Бугун давлатларнинг ҳақиқий куч- қудрати шу мамлакатда яшовчи аҳо­лининг тарбияси, хулқи, масъулияти, маданияти, меҳнатга муносабатида на­моён бўлмоқда. Шунинг учун ҳам янги Ўзбекистон ўз тараққиёт стратегиясини инсон қадри, маънавияти ва тарбиясини марказга қўйган ҳолда амалга оширмоқ­да. Ана шундай хайрли ишлардан бири ривожланган давлатларнинг тарих синов­ларидан ўтган тажрибасини юртимизда жорий этиш бўляпти.

Халқимизнинг “Етти ўлчаб, бир кес” деган мақоли бор. Шунга амал қилиб, ҳар қандай ютуқ бирдан барча ҳудудда татбиқ қилинмай, қайта-қайта синаб кў­риляпти. Чунки натижадорлигига ишонч комил бўлгачгина, тажрибани кенгайти­риш лозим.

Жамиятни бирлаштиришнинг япон ме­тодикасидан фойдаланиш ташаббуси уч йил аввал Фарғона вилоятида йўлга қўйилиб, ижобий натижага эришилган. Энди эса бу тажрибанинг Наманган вилоятида ҳам жорий этилаётгани вақт талаби, жамият эҳтиёжи ва тарбияни замонавийлаштириш йўлидаги мантиқий ривожланиш босқичидир.

Наманган мамлакатимизнинг миллий қад­риятлар, одоб, ибрат, меҳр-оқибат ва жамоат­чилик ҳисси кучли сақланган ҳудудларидан. Бундай муҳитда япон тарбия технологиялари ўзбек миллий руҳияти билан уйғунлашиб, янада тез ва юқори натижа бериши табиий.

Аҳамиятлиси, мазкур мактабларнинг мод­дий-техник базаси маҳаллий бюджет ҳисо­бидан мустаҳкамланаётганидир. Бу ёшлар тарбиясида давлатнинг роли кучаяётганини кўрсатади. Чунки яхши натижа фақат ғояни эмас, зарур шароитни ҳам талаб қилади.

Тарбия ва маънавият нуқтаи назаридан қа­ралса, япон маданияти — каттага ҳурмат, ои­лага садоқат, ор-номус, меҳнатсеварлик, тар­тиб-интизом, жамоа, эл-юртга хизмат қилиш кабилар кўп жиҳатдан ўзбек қадриятларига ўхшайди. Бу фазилатлар ўзбек миллий тарбия­ сининг ҳам умуртқасидир. Шунинг учун япон методикасини жорий қилиш миллий тарбия­ни замонавий технологик ёндашувлар билан мустаҳкамлайди. Япон тарбия методикаси шиддатли глобаллашув жараёнида миллий тарбияни, унинг тизимли методикаси, хулқ моделларини сақлаб қолиш маданиятидир. Бу методиканинг Узлуксиз маънавий тарбия концепцияси билан маслаги битта — ватанга содиқ, маънавий етук, юксак малакали, ҳам­корликка қодир, глобал рақобатда ғолиб бўла­диган авлодни тарбиялаш.

Шу маънода, битта мактабдан бошланган бу ташаббус эртага бутун вилоятга, мамла­катга таъсир қиладиган бунёдкор педагогик ҳаракатга айланиши мумкин. Чунки тарақ­қиёт инсондан бошланади. Инсон қандай бў­лиши эса тарбияга боғлиқ.

Ҳам иқтисодиёт, ҳам тарбиядан бошланган мўъжиза

“Япон мўъжизаси” ҳам иқтисодиёт, ҳам тарбиядан бошланган. Унинг юксак ривожла­ниш сирларидан воқиф бўла борганимиз сари Президентимизнинг “Биз янги Ўзбекистонни барпо қилишда кучли иқтисодиёт ва кучли маънавиятга таянамиз” деган ғоялари бот-бот ёдимизга тушади.

Иккинчи жаҳон урушидан мағлуб бўлиб чиққан Японияда кенг кўламли ислоҳотлар бошланди. 1955 йилдан тарбия ва тарғибот тизимини ислоҳ қилишга киришилди. Бу ис­лоҳот бир неча йилда янги инсонларни етиш­тирди. Янги инсонлар “япон мўъжизаси”ни юзага чиқарди. Ишчи-хизматчи, тадбиркор, муҳандис, раҳбар сифатида майдонга чиқ­қан янги Япония ёшлари фақат билимли эмас, балки интизомли, жамоавий, фидойи, масъулиятли, дахлдор, Ватан манфаатини ҳис қиладиган инсонлар эди. Улар Кокутай миллий ғояси талаб қилган фазилатлар билан қуролланганди. Миллий ғоя, миллий тарбия жамиятни бирлаштирувчи маънавий дастак бўлди.

Кекса япон педагоглари билан суҳбатлаш­сангиз, улар сизга миллий бирлашув йўлида ироданинг этни жунжиктирадиган мисолла­рини айтиб беради. Иккинчи жаҳон уруши­дан кейин япон ишчиларида меҳнат, садоқат, Ватанга хизмат қилиш фазилатлари биринчи ўринга чиққан.

Ишчиларга атиги бир парча нон ва пиёзли шўрва берилар, улар 10 соат ишлар, очликдан қўл-оёқларида дармон, қувват қолмас экан. Ана шунда оёқда тура олмай қолган ишчи­лар цехнинг шифтига арқон ўтказиб, ҳалқа қилиб, қўлтиғи билан осилиб, ишни давом эттирган экан. Бу мисол фақат оғир меҳнат тарихи эмас, балки япон тарбия методикаси халқ характерини қандай шакллантиргани­нинг тарихий исботи ҳамдир.

Албатта, бугун бундай меҳнат шароитини идеал деб қабул қилиш мумкин эмас. Лекин мазкур мисолнинг мазмуни битта: маънавий тарбия инсонни енгилмас қилади.

Бундай бирлашган миллий ироданинг, жамоавийлик, масъулиятнинг манбаси бор, албатта. 1958 йилда Япония ҳукумати ишлаб чиққан тарбиявий йўриқномага кўра, мактаб ўқувчиларига ҳамда ёши катта аҳолига тарғи­бот-ташвиқот орқали 22 та таянч фазилат ти­зимли равишда ўргатилган. Бу эса кучли маъ­навиятни шакллантирган. Ушбу мисол ҳам давлатимиз раҳбари илгари сураётган “Кучли иқтисодиёт + кучли маънавият” ғоясининг тарихий ҳақиқат эканини тасдиқлайди.

Тажриба сири — кўрсатиб ўргатишда

Шу ўринда “Япония. Уни қандай тушуниш керак?” китоби муаллифи Икено Осаму кел­тирган бир тажриба ҳақида тўхталиб ўтсак.

Япон оналари ва европалик оналарга болалари билан бирга пирамида йиғиш ва­зифаси берилади. Мана шунда икки хил ма­даниятга мансуб оналарнинг тарбия методи­касини қандай тушуниши яққол кўринади. Япон оналари аввал ўзлари пирамида йиға­ди, кейин боласига: “Мен каби йиғ”, дейди. Агар бола хато қилса, ҳеч қандай жазо ёки қаттиқ танбеҳсиз, яна бошидан кўрсатади, қайта бошлайди. Европалик оналар эса аввал болага пирамида қандай йиғилишини тушун­тиради, изоҳлайди, кейин боладан пирамида йиғишни талаб қилади. Бир қарашда ғарб услуби илмийроқ кўринади — тушунтириш, қоидалар, таъриф. Лекин бундай бўлмайди, япон она-болалари ютиб чиқади.

Чунки бола дунёни оғзаки таърифлар би­лан эмас, кўз, қулоқ, ҳаракат, тажриба орқали англайди. Унга қоидаларни айтиш мумкин, лекин ўша қоидани қўллаш учун намуна, мисол керак. Шунинг учун япон таълим- тарбияси аввал болага кўрсатади, болада шу ҳаракатни қилиш истагини уйғотади, кейин боланинг ўзи ҳаракат қилади.

