Қонун нимани ўзгартирди?
Ўзбекистон Республикасининг 2023 йил 24 майдаги №O‘RQ-844-сонли “Алкогол ва тамаки маҳсулотларини тарқатиш ва истеъмол қилишни чеклаш тўғрисида”ги қонунига мувофиқ, 2023 йил 26 августдан бошлаб қуйидагилар тақиқланган:
мамлакатга импорт қилиш (шу жумладан почта ва курьерлик хизматлари орқали);
Ўзбекистонда никотин ва никотинсиз суюқликларни, гиёҳвандликни кучайтирадиган қўшимчали маҳсулотларни, никотин истеъмол қилиш мосламаларини ва электрон сигаретларни ишлаб чиқариш ва сотиш.
Тақиқ никотинли ва никотинсиз маҳсулотларга, агар улар жозибадорликни ёки гиёҳвандликни оширадиган ингредиентларни ўз ичига олса, қўлланилади.
Божхона статистикаси нима деяпти?
Тақиқдан олдин бозор қонуний равишда мавжуд эди.
2022 – 2023 йилларда божхона органлари никотин снюснинг ноқонуний савдоси бўйича бирорта ҳам ҳолатни аниқламади.
Қонун кучга киргандан сўнг, вазият кескин ўзгарди.
Расмий божхона маълумотларига кўра, 2024 йилда ва 2025 йил бошидан бери 129 та ноқонуний савдо ҳолати аниқланган. 32 466 та никотин паучлари мусодара қилинган.
Муҳим ҳолат: 2025 йил 9 май куни Тошкент аэропортида Дубай-Тошкент рейсида икки шахсдан 1850 та никотин паучлари топилган. Товарларни қабул қилиб олган шахс кейинчалик ҳибсга олинган. Унинг машинасидан қўшимча 900 та паучлар топилган. Охир-оқибат, тахминан 257,6 миллион сўмлик 3680 та никотин паучлари мусодара қилинган. Бироқ, божхона расмийлаштируви ҳужжатлари йўқ эди.
Бундай хабарлар ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари томонидан мунтазам равишда эълон қилинади. Аввалроқ, Москванинг Шереметьево аэропортида Ўзбекистонга мўлжалланган никотин паучлари партияси мусодара қилингани ҳақида маълумот бор эди.
Асосий муаммо вояга етмаганлар билан боғлиқ
Тақиқнинг мақсадларидан бири ёшларни ҳимоя қилишдир. Бироқ, ҳақиқат шуни кўрсатадики, талаб йўқолмаган, савдо яширинган ва ёшни назорат қилиш деярли йўқ.
Бугунги кунда ўсмирлар никотин пучларини ёшни тасдиқламасдан ёки таркибий қисмларни назорат қилмасдан ноқонуний равишда сотиб олишлари мумкин. Бу тартибга солинган бозорга қараганда ҳам катта хавф туғдиради.
Агар ҳукуматнинг мақсади ҳақиқатан ҳам ёшлар орасида истеъмолни чеклаш бўлса, асосий эътибор 21 ёшгача бўлганлар учун улардан фойдаланишни қатъий чеклашга ва вояга етмаганларга сотиш учун самарали жазо чораларини қўллашга қаратилиши керак. Улардан фойдаланиш имконияти ҳозир ҳам мавжуд ва бу жиддий муаммо.
Тақиқ самарали бўлиб чиқмади
2023 йилги тақиқ маҳсулотнинг йўқ бўлиб кетишига олиб келмади. Маҳсулотлар сифати кафолатланган қонуний бозор ўрнини шубҳали келиб чиқиши бўлган ноқонуний товарлар эгаллади.
Аслида, сифат назорати йўқолди, контрабанда кўпайди, солиқ тушумларининг йўқлиги ва ўсмирларнинг улардан фойдаланиш имконияти давом этаверди.
Нима ўзгариши мумкин?
Кўпгина мамлакатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, тўлиқ тақиқ камдан-кам ҳолларда ишлайди. Қаттиқ тартибга солиш модели самаралироқ деб ҳисобланади.
Мумкин бўлган ечимлар:
1. Сотиб олиш учун 21+ ёш чегарасини жорий этиш.
2. Сотувчиларни лицензиялаш.
3. Маҳсулотни сертификатлаш ва никотин даражасини назорат қилиш.
4. Мажбурий ёрлиқлаш ва кузатув.
5. Айниқса, вояга етмаганларга сотиш учун қаттиқ жазолар.
Назорат механизмисиз тақиқ муаммони ҳал қилмайди – у ўз шаклини ўзгартиради. Агар мақсад ёшларни ҳимоя қилиш бўлса, вояга етмаганларнинг улардан фойдаланишини реал тарзда тартибга солиш ва самарали чекловлар тўлиқ тақиқдан кўра самаралироқ бўлиши мумкин.
