlangan maskan sifatida tanilgan. Bu yurtda yashab ijod qilgan allomalar, shoirlar va ma’rifatparvarlarning merosi xalqimizning ma’naviy xazinasidan munosib o‘rin olgan. Ana shunday tarixiy va madaniy muhitda ona tilimizga ehtirom ko‘rsatish, uni asrab-avaylash va rivojlantirish alohida mas’uliyat yuklaydi.
Urganch tumanida ham davlat tili mavqeini mustahkamlash ishlarini izchil davom ettirish, bu borada davlat tashkilotlari, ta’lim muassasalari, mahalla faollari, ijodkorlar va jamoatchilik hamkorligini kuchaytirish muhimdir.
Avvalo, davlat idoralarida ish yuritish sifatini oshirish, rasmiy hujjatlar va murojaatlarga javoblarning til me’yorlariga muvofiqligini ta’minlash, tashqi yozuvlar va e’lonlarning savodxonligini muntazam ko‘zdan kechirish zarur. Shu bilan birga, xodimlar uchun amaliy mashg‘ulotlar tashkil etish, uchrayotgan xatolarni tushuntirish va ularni bartaraf etish bo‘yicha uslubiy yordam ko‘rsatish maqsadga muvofiq.
Ta’lim muassasalarida esa kitobxonlik tadbirlari, ifodali o‘qish va ijodiy yozuv mashg‘ulotlari, adabiy uchrashuvlar hamda til bilimdonlari bilan muloqotlarni yanada mazmunli tashkil etish mumkin. Bunday tadbirlar yoshlarning ona tiliga qiziqishini kuchaytirib, ularni mustaqil fikrlashga va o‘z fikrini ravon ifodalashga undaydi.
Til ravnaqi — bugungi avlodning ertangi avlod oldidagi burchi
Har bir avlod o‘zidan keyingi avlodga nafaqat moddiy boylik, balki ma’naviy meros ham qoldiradi. Bu merosning eng bebaho qismlaridan biri — ona tilidir. Tilni asrab-avaylash deganda faqat uning bugungi me’yorlarini saqlashni emas, balki uni yangi bilimlar bilan boyitish, zamon talablariga mos ravishda rivojlantirish va keng qo‘llanilishiga sharoit yaratishni ham tushunishimiz lozim.
Prezidentimizning bayram tabrigi bizni ana shu mas’uliyat haqida chuqur o‘ylashga undaydi. Unda tilimizning tarixiy ildizlari va bugungi taraqqiyoti bir-biridan ajralmagan holda talqin etilgan: o‘tmishdan kuch olish, bugungi imkoniyatlardan samarali foydalanish va kelajak uchun mustahkam poydevor yaratish.
Bu yo‘lda har birimizning hissamiz bor. Davlat xizmatchisi — savodli hujjatlari bilan, o‘qituvchi — bilimli va kitobxon shogirdlari bilan, jurnalist — aniq va ta’sirchan maqolalari bilan, olim — yangi ilmiy asarlari bilan, ota-ona esa farzandiga singdirgan til madaniyati bilan ona tilimiz ravnaqiga xizmat qiladi.
O‘zbek tilining nufuzi faqat bayramlarda aytiladigan ezgu so‘zlar bilan emas, balki kundalik hayotimizdagi amaliy munosabatimiz bilan yuksaladi. Har birimiz tilimizni qanchalik puxta bilsak, undan qanchalik to‘g‘ri foydalansak, uni zamonaviy bilim va texnologiyalar bilan qanchalik boyitsak, kelajak avlodga shunchalik mustahkam ma’naviy meros qoldiramiz.
Ona tilimiz — kechagi tariximizning sadosi, bugungi tafakkurimizning ifodasi va ertangi taraqqiyotimizning muhim tayanchidir. Uni asrash, ardoqlash va dunyoga tanitish barchamizning sharafli burchimizdir.
Zero, ona tiliga ehtirom — millatga ehtiromdir. Til ravnaqi yo‘lidagi har bir ezgu qadam esa Vatanimizning ma’naviy yuksalishi va kelajagiga qo‘shilgan munosib hissadir.
Shahlo Ramanova,
Urganch tumani hokimining ma’naviyat
va davlat tili masalalari bo‘yicha maslahatchisi