Педагогика фанлари доктори, профессор М.Қуронов бу ҳолатни япон ва ўзбек халқ­ларининг миллий тарбиясидаги қонуниятлар билан боғлайди: япон онаси миллий тарбия қоидаси — кўрсатиб ўргатишга амал қилган. Европалик она эса бола тушунса, яхши бажа­ради дея, оғзаки ёндашган.

Япон оналари ўзбек халқининг “Юз марта эшитгандан бир марта кўрган яхши” тамойилига амал қилган. Илгари бобо-мо­моларимиз ўғил-қизларини ўзи билан бирга бозор, ҳашар, тўй-томоша, йиғинларга олиб юрган. Улар ҳатто “тарбия” деган сўзни ҳам кўп ишлатмаган. Кўрсатиб, ўргатган. Аслида, бу тарбиянинг олтин қоидаси — юз марта га­пирмай, бир марта кўрсатиб тарбиялашдир.

Сўнгги йилларда бизда ҳам тарбияда оғ­заки ёндашув кучайгани сезиляпти. Боладан яхши хулқ кутамиз, лекин ўша хулқ қандай бўлишини кўрсатиб бермаймиз. “Мана буна­қа қил!” деб айтамиз. “Нега тушунмайсан?” деб аччиқланамиз. Боланинг қўлига урамиз. Унга танбеҳ бериб, қалбини эзиб, тарбия қилдим деб ўйлаймиз. Аммо бу усул ҳақиқий тарбия эмас, балки тарбияга қарши ишлайди­ган руҳий босимдир. Япон методикаси мана шунга қарши туради.

Нега айнан ушбу юрт услуби?

Япония энг ривожланган давлатлар қа­торидан мустаҳкам ўрин олган, ўртача IQ кўрсаткичи бўйича юқори ўринда турадиган, миллий ўзлигини сақлаб қолган ҳолда фаро­вонликнинг энг юқори даражасига эришган мамлакат. Бу давлат ўз тарихи ва миллий ўзи­га хослигини сақлашда кўп мамлакатлар учун ибрат ҳамда намуна ҳисобланади.

Кунчиқар юрт тараққиётининг бир муҳим хусусияти бор. У ривожланган давлатлар ютуқларини ўзлаштирган, аммо кўр-кўрона кўчирмаган. Ўрганган, таҳлил қилган, ўз ша­роитига мослаштирган, кейин жадал жорий этган. Ана шу ёндашув Японияни иқтисодий ва маънавий жиҳатдан улкан тараққиётга олиб чиқди.

1955 йилдан бошлаб Японияда тарбия ва маърифат соҳасида ислоҳотлар кучли иқтисо­диёт ва кучли маънавият принципи асосида йўлга қўйилди. Бу жамиятнинг “Қандай қи­либ миллат ўзини йўқотмай, замонавийла­шади?” деган саволига жавоб эди. Япония бу саволга машҳур формуласи билан жавоб бер­ди: “Япон маънавияти + Ғарб билими = Япон мўъжизаси”.

Ғарбдан билим, технология, фан ва бош­қарув тизими ўрганилди. Аммо миллий қадриятлар, жамоавийлик, меҳнатсеварлик, дахлдорлик, фидойилик, Ватан манфаати учун шахсий манфаатдан воз кечиш каби фа­зилатлар миллий тарбия орқали мустаҳкам сақланди. Янгиланиш миллий ўзликнинг ка­майиши эмас, аксинча, миллий характерни кучайтириш ҳисобидан амалга оширилди.

1958 йилда Япония ҳукумати янги мил­лий тарбия йўриқномасини тасдиқлади. Унда аҳоли ва ёшлар орасида 22 та таянч фа­зилатни тарбиялаш мақсади қўйилди. Бу фа­зилатлар шунчаки “одоб-ахлоқ қоидалари” эмасди. Улар, биринчи навбатда, фуқарони билим олиш, меҳнат қилиш, масъулият­ни ҳис этиш, жамоат манфаатини биринчи ўринга қўйишга сафарбар қилган ички маъ­навий драйверга айланди. Ана шу инсон омили 1973 йилда “Япония мўъжизаси”ни вужудга келтирди. Бу жараён ҳозир ҳам да­вом этмоқда.

Японлар ахлоқий фазилатларнинг асосий қисми 14 ёшгача шаклланишини таъкид­лайди. Бу ёш оралиғида инсон характерига пойдевор қўйилади. Шунинг учун Японияда тарбия “бир умрлик вакцина”, дейилади. Бир марта тўғри “эмланса”, инсонда умр бўйи му­ҳофаза механизми ишлаб туради.

Шундай экан, бугуннинг энг муҳим ча­қириқларидан бири тарбияни оғзаки шакл­дан амалий шаклга ўтказиш, “айтдим” деган таскиндан “кўрсатдим” деган масъулиятга ўтишдир. Ана шу йўл билангина биз ҳам миллий тараққиётимизда маънавий асосни кучайтириб, янги Ўзбекистоннинг янги ин­сон капиталини тарбиялай оламиз.

Тараққиёт воситаси

Дунёда ҳар бир давлатнинг тараққиёт формуласи бор. Кимдир бу формулани нефть, газ, олтин билан, кимдир портлар, логистика, табиий ресурслар билан изоҳлайди. Аммо XXI аср ҳақиқатини ҳаётнинг ўзи исботлаб берди: табиий бойликлар эмас, инсон капи­тали мамлакатни тараққиётга элтади. Инсон капитали эса фақат битта механизм — тарбия билан яратилади.

Шу маънода, Япония тажрибаси нафақат иқтисодий мўъжиза тарихи, балки тарбия орқали миллат характерини шакллантириш ҳақидаги жонли дарсликдир. Унинг сабоғи шундаки, тўғри тарбия фақат ахлоқ эмас, иқ­тисодий рақобатбардошлик, ижтимоий бар­қарорлик, давлат хавфсизлиги ва инновацион тараққиётнинг асосий шарти ҳамдир. Мана шундай хулосаларни мустаҳкамлайдиган фактлар, фикрлар ва амалий тавсиялар япо­ниялик педагоглар билан суҳбатларда яна бир бор ўта равшан кўринди.

“Хулқ тартибга солинмаган жойда келиш­мовчилик одатга айланади”. Дотоку (хулқ ўргатиш) санъати бўйича мураббий, япон пе­дагоги Гото Микаконинг биз билан суҳбатда айтган қуйидаги фикри ҳар қандай жамият учун жуда қаттиқ огоҳлантиришдир: “Бу­гун дунё болаларининг хулқи тартибга со­линмаган. Ўзини қаерда, қандай тутишнинг маромий хулқ моделлари болаларга кўрса­тилмаган, машқ қилдирилмаган, уларнинг автоматик, проактив одатларига айлантирил­маган”, дейди у.

Микаконинг таъкидлашича, “ўқитувчи — ўқувчи”, “ўқувчи — ўқувчи”, “ота-она — фарзанд”, “ака — ука”, “опа — сингил”, “фуқаро — фуқаро”, “эр — хотин”, “ватандош — ватандош” ўртасидаги келиш­мовчиликлар уларга маромий хулқ моделлари ўргатилмаганидан келиб чиқади.

Япон педагоги болаларга билимдан ол­дин фазилат бериш керак, акс ҳолда, бу бола­лар катта бўлгач, ҳамкорлик қилиш, жамоа­да ишлаш, тил топишиш, муваффақиятли шахсга айланиш йўлида тўсиққа учрайди дейди. Бу эса фақат бир бола ёки оиланинг муаммоси эмас, балки мамлакатнинг ижти­моий-маънавий муҳитига таъсир қилувчи стратегик муаммо.

Бу фикрни тўғри англасак, ҳақиқат оддий: ҳар бир келишмовчиликнинг ил­дизида қоидалар эмас, амалий кўникма етишмаслиги ётади. Аслида, бола қайси вазиятда нима дейиш, қандай тинглаш, қандай сўраш, қандай рад этиш, қандай узр сўраш, қандай сабр қилишни тушуниш орқали эмас, кўриб ва такрорлаб ўргана­ди. Агар у бундай хулқ моделини кўрмаса, машқ қилмаса, хулқи автоматлашмайди. Автоматлашмаган, беқарор хулқ стресс пайтида бузилади. Бузилган муносабат эса зиддиятга айланади. Зиддиятлар одамлар­ни, халқни бирлаштирмайди, аксинча, па­роканда қилади.

Давлатимиз раҳбари Олий Мажлис ва Ўз­бекистон халқига Мурожаатномасида бугунги мураккаб замонда ёшларимизни турли синов­ларга чидамли, ватанпарвар инсонлар қилиб тарбиялаш, халқимизни бирлаштиришга даъ­ват этди. Биз учун ҳозирги глобал тараққиёт даврида, дунёда ўта кескин ва таҳликали жа­раёнлар юз бераётган бугунги кунда миллий бирлик ниҳоятда муҳимлигини таъкидлади. Жумладан, “Донишманд боболаримизнинг “Бирлашган — ўзар, бирлашмаган — тўзар” деган ҳикматли мақоли бор. Чиндан ҳам, қа­ранг, кимки бирлашди — ҳаётда ўзди, ғала­бага эришди. Кимки бирлашмади — тўзиб, йўқ бўлиб кетди. Тарих давомида қандай оғир синовларга дуч келмайлик, аввало, бир­дамликдан куч олдик. Машаққатли кунларда одамларимиз, маҳалла аҳли елкадош бўлиб қийинчиликларни енгган. Оила — оилага, қўшни — қўшнига кўмак бериб яшаган. Биз мана шундай ўта ноёб қадриятимизга доимо содиқ қолишимиз, ёш авлодимизни айни шу руҳда тарбиялашимиз керак”, деди.

Мана шу масалада ҳам миллий бирлик­нинг япон тажрибасига ҳамма тан беради. Таҳлил қилинса, бу миллий бирлик ҳам тар­бия натижаси бўлиб чиқади.

Елпиғичдаги код

Япон педагоглари ўзбекистонлик ҳам­касбларига чиройли елпиғич совға қилди. Маълум бўлишича, бу оддий совға эмас, педагогик совға экан. Улар елпиғични тар­биянинг теран фалсафаси сифатида талқин қилиб, бундай деди: “Тарбия — елпиғичнинг дастаги. Фанлар — елпиғичнинг бурмалари”, деб тасаввур қилинг. Барча фан тарбиядан бошланади, тарбияга бориб уланади. Уларни тарбия — дастак тўплаб, йиғиб, бирлашти­риб туради. Агар тарбия бўлмаса, улар сочи­либ кетади. Шунинг учун болалар боғчаси, мактаб, аввало, тарбия билан шуғулланиши керак. Ана шунда болаларга “Яхши ўқи”, “Китоб ўқи”, дейишга зарурат қолмайди. Чунки тарбияли бола ёмон ўқишдан уялади, ор қилади”.

Аслида, бу — бутун таълим тизимини қайта қурадиган принцип. Агар ҳар бир фаннинг якуний манзили фазилат бўлса, демак: математика фақат ҳисоблаш эмас, аниқлик, сабр, масъулиятни тарбиялайди; адабиёт фақат матн эмас, эмпатия, эсте­тик дид, миллий идрокни шакллантиради; тарих фақат сана эмас, дахлдорлик, ватан­парварлик, хулоса чиқаришга ўргатади; жисмоний тарбия фақат машқ эмас, ирода, интизом, жамоавийлик, миллий бирлашув­ни мустаҳкамлайди.

Бугун Ўзбекистонда таълим ислоҳот­лари, “Ўзбекистон — 2030” стратегияси мақсадлари, инсон капиталига қаратилган дастурлар ижроси учун япон елпиғичи мето­дикаси жуда зарур. Чунки бу методика бизга “Қандай қилиб ёшларнинг билим, компетен­цияларини миллий мақсадга йўналтириш мумкин?” деган глобал саволга жавоб беради.

Ечим тарбияни “қўшимча иш” эмас, педа­гогик жараённинг марказий мақсади сифати­да ташкил қилишда. Япония методикасининг кўрсатгани шу: тарбия марказ бўлса, таълим сифати ўз-ўзидан ошади. Чунки ўқувчилар ўзидаги меҳнатсеварлик, инновацион фикр­лаш, ирода, тиришқоқлик кўникмаларини билим олишга қаратади. Ёмон ўқишдан ор қилади.

Орамизда “Тарбияни қўй. Билим олса бўл­ди”, дейдиганлар ҳам бор. Уларга улуғ алло­маларимизнинг мана бу фикрини эслатамиз: “Тарбияламай берилган билим телбанинг қўлига берилган қиличдир”. Бу нима дега­ни? “Тарбиясиз аълочи” ўз билимини шахсий ғаразда, бошқаларнинг зарарига, коррупция мақсадида ишлатади. Бу билан халқининг тинкасини қуритади.

Шунинг учун япон методикасидан фойда­ланиб, ҳалол-пок, Ватанга содиқ фарзандлар­ни етиштириш Ўзбекистон учун қатор муҳим натижаларни кафолатлайди.

Аввало, мактаб муҳити соғломлашади: “ўқитувчи — ўқувчи”, “ўқувчи — ўқувчи” зиддиятлари камаяди, чунки хулқ моделлари машқ қилинади.

Иккинчидан, Soft skills (юмшоқ кўник­малар) тизимли шаклланади: жамоада иш­лаш, мулоқот, келишиш, масъулият, лидерлик каби кўникмалар “параллел” эмас, “асосий” натижага айланади.

Учинчидан, илмга муносабат ўзгаради: бола “ўқиш керак” деган босим билан эмас, “билмаслик — мен учун уят” деган ички, тар­биявий нозир, виждон йўриғи билан ҳаракат қилади.

Тўртинчидан, жамиятнинг ижтимоий- маънавий муҳити мустаҳкамланади: тарбия мактабдан ташқарида, маҳаллада, оилаларда бир хил тушунилади ва маҳаллани ривожлан­тиради, жамиятни юксалтиради.

* * *

Хуллас, нафақат Япония, балки Шарқнинг “йўлбарс давлатлари” ўз тараққиётининг бошида иқтисодий инновациялар билан бир қаторда дунёдаги энг кучли таълим-тарбия технологияларини олиб келган, модификация қилган ва шундан кейин юксалган.

Ўзбекистон ҳам ана шу синалган йўлдан бормоқда. Бугунги глобал конвергент ёнда­шув миллий маънавиятни замонавий техно­логиялар билан уйғунлаштириб, “Миллий тарбия + юксак технологиялар = Ўзбек мўъ­жизаси” тарзида тараққиётга хизмат қилди­ради.

Япон елпиғичи бизга бу тарихий ҳақи­қатнинг рамзи бўлиб қолади. Яъни мажозий айтганда, фанлар бу — бармоқлар. Бармоқ­ларни бирлаштирадиган дастак эса тарбия. Шу дастакни мустаҳкамласак, таълим, иқ­тисодиёт, жамият пароканда бўлмайди, бир­лашади. Мурожаатномада қайд этилганидек: “Бугунги кунда жамиятимизда турли хил фикр ва қарашлар бўлиши табиий. Бу — де­мократиянинг бирламчи талаби. Аммо мил­лати, тили ва динидан қатъи назар, бутун эл- юртимизни бирлаштирадиган улуғ бир ғоя бор. У ҳам бўлса, Ватан манфаати, халқимиз манфаатидир”.

Бу дастурий фикр мамлакатимиз етак­чисининг ватанпарвар бирликка қаратилган тўғридан тўғри, стратегик талабининг олий ифодаси. Шундай экан, мана шу ватанпарвар бирликни ташкил этишнинг илмий-методик тарбия асосларини жаҳон тажрибаси асосида бойитиб бориш ҳар бир педагогнинг касбий масъулияти бўлмоғи керак.

 

Отабек БОЗОРОВ,

фалсафа фанлари бўйича фалсафа доктори