Дунё тарихига янги Ўзбекистон номи билан муҳрланаётган бу юрт изчил ислоҳотлар, ташаббускор ғоялар, кучли меъморлик ва инноваторлик қудрати билан чинакам янгиланиш, ўсиш, юксалиш босқичига кўтарилди. Халқимиз ҳаётида янги давр бошлангани дунё мамлакатлари кўз ўнгида ҳам яққол намоён бўлмоқда. Айниқса, янги Ўзбекистон миллий тараққиётининг халқаро миқёсда тан олиниши ва эътироф этилиши бу борадаги бемисл ютуғимиздир. Зеро, жаҳон минбарларидан туриб миллий қараш ва мақсадларимизни тўла ифода этаётганимизнинг ўзи катта ғалаба аслида.
Илҳомбахш ташаббуслар ва юқори даражадаги музокаралардаги фаоллик туфайли дунёга очиқлик сиёсатига содиқ қолаётган Ўзбекистоннинг ҳамкорлари, хайрихоҳлари ортиб бормоқда. Давлатимиз раҳбарининг халқаро ташрифлари натижасида мамлакатимиз хориж давлатлари билан фаол дипломатик муносабатларни йўлга қўйди. Хусусан, Америка Қўшма Штатлари билан муносабатлар стратегик шериклик даражасигача кўтарилди.
Тарих
Ўзбекистон ва АҚШ ўртасидаги стратегик шерикликнинг 2017 йилдан ҳозирги кунгача бўлган тарихи, айниқса, Президент Шавкат Мирзиёев раҳбарлигидаги ислоҳотлар фонида муносабатларнинг тез эволюциясини ва чуқур интеграциясини намоён этади. Бу даврда икки давлат ўртасидаги алоқалар нафақат дипломатик, балки иқтисодий, хавфсизлик ва минтақавий барқарорлик борасида ҳам сезиларли даражада ривожланди. Бу жараённи бир неча босқичга бўлиш мумкин: янги бошланиш (2017-2018 йиллар), барқарорлашув ва пандемия таъсири (2019-2022 йиллар), жадаллашув (2023-2025 йиллар) ва глобал интеграция (2026 йил). Ҳар бир босқичда раҳбарлар учрашувлари ва суҳбатлари орқали мақсадлар аниқ белгиланган — Ўзбекистон учун хорижий инвестицияларни жалб қилиш, иқтисодий ислоҳотларни қўллаб-қувватлаш ва минтақавий таъсирини ошириш, АҚШ учун эса Марказий Осиёда стратегик шерик топиш, глобал хавфсизлик ва савдо масалаларини ҳал этиш.
Янги босқич
Жараённинг бошланиши 2017 йилда, Саудия Арабистонининг Ар-Риёд шаҳрида Президент Шавкат Мирзиёев ва АҚШнинг ўша пайтдаги Президенти Дональд Трамп ўртасидаги биринчи учрашув билан боғлиқ. Бу учрашув муносабатларда янги даврнинг очилишини белгилаб берди. Чунки Ўзбекистоннинг иқтисодий очиқлик, инсон ҳуқуқлари ва хорижий инвестицияларга йўналтирилган ислоҳотлари АҚШнинг Марказий Осиёдаги сиёсатига мос тушди. Мақсад, асосан, муносабатлар пойдеворини мустаҳкамлаш, Ўзбекистон ислоҳотларини қўллаб-қувватлаш ва минтақавий хавфсизликни муҳокама қилиш эди. Натижада бу учрашув келажакдаги катта шартномаларга пойдевор қўйди.
2018 йилда бу жараён янги босқичга кўтарилди: Президент Мирзиёевнинг Вашингтонга биринчи расмий ташрифи ва Оқ уйда Дональд Трамп билан учрашуви. Бу ташриф ўзаро ҳамкорлик сифатини бутунлай ўзгартирди. Учрашувда инвестиция, савдо ва инсон ҳуқуