"Инвестициялық турақлылық: жаңа горизонтлар, жаңа шерикликлер" атамасында шөлкемлестирилетуғын бул абырайлы әнжуман глобаллық капитал ҳәрекети ҳәм Орайлық Азияның жаңа экономикалық өз-ара байланыслылығы көзқарасынан айрықша әҳмийетке ийе. Форум тек ғана финанслық келисимлер майданына емес, ал жаңа Өзбекстанның глобал экономикалық мәканға интеграцияласыўын көрсететуғын стратегиялық платформаға айланбақта.
Тарийхтың барлық басқышларында экономикалық раўажланыў капиталдың еркин ағымы менен тығыз байланыслы болып келген. Уллы жипек жолы дәўиринде Самарқанд, Бухара, Ташкент ҳәм Мары қалалары тек ғана товар алмасыў емес, ал капитал айланысы орайларына айланған. XV әсирде регионымызда енгизилген вақф институты арқалы мәмлекет жер ҳәм мүлктиң қорғалыўын кепиллеген. Жеке мүлк ийеси болса медресе, кәрўансарай ҳәм суў имаратларын қурған. Яғный, сол дәўирдеги социаллық келисимди бүгинги мәмлекетлик-жеке меншик шерикликтиң тарийхый тамыры сыпатында талқылаў мүмкин.
Бүгинги глобалласыў дәўири тап усы логиканы мисли көрилмеген көлемде қайтармақта. Жәҳән банкиниң мағлыўматларына бола, ҳәзир дүнья бойынша жыллық тиккелей сырт ел инвестицияларының ағымы 1,5 триллион доллардан артады. Орайлық Азия регионы узақ ўақыт даўамында бул картада жүдә киши ноқат болып келген. Әйне Өзбекстанның соңғы жети жылдағы экономикалық ашылыўы регионға глобал капитал итибарын қайтарды.
2025-жылдың жуўмағы бойынша Өзбекстан экономикасы төмендеги нәтийжелерге еристи: жалпы ишки өним реал көринисте 7,7 процент өсип, 147 миллиард долларды қурады. Бул 2021-жылдан берли дүнья бойынша атап өтилген ең жоқары көрсеткиш ҳәм Европа және Орайлық Азия регионындағы ең тез пәтлерден бири болып есапланады. Тийкарғы капиталға инвестициялар 10,5 процентке артып, 591,1 триллион сумға жетти. Оның 65,9 процентин тиккелей сырт ел инвестициялары ҳәм кредитлери қурады.
Тиккелей сырт ел инвестициясы бир жылдың өзинде 46,9 процентке көбейди. Бул дәрежедеги өсиў регионда мисли көрилмеген ҳәдийсе болып есапланады. Халықаралық резервлер 77 миллиард доллардан асты. Мәмлекеттиң сыртқы қарызының ЖИӨге қатнасы 27,5 процентке төменледи. Бул экономикалық өсиў қарыз есабынан емес, реал экономикалық жеделлик есабынан тәмийинленип атырғанын аңлатады. Ең әҳмийетли сыртқы тастыйықлаў халықаралық рейтинг агентликлеринен келди: Fitch вa S&P Global биринши мәрте Өзбекстанды “ВВ-” дан "ВВ" дәрежесине көтерди. Moody's болса болжаўды "унамлы"ға өзгертти. Экономикалық дипломатия тилинде бул глобал инвесторлар базарымызға енди "жоқары қәўип" емес, "басқарылатуғын турақлылық" сыпатында қарап атырғанын билдиреди.
Инвестиция орталығының сапасын баҳалаўда мәмлекетлик-жеке меншик шериклик (МЖШ) институты орайлық орынды ийелейди. Себеби, МЖШ тек ғана қаржыландырыў дәреги емес, ал мәмлекеттиң жеке меншик сектор менен ислесиў мәдениятын көрсетип беретуғын айна да болып есапланады. PPP Knowledge Lab изертлеўлерине бола, раўажланған мәмлекетлерде инфраструктура жойбарларының 25-40 проценти мине усы механизм тийкарында әмелге асырылады. Сингапур, Қубла Корея ҳәм Уллы Британияда бул үлес айырым жылларда 50 проценттен де артқан.
Елимизде МЖШ бағдары 2019-жыл 10-майда қабыл етилген "Мәмлекетлик-жеке меншик шериклик ҳаққында"ғы нызам менен системалы ҳуқықый тийкар алды. Министрлер Кабинетиниң 2024-жыл 30-октябрьдеги "Мәмлекетлик-жеке меншик шериклик тараўын буннан былай да жетилистириў ҳәм комплексли системаластырыў илажлары ҳаққында"ғы қарары болса жойбарларды әмелге асырыў ҳәм қаржыландырыў тәртибин толық белгилеп берди.
Ҳәзирги ўақытта улыўма баҳасы 2,9 миллиард долларға баҳаланған 265 тен аслам МЖШ жойбары түрли басқышларда исленбекте. Энергетика тармағында 12 ири жойбар әллеқашан иске қосылған. Олар арасында қуяш ҳәм самал электр станциялары айрықша орын тутады. Суў хожалығы тараўында 105 тен аслам жойбар үстинде исленбекте. Мәмлекетлик бағдарламаға бола, 2030-жылға шекем бул тараўда 50 ири мәмлекетлик-жеке меншик шериклик жойбары әмелге асырылыўы белгиленген.
Бүгин МЖШ моделиниң табыслы әмелий үлгилери айқын көзге тасланбақта. Ташкент - Самарқанд төлемли автомобиль жолы регионда биринши ири көлемдеги транспорт инфраструктурасы сыпатында тарийхқа кирмекте.
Ташкент қаласы ыссылық тәмийнаты системасын модернизациялаў жойбары коммуналлық секторға жеке меншик оператор тартылған биринши ири тәжирийбе болды. Денсаўлықты сақлаў тараўындағы гемодиализ хызметлерин көрсетиў бойынша МЖШ жойбары 80 мыңнан аслам наўқасқа кепилленген, жәҳән стандартларына сәйкес хызмет жеткерип, бул модельдиң социаллық нәтийжесин дәлилледи.
МЖШ институтының Өзбекстан ушын стратегиялық әҳмийети үш тәрепте көринбекте. Бириншиден, мәмлекетлик бюджетке артықша жүк түспейди - капитал қойылмалар жеке меншик инвесторлар тәрепинен тәмийинленеди. Екиншиден, жеке меншик сектордың нәтийжелилик ҳәм басқарыў тәжирийбеси мәмлекетлик хызметлерге алып келинеди. Бул болса коммуналлық ҳәм социаллық хызметлердиң сапасын сезилерли дәрежеде жақсылайды. Үшиншиден, жойбарлардағы қәўип-қәтерлер мәмлекетлик ҳәм жеке меншик шерик арасында әдил бөлистириледи. Бул халықаралық инвесторлар ушын ең әҳмийетли сигнал. Жаңа Өзбекстанның 2022-2026-жылларға мөлшерленген раўажланыў стратегиясына бола, әйне мәмлекетлик-жеке меншик шериклик тийкарында энергетика, транспорт, денсаўлықты сақлаў, билимлендириў, экология ҳәм суў хожалығы тараўларына 14 миллиард долларға тең инвестиция қаратылыўы режелестирилген.
Инвестициялық орталық ушын санлар ҳәм инвестиция көлеми жетерли емес, капитал өзин қәўипсиз сезетуғын ҳуқықый экосистема зәрүр. Мине, усы бағдарда 2026-жыл март айында Президентимиздиң тийисли пәрманы менен шөлкемлестирилген Ташкент халықаралық финанс орайы ҳақыйқый стратегиялық әҳмийетли қәдем болды. Орай арнаўлы ҳуқықый режим тийкарында ислейди ҳәм улыўма ҳуқық принциплерине сүйенеди. Бул Дубай ҳәм Астана орайлары сыяқлы дүнья инвесторларына таныс структура болып есапланады. Орай жанында бийғәрез финанслық регулятор ҳәм өз алдына арбитраж орайы жумыс алып барады. Қатнасыўшыларға болса 2076 жылға шекем салық жеңилликлери бериледи. 50 жыллық бул узақ мүддетли кепиллик инвесторлардың стратегиялық режелестириўи ушын күшли сигнал ўазыйпасын атқарады.
Буған қосымша түрде биринши мәрте альтернатив инвестиция фондлары ушын ҳуқықый тийкар қабыл етилди. Венчур фондлардың саны әллеқашан 22 ге жетти, стартап экосистемасының баҳасы 4,3 миллиард долларға баҳаланбақта. Бул санлар глобал капиталға Өзбекстан енди тек ғана ресурс базары емес, ал инновациялық экономика майданы да екенин көрсетеди.
Ташкент халықаралық инвестициялық форумы 2022-жылдан берли ҳәр жылы көлемин кеңейтип бармақта. Төртинши форумда 97 мәмлекеттен 8 мыңнан аслам мийман қатнасқан ҳәм 30,5 миллиард долларлық шәртнамаларға қол қойылған еди. Бул қәлеген регионаллық экономика ушын әҳмийетли көрсеткиш болып есапланады.
Форум шеңберинде 6 000 квадрат метр майданда көргизбе де қойылады, онда нефть химиясы, машина қурылысы, қурылыс материаллары, металлургия, фармацевтика ҳәм азық-аўқат санаатының жетекши жойбарлары таныстырылады.
Форумның әҳмийетин тек ғана қол қойылатуғын шәртнамалар саны менен өлшеў дурыс емес. Форум мәмлекетти глобаллық капитал жәмийетшилигиниң жыллық календарында турақлы орын ийелеўге алып шығады: бир мәрте келиў - дипломатия, ҳәр жылы қайтып келиў - стратегия. Соның менен бирге, форум ишки реформалар ушын нәтийжели басым механизми ўазыйпасын атқарады: жылына бир мәрте глобал экспертлер алдында нәтийже көрсетиў институционаллық тәртипти сақлап турыўшы әҳмийетли фактор болып есапланады.
Инвестициялық орталық дәрҳал жаратылмайтуғын, бирақ бир заматта бузылыўы мүмкин болған нәзик экосистема болып есапланады. Кейинги жылларда Өзбекстан бул экосистеманы беккем тийкар үстине қурып шықты: ҳуқықый базаны жаңалады, мәмлекетлик-жеке меншик шериклик институтын раўажландырды. Ташкент халықаралық финанс орайын қурды, капитал базарына жол ашты, халықаралық рейтинглерде жоқары көтерилди. Ташкент халықаралық инвестициялық форумы болса усы тырнақтың үстинде бой тиклеп атырған имаратты глобал жәмийетшиликтиң нәзеринде сынап көриў имканиятын беретуғын әҳмийетли норма болып есапланады.
Мәмлекетимиздиң халықаралық көлемдеги ҳәр бир табыслы инвестициялық илажы жаңа Өзбекстанның тең салмақлы, ашық, турақлы ҳәм исенимли шерик сыпатында тән алыныўын және де беккемлемекте. "Инвестициялық турақлылық: жаңа горизонтлар, жаңа шериклик" темасында өткерилетуғын бесинши Ташкент халықаралық инвестициялық форумы тек ғана төрт күнлик әнжуман емес, ал мәмлекетимиздиң келеси бес жыллық экономикалық стратегиясын белгилеп беретуғын бурылыс ноқатына айланатуғыны сөзсиз.
Ҳасан СОБИРОВ,
экономика илимлери бойынша философия докторы
