Ҳозир жамоат транспорти борасидаги фикримиз анча ўзгарган. Албатта, ижобий томонга. Бунинг учун етарли асослар бор. Чунки фойдаланувчи сифатида яратилаётган шароитлар, манзилга тезроқ етиб олишимиз учун кўрилаётган чоралар, замонавий электрон тўлов тизимлари қулайлик яратаётганини инкор этолмаймиз. Ҳатто шаҳар шароитида одамлар шахсий автомобилдан кўра, жамоат транспортидан фойдаланишни афзал кўра бошлади.

Жамоат транспорти

Машинасини автомобиль тўхташ жойида қолдириб, бирор манзилга автобус ёки метро­да тезгина бориб келадиган ҳамкасбим бунга бир мисол. Айтишича, шаҳарда тирбандлик ортиб бораётган ҳозирги шароитда машина­да юриш, кейин эса унга тўхташ жойи топиш муаммосидан кўра, жамоат транспортида ҳаракатланиш вақтини анча тежаркан. Бу фикрга бошқалар ҳам қўшилишига кўп гувоҳ бўляпман.

Ҳақиқатан, кейинги йилларда юртимиз жамоат транспорти барча жиҳатдан мутлақо янги босқичга чиқди. Йўналишлар кенгайи­ши, интерваллар қисқариши, замонавий жа­моат транспорти воситалари олиб келиниб, фойдаланишга топширилиши, хизмат кўрса­тиш сифатининг ошиши шулар жумласидан. Айниқса, замонавий тўлов тизимининг йўлга қўйилаётгани фойдаланувчиларга қулайлик яратмоқда. Биргина карта ёки телефон қу­рилмасини махсус тизимга теккизиш орқали бир неча сонияда йўл ҳақини тўлаб, вақтни сезиларли тежаш мумкин.

Қурилма қандай ишлайди?

Метрога тушганда энди карта ёки теле­фонни қидириб ўтириш ҳам шарт бўлмай қолди. Кафтни махсус қурилмага босиб, йўлкирани тўлаш имкони мавжуд. Бунда кафт белгиланган қурилмадаги сканер ус­тига тутилади ва тизим фойдаланувчини томир чизиқлари асосида биометрик иден­тификация қилади. Шундан сўнг йўл ҳақи фойдаланувчининг тизим орқали боғланган пластик картасидан автоматик тарзда ечиб олинади. Бунинг номи “MyID Palm” тизими дейилади.

Ушбу инновация илк бор 2023 йилда Тошкент метрополитенининг “Халқлар дўст­лиги” бекатида ишга туширилиб, биринчи “Palm Pay” турникети ўрнатилган эди. Синов жараёнидан сўнг янги механизм 2024-2025 йилларда бирин-кетин бошқа бекатларда ҳам жорий этила бошлади. Ҳозир пойтахтимиз­даги 48 та метро бекатида йўл ҳақини кафт орқали тўлаш тизими ишламоқда.

— “Palm Pay” йўл ҳақини ҳеч қандай контактсиз, инновацион усул орқали тўлаш­дир, — дейди “Тошкент метрополитени” ДУК ахборот хизмати етакчи мутахассиси Дониёр Нуруллаев. — Янги тизим томирлар тасвирига асосланган биометрик идентифи­кациялаш орқали амалга оширилади. Бунда метро фойдаланувчисининг ёнида банк кар­таси ёки ҳамёни бўлиши шарт эмас. Шунча­ки кафти ёрдамида пул тўлайди. Фақат олдин махсус инфокиоск ёки мобил илова орқали бир марта рўйхатдан ўтилади. Бу атиги бир неча дақиқа вақтни олади. Бугун Тошкент метрополитенининг 30 та ер ости бекатида “Palm Pay” инфокиосклари ўрнатилган, 48 та бекатдаги турникетларда кафт орқали тўлов имконияти яратилган. Жорий йил давомида қолган бекатларда ҳам йўловчилар талабидан келиб чиққан ҳолда бирин-кетин инфокиоск­лар ўрнатиб борилади. Ҳозир кафт орқали тўлаш тизимидан кунига метро йўловчила­рининг 3-4 фоизи — тахминан 25-40 минг киши фойдаланмоқда. Замонавий технология оммалашуви бекатлардаги навбатларни се­зиларли даражада қисқартириб, йўловчилар вақтини тежашга хизмат қилади.

Кафт орқали пул тўлаш учун дастлаб рўйхатдан ўтиш керак. Бу жараён бир марта амалга оширилади ва фойдаланувчи 16 ёш­дан ошган ҳамда фуқаролик паспортини ол­ган бўлиши талаб этилади. Рўйхатдан ўтиш метро бекатларига ўрнатилган “Palm Pay” инфокиоски ёки “ATTO” мобил иловасига шахсий маълумотларни киритган ҳолда кафт­ни сканерлаш тарзида амалга оширилади. Сўнг виртуал карта очилиб, маблағ билан тўлдирилади ёхуд аввалдан мавжуд бўлган транспорт картаси уланади. Шундан сўнг тў­лов учун кафтнинг ўзи кифоя қилади. Фой­даланувчи турникетга ўрнатилган қурилма устига исталган кафтини тутиш орқали йўл ҳақини тўлаши мумкин.

Касса операторлари штати босқичма-босқич тугатилади

Бундай тўлов усулидан фақат бир киши — рўйхатдан ўтган кафт эгасининг ўзигина фой­далана олади. Аммо биометрик тўлов хизмати барча йўловчи учун мажбурий эмас, истаган киши унга уланиши мумкин. Мутахассислар­нинг айтишича, бугун Тошкент метрополите­нида йўл ҳақини тўлашнинг 10 дан ортиқ тури йўлга қўйилган.

Хусусан, ўтган йил ёздан буён Тошкент метрополитени бекатларида чипта сотиб олиш учун автоматлаштирилган банкоматлар ўрна­тилмоқда. Маълумотларга кўра, ҳозир ер усти ҳалқа йўналишидаги барча — 14 та бекат ҳам­да ер ости йўналишининг Пахтакор ва Али­шер Навоий бекатларида автоматлаштирилган инфокиосклар ишлаб турибди. Фойдаланув­чилар ушбу метро бекатларида чиптани касса операторидан эмас, электрон қурилмадан ол­моқда. Натижада ушбу бекатларнинг битта­дан вестибюлида кассалар ёпилиб, ходимлар штати тугатилган. Кейинчалик барча метро бекатида чипта сотиб олиш учун автоматлаш­тирилган банкоматлар ўрнатилиши ҳисобига касса оператори ва катта оператор лавозими штати тўлиқ тугатилиши режалаштирилган.

— Метро бекатларида тўлов тизимлари­нинг тўлиқ электронлаштирилаётгани ҳи­собига нақд пулга чипта харид қилиниши ҳолати кескин қисқарган, — дейди Дониёр Нуруллаев. — Бу ўз-ўзидан касса оператори лавозимидаги ходимларга талабни камай­тиради. Рақамлаштириш жараёнида баъзи фаолият турларига эҳтиёж йўқолиб бориши табиий ҳол. Қолаверса, тўловларни автомат­лаштирилган аппаратлар орқали ортиқча навбатларсиз амалга ошириш одамлар учун ҳам қулай. Шундай бўлса-да, лавозими қис­қартирилаётган ходимларга ўз истаги ва им­кониятидан келиб чиқиб, касб-ҳунар курсла­рида бепул ўқиш таклиф этилмоқда.

Бир миллион йўловчи талабига мослашиш зарурати

Метро жамоат транспортининг энг тезкор, хавфсиз ва қулай турларидан. Шунинг учун ҳам кейинги йилларда ундан фойдаланувчи­лар сони каррасига ошиб боряпти. Маълу­мотларга кўра, 2021 йилда бир кунда 280-300 минг йўловчига хизмат кўрсатилган бўл­са, 2025 йилда бу кўрсаткич 1 миллиондан ошиб, рекорд натижани қайд этди. Бу кичик рақамлар эмас. Биргина шу кўрсаткич орқа­ли мамлакатимиздаги ривожланиш шиддати, аҳоли ва сайёҳлар оқими ортиб бораётгани, барча йўналишдаги тезкорлик ва ўсишни анг­лаш мумкин.

Асосийси, одамларнинг жамоат транс­портидан фойдаланишга ишончи ортган. Бу, албатта, қувонарли, аммо талабнинг ортиши фойдаланувчиларга доимий тирбандликда қо­лиш, поездлар келишини узоқ кутишга маж­бур бўлиш, эскича тизим сабаб ортиқча вақт ва асаб кетиши каби ноқулайликларни туғ­дирмаслиги керак. “Тошкент метрополитени” ДУКда кейинги йилларда кўрилаётган чора- тадбирлардан кўзланган мақсад ҳам шу — ҳар бир йўловчига янада кўпроқ қулайлик яратиш.

— 1977 йилда очилган Тошкент метропо­литени фаолиятига салкам 50 йил тўлмоқда. Одамлар яхши билади: 40 йилга яқин вақт да­вомида метрополитен деярли ўзгаришларсиз, эскича тизимда ишлаган. Кейинги ўн йилда­гина унинг қиёфаси буткул ўзгарди. Эстака­да услубидаги янги йўналишлар, ҳар томон­лама қулай ҳаракат таркиблари ва бекатлар, замонавий эскалаторлар, рақамлашган тўлов тизимлари — буларнинг барчаси Тошкент метросини мутлақо янги кўринишга келтир­ди, — дейди Дониёр Нуруллаев. — Деярли 40 йилда метрополитен бекатлари 29 тани таш­кил этган бўлса, бугунга келиб жами бекатлар сони 50 тага, йўналишлар узунлиги эса 71 километрга етди. Охирги тўрт йилда замона­вий турдаги 41 та янги ҳаракат таркиби харид қилиниб, поездлар сони 80 тага етказилди. Бу жараён шиддатли тус олиб, жорий йилда яна 14 та поезд харид қилиш кўзда тутилган. Чун­ки метро фойдаланувчилари тобора кўпайиб бормоқда. Баъзан тиғиз вақтларда тирбанд­ликлар ҳаддан зиёд ортади. Бундай шароитда энг мақбул ечимларни қўллаш, тиқилинчни камайтириш, поездлар ҳаракатланиш оралиқ вақтини қисқартириш бўйича доимий ишлар қилинаётгани боиси шунда.

Қолаверса, метро фойдаланувчилари учун бошқа қулайликлар ҳам яратиляпти. Айниқ­са, 2025 йилда бу ишлар фаол босқичга чиқ­ди. Жумладан, ер ости бекатларида эскирган эскалаторлар ўрнига замонавийлари ишга тушириляпти. Эски турдаги вақт интервалла­рини кўрсатувчи соатлар янгиланиб, энергия тежамкор, ёрқин, кўпроқ маълумотлар билан бойитилган электрон соатлар ўрнатилди. Аҳамиятлиси, электрон соатларни метропо­литен мутахассислари маҳаллий шароитда ишлаб чиқарди. Қурилмаларни ясаш жараё­нида зарур техник деталлар йиғилиб, уларга махсус дастурий таъминот ўрнатилган.

Ўтган йили йўловчи оқими юқори бўл­ган Чилонзор, Пахтакор, Буюк ипак йўли ва Амир Темур хиёбони метро бекатларида за­монавий она-бола хоналари ҳамда жамоат ҳожатхоналари фойдаланишга топширилди. Бирин-кетин бошқа метро бекатларида ҳам шундай хоналар очилиши назарда тутилган. Бу метро станциялари инфратузилмасини яхшилаш, йўловчиларга қулайлик яратишга қаратилган саъй-ҳаракатларнинг бир қисми. Мазкур жараёнда кенг жамоатчиликнинг так­лифи ва талаблари ҳам инобатга олинаётир.

Авваллари одамларни метрога тушгандан кейин телефон алоқаси узилиб қолиб, интер­нет ишламаслиги безовта қиларди. Ҳозир ер ости бўйлаб поезд ичида ҳаракатланаётганда ҳам бемалол интернетдан фойдаланиш мум­кин. Мутахассиснинг таъкидлашича, айни йўналишдаги ишлар сабаб, метро бекатлари ва йўловчи хоналарида барча асосий алоқа операторларининг сигнал қамрови таъмин­ланган. Шунингдек, бекатларда бепул ҳамда тезкор Wi-Fi тизими ишга туширилган. Мет­ро тунеллари ва ер ости йўлларида ҳам оптик толали линиялар, такрорловчи станциялар ва бошқа техник жиҳозлар ўрнатилиб, сигнал узатишнинг узлуксизлиги ҳамда сифатини таъминлашга қаратилган чора-тадбирлар амалга ошириляпти.

Метрополитеннинг сўнгги йилларда бар­по этилган ер усти бекатларида кексалар ва ногиронлиги бўлган шахслар учун ҳам қатор шароитлар яратилди. 19 та ер усти бекатида 20 та лифт уларга хизмат кўрсатяпти. Замо­навий эскалаторларда ҳам қулайлик юқори.

Ўтган йилнинг ёз ойларидан бошлаб эса Тошкент ер ости метроси бекатларида кек­салар, ёш болалилар ва ногиронлиги бўл­ган шахсларга зинадан чиқишда қулайлик яратиш мақсадида электрон кўтаргич (пан­дус)лар ўрнатиш бошланди. Аввалига бир неча бекатда синов тариқасида қўйил­ган пандуслар сони ҳозир анчагина кўпайиб қолган.

— Тошкент метрополитени бекатларида жами 54 та элект­рон кўтаргич (пандус) ўрнатиш ишлари режалаштирилган бўлиб, шундан 38 таси ҳозир йўловчиларга хизмат қиляп­ти, — дейди Тошкент метро­политени электромеханика хизмати дистанция бошлиғи Иброҳим Исмоилов. — Улар­нинг ҳаммаси соз ҳолатда иш­лаб турибди. Янги қурилмадан фойдаланиш ҳали оммалашма­гани боис, одамларда етарлича кўникма мавжуд эмас. Лекин пан­дусларнинг ҳаммаси тўлиқ ишга туши­рилган. Пандуслар ҳамма учун эмас, асо­сан, кексалар, ёш болали аёллар, имконияти чекланган шахсларга мўлжалланган. Бироқ айрим ёшларнинг қурилмадан бемақсад фойдаланиши, уларни ўйнаши, атай бузиб қочиши ҳолатлари учрамоқда. Бу ҳаракатлар электрон пандусларда носозлик чиқишига сабаб бўляпти. Шундай экан, замонавий қу­рилмаларни ўрнатиш билан бирга улардан фойдаланиш маданиятини ҳам шакллантири­шимиз керак.

Айрим бекатларда иккинчи вестибюль очилди

Ҳақиқатан, ҳозир кўпчилик кундалик транспорт сифатида метродан фаол фойда­ланади. Бекатлардаги одамлар оқими анча юқори. Интервал қисқарганига қарамай, поездлар доим тўла. Тиғиз вақтлардаги фой­даланувчилар оқимини айтмаса ҳам бўла­ди, баъзан қаршимиздаги йўлни кўрмасдан туриб ҳаракатланишимизга, келган поездга сиғмасдан қолиб кетишимизга тўғри келади. Авваллари ривожланган давлатларда шундай манзарани кўрардик, ҳозир ўзимизда ҳам бу одатий ҳолга айланди.

Оқимнинг ортиб бораётгани сабаб ўтган йили декабрда Тошкент метрополитенининг 4 та бекатида иккинчи вестибюллар очилди. Йўловчи камлиги сабаб улардан кўп йил фой­даланилмаган. Метро қатновига талаб орт­гач, қўшимча йўлакларни қайта очиш таклиф этилиб, бу бўйича лойиҳа ишлаб чиқилган. Жараёнда вестибюллар қайтадан техник таъ­мирланиб, фойдаланишга топширилди. Айни пайтда янги очилган тўртта вестибюль тўлиқ ишламоқда.

Жорий йил бошида эса яна бир янгилик эълон қилинди. Унга кўра, Тошкент метро­политени линияларининг график схемаси, масалан, Юнусобод йўли ва ҳалқа ер усти йўлида биринчи ҳамда охирги бекатлар ора­сидаги ўртача масофа вақти ҳамда айни шу оралиқдаги поездлар ҳаракатининг ўртача вақти (дақиқалар ва сониялар) янгиланган. Схемага метро бекатлари яқинида қўшимча шаҳар атрофи автостанциялари ва метро бе­катларидан бориш мумкин бўлган диққатга сазовор жойлар қўшилган.

Ирода ТОШМАТОВА,

“Янги Ўзбекистон” мухбири