Одатда бу каби статистик маълумот­лар одамлар учун қизиқ бўлибгина қолмай, муайян даврга оид қайдлар, демографик ва бошқа кўрсаткичларнинг умумий манзараси­ни кўрсатиб берадиган асосий омилдир.

Статистик рақамлар аниқ ва шаффоф бўлиши керак. Бунинг учун қадимдан тур­ли усуллардан фойдаланиб келинган, аммо уларнинг ҳаммаси ҳам ишончли манбалар­ни ярата олмаган. Бу даврлар, турли сиёсий вазиятлар, тарихий ноаниқликлар, шароит ва имкониятлар каби қатор омиллар би­лан боғлиқ. Аммо бугун энг замонавий, ра­қамлашган технологиялар асрида яшаяпмиз. Демак, статистикани ҳам аниқ маълумотлар асосида шакллантириш учун имкониятлар етарли. Кейинги йилларда юртимизда бу на­фақат одамларнинг статистик рақамларга ишончини ошириш, балки мамлакат тарақ­қиёти, аҳоли фаровонлигини таъминлашнинг муҳим шартларидан бирига айланди.

Жорий йил бошида Ўзбекистон тарихида илк бор ўтказилган аҳоли ва қишлоқ хўжа­лигини рўйхатга олиш умуммиллий тадбири ҳам шу жиҳатдан юртдошларимиз орасида катта қизиқиш уйғотди. Давлатимиз раҳба­рининг тегишли фармони билан жорий йил­нинг 15 январидан 28 февралига қадар давом этган мазкур тадбир бир ярим ой давомида мамлакатимиз ҳаётидаги тарихий ҳамда му­ҳим воқелик сифатида диққатимиз марказида бўлди. Юртдошларимиз унда фаол иштирок этиб, жараёнларга кутилганидан кўра юқори қизиқиш билдиргани, рўйхатдан ўтиш талаб­ларига жиддий ва масъулият билан ёндашга­нига гувоҳ бўлдик.

Аҳоли ва қишлоқ хўжалиги икки босқич­да — онлайн ҳамда тегишли ходимлар уйма- уй юрган ҳолда рўйхатга олинди. Аввалига ҳамюртларимиз 15-31 январь кунлари census. stat.uz махсус ахборот тизими орқали онлайн рўйхатдан ўтди. Натижаларга кўра, атиги 17 кунда мамлакатимиздаги жами хонадон­ларнинг 82,3 фоизида истиқомат қилувчи 30 миллиондан ортиқ киши онлайн рўйхатдан ўтган ва бу МДҲ давлатлари орасида ўзига хос рекорд кўрсаткичдир.

Рўйхатга олишнинг иккинчи босқичи эса 4 февралдан 28 февралга қадар анъанавий, яъни хонадонма-хонадон юриб маълумот тўплаш тарзида давом этди. Бунда асосий эътибор онлайн босқичда иштирок этмаган ёки қўшимча аниқлаштириш талаб этилган хонадонларга қаратилган. Рўйхатга олувчи­ лар ҳар бир хонадонга кириб, тегишли маъ­лумотларни махсус планшетлар орқали ягона электрон тизимга киритиб борди.

Очиғи, бир ярим ой давомида рўйхатга олиш тадбирлари халқимиз эътибори мар­казида турди. Қизиқиш юқори экани ўзаро муҳокамалар, интернет платформалари ор­қали билдирилган фикрлар, қатор саволлар­да ҳам кўзга ташланди. Мазкур саволларга мутасаддилар оммавий ахборот воситалари, ижтимоий тармоқлар ва бошқа платформа­ларда мунтазам жавоб бериб борди. Тадбир­ларни ўтказишдаги очиқлик ва шаффофлик эса одамларнинг жараёнларга дахлдорлик ҳиссини янада оширди. Умуман, юртимизда илк бор бундай йирик форматда, жаҳон стан­дартлари асосида ўтказилган рўйхатга олиш тадбирларини кенг жамоатчилик, маҳаллий ва хорижлик мутахассислар, халқаро омма­вий ахборот воситалари вакиллари ҳамда экспертлар фаол кузатиб борди.

Шу йил 28 февраль куни аҳоли ва қишлоқ хўжалигини рўйхатга олиш жараёни расман якунланди. Энди унинг натижалари, кейинги жараёнлар ҳам кўпчиликни қизиқтирмоқда.

— Дастлабки маълумотларга кўра, аҳо­ли ва қишлоқ хўжалигини рўйхатга олиш умуммиллий тадбирида жами 8,3 миллион хонадонда яшовчи аҳоли тўлиқ қамраб олинди, — дейди Миллий статистика қў­митаси матбуот хизмати раҳбари Усмон Аб­дурасулов. — Бу жараёнда қўшимча турар жой объектлари, жумладан, янги қурилган уй-жойлар аниқланди. Аммо айрим ҳолат­ларда хонадон аъзоларининг вақтинча хо­рижда бўлиши ёки бошқа объектив сабаб­лар туфайли уйда бўлмаслиги натижасида кам сонли фуқаролар рўйхатга олишда иш­тирок эта олмаган бўлиши мумкин. Ушбу фуқаролар аҳолини рўйхатга олиш бўйича ташкил этилган колл-марказининг 1851 қисқа рақамига қўнғироқ қилиши лозим. Қайта ўрганишга масъул статистика органи ходимлари уларнинг хонадонига бориб, рўй­хатга олади. Бундай ҳолатлар халқаро ама­лиётда ҳам учрайди ва умумий натижалар­нинг ишончлилигига таъсир кўрсатмайди.

Айтиш жоизки, аҳоли ва қишлоқ хўжа­лигини рўйхатга олиш Ўзбекистон тарихида тўлиқ рақамлаштирилган, замонавий ахбо­рот технологиялари асосида ташкил этилган ва қамрови бўйича энг йирик тадбирлардан бири бўлди. Жараён тўлиқ рақамли тизим асосида амалга оширилиб, инсон омилини камайтирувчи автоматик назорат механизм­ларидан фойдаланилди.

Энди маълумотларнинг аниқлиги ва си­фатини баҳолаш мақсадида рўйхатга олиш натижалари қайта ўрганилади. Бу халқаро тавсияларда кўрсатилган бўлиб, март ойи давомида тасодифий танлаб олинган хо­надонларга мутахассислар қайта боради. Одатда бундай қайта текширувлар умумий қамровнинг ўртача 5-10 фоизи доираси­да бўлади. Бизда ҳам 10 фоизгача қамров асосида қайта ўрганиш режалаштирилган. Одамлар буни тўғри тушуниши, хонадон­ларга борадиган ходимлар қайта беради­ган қисқа саволларга жавоб беришларини сўраймиз. Чунки рўйхатга олиш жараёни ниҳоятда жиддий бўлиб, ундаги ҳар бир маълумот аниқ ҳамда тўғри бўлишига эътибор қаратиляпти. Бунинг учун катта куч, ҳаракат ва ресурслар йўналтирилга­ни ҳолда, аниқ статистик маълумотларни шакллантириш зарур.

Рақамлар фарқланиши мумкинми?

— Рўйхатга олиш умуммиллий тадбир ва қамров ҳам шунга яраша бу — Ўзбекистон­нинг 38 миллиондан ортиқ фуқароси ҳамда уларга тегишли мол-мулк, қишлоқ хўжа­лиги тўғрисидаги маълумотлар дегани. Бу қўлимизга телефон қурилмасини олиб, сў­ровномадаги саволларга исталган рақамлар­ни киритиб юборганимиз билан битадиган иш эмас. Ҳар бир рақам аниқ, текширилган, бир-бирини инкор этмайдиган бўлиши керак. Бунда шошма-шошарлик иш бермаслигини ўзимиз ҳам биламиз, керак бўлса, шуни талаб қиламиз. Рўйхатга олиш бир неча босқични қамраб олгани, маълумотлар қайта текшири­либ, таҳлил қилиниши боиси шунда, — дей­ди Усмон Абдурасулов.

Биргина мисол: жараённинг иккинчи босқичида аҳоли онлайн тўлдирган сўровно­манинг кўпида хатоликлар аниқланиб, туза­тишлар киритилган. Танишларимдан бири­нинг айтишича, онлайн рўйхатдан ўтганида амалиёт якунланган, аммо бошқаларникидан фарқли тарзда экранда исм-фамилияси кўр­сатилмаган. Кейинроқ уйига келган маҳалла ходими бу ҳолат сўровномани нотўғри тўл­диргани, айрим маълумотлар чиқариб юбо­рилгани, айримлари эса хато киритилгани билан боғлиқлигини айтган. Қўлидаги план­шет орқали бир неча дақиқада унинг маълу­мотларини қайта киритиб, рўйхатдан ўтиш жараёнини тўлиқ якунлаб берган.

Гап шундаки, танишимнинг аввал онлайн рўйхатдан ўтгани ишни осонлаштирган. Чунки маълумотларни бошидан киритган­дан кўра, хатоларнинг ўзинигина тузатиш ходимга ҳам осон кечган. Қолаверса, унинг рўйхатдан ўтиши бутун оиласи учун етарли бўлиб, хонадоннинг бошқа аъзолари безовта қилинмади. Боиси, улар ҳақидаги маълумот­лар ҳам бир шахс орқали параллел тарзда киритилган.

Яъни рўйхатга олиш жараёни бирдан анъанавий тарзда эмас, аввал онлайн амалга оширилгани шу жиҳатдан қулайлик бўлган. Қолаверса, жараён одамлар учун қийинчилик туғдирмади, ходимларнинг ўзи хонадонларга бориб, рўйхатга олди. Бунга кўп вақт ҳам ке­рак бўлмади. Аммо биргина ана шу ҳаракат орқали юртимиз ҳаётидаги катта ва муҳим жараёнда иштирок этиб, энг тўғри статистик маълумотлар тўпланишига ҳисса қўшаётга­нимизни ҳис қиламиз. Ахир, рўйхатга олиш бу — амалда мамлакат ҳудудида яшаб турган аҳолини тўғридан тўғри ҳисобга олиш бўлиб, демографик ҳисоб-китобларни аниқлашти­ришга хизмат қилади ва келгуси йиллар учун ишончли статистик базани яратади.

Тўғри, шу вақтга қадар ҳам мамлакати­мизда аҳоли сони статистикаси эълон қилиб борилган, аммо у эскича усулларда ҳисоблан­ган. Демак, ҳозирги рўйхатга олиш натижаси­да бу рақамлар ўзгариши ва аввалги расмий маълумотлардан фарқ қилиши ҳам мумкин.

— Мустақиллик йилларида аҳоли сони тўлиқ рўйхатга олиш орқали эмас, балки де­мографик ҳисоб-китоб усули асосида аниқ­лаб келинган, — дейди Миллий статистика қўмитаси бошқарма бошлиғи Зойир Йўл­дошев. — Бунда асос сифатида 1989 йилги сўнгги рўйхатга олиш натижаларида аниқ­ланган 19,7 миллион фуқаро сони қабул қи­линган. Кейинги йилларда 1989 йили қайд этилган 19,7 миллион киши сони демогра­фик баланс усули асосида янгилаб борилган. Яъни ҳар йили туғилганлар сони қўшилган, вафот этганлар сони айирилган, хориждан доимий яшаш учун кўчиб келганлар қўшил­ган ҳамда мамлакатдан доимий яшаш учун чиқиб кетганлар сони айириб борилган. Шу тартибда аҳолининг жорий сони ҳар йили янгилаб келинган ва 2026 йил 1 январь ҳо­латига кўра, Ўзбекистон Республикасининг доимий аҳолиси сони 38 миллион 236 минг 704 кишини ташкил этган.

Рўйхатга олиш натижасида аҳоли ёки чорва сони расмий жорий маълумотлардан муайян даражада фарқ қилиши мумкин. Бу — табиий ҳолат. Чунки шу вақтгача аҳоли сони демографик ҳисоб-китоблар асосида, чорва сони асосан ҳисобот топшириш ор­қали шакллантирилган. Рўйхатга олиш эса амалдаги ҳолатни манзилга чиқиб, бевосита ҳисобга олиш жараёни бўлиб, аввалги баҳо­лашлар билан реал натижалар ўртасида фарқ кузатилиши эҳтимоли мавжуд. Бу фақат Ўз­бекистонга хос эмас, хориж тажрибасида ҳам рўйхатга олишдан кейин айрим ҳудудларда аҳоли сони кутилгандан кам ёки кўп чиққан ҳолатлар учрайди. Аммо рўйхатга олишдан мақсад рақамни ўзгартириш эмас, балки уни аниқлаштиришдир.

Дастлабки статистика июлга қадар чиқарилади

Шундай қилиб, узоқ тайёргарлик кўрилган ва юртдошларимиз катта қизиқиш билан ку­тиб олган аҳоли ва қишлоқ хўжалигини рўй­хатга олиш тадбири фаоллик билан ўтказилди ва февраль сўнгида расман якунланди. Одам­лар эса олинган статистик маълумотлар бир­дан эълон қилинишини кута бошлади. Аммо мутасаддилар қайта ўрганиш, барча маълу­мотлар йиғилгандан кейин уларни қайта иш­лаш, текшириш ва таҳлил қилиш муайян муд­дат талаб этишини билдирди. Маълумотларга кўра, айрим хорижий давлатлар тажрибасида рўйхатга олиш натижалари 2-3 йил мобайнида қайта ишланиб, шундан кейин босқичма-бос­қич эълон қилинган. Бироқ бизда бу жараён узоққа чўзилмаслиги айтилмоқда.

— Бизда маълумотларни киритиш жараё­нининг ўзидаёқ мантиқий назорат механизми жорий этилгани, яъни реал вақт режимида огоҳлантиришлар орқали хато ва камчиликлар дарҳол тузатиб борилаётгани маълумотларни қайта ишлашни сезиларли даражада тезлаш­тиради, — дейди Усмон Абдурасулов. — Ҳо­зир онлайн ва уйма-уй юриб йиғилган маълу­мотлар ягона базада жамланмоқда, техник ва мантиқий текширувдан ўтказиляпти. Шунинг­дек, номувофиқлик ҳолатлари бўйича қўшим­ча таҳлиллар амалга оширилмоқда. Дастлабки натижалар жорий йилнинг 1 июлига қадар, якуний ва тўлиқ таҳлил қилинган расмий маъ­лумотлар эса 2027 йил 1 июлга қадар эълон қилиниши режалаштирилган. Бу рақамлар шунчаки йиғилган маълумот эмас, балки бир неча босқичли текширувдан ўтган, аниқлаш­тирилган ва расмий тасдиқланган ишончли натижалар бўлади.

Яъни ҳар биримиз ҳақимиздаги маълу­мотлар асосида мамлакатимизнинг умумий статистикаси шакллантирилади. Бу қанча­лик катта база экани, ундаги ҳар бир рақам муҳимлигини тасаввур қилиш қийин эмас. Бошқа жиҳатдан, бу маълумотларни хавфсиз сақлаш ҳам жиддий масала эканини яхши ту­шунамиз.

Мутасаддиларнинг изоҳлашича, фуқаро­лар тақдим этган барча маълумот амалдаги қонунчиликка мувофиқ ҳимоя қилинади. Шахсий маълумотлар махфий сақланиб, фа­қат умумлаштирилган статистик кўриниш­да ишлатилади. Уларни сақлашда ҳам барча чоралар кўрилган. Ахборот тизими юқори ишончли ва захираланган маълумотларни қайта ишлаш марказида жойлаштирилган бўлиб, миллий сертификатга эга криптомо­дуль орқали маълумотлар шифрланган ҳолда сақланади. Статистик қайта ишлашдан олдин маълумотлар шахссизлантирилиши, яъни умумлаштирилган кўринишга келтирилиб, муайян фуқарони аниқлаш имконияти тўлиқ чекланиши айтилмоқда.

Ирода ТОШМАТОВА,

“Янги Ўзбекистон” мухбири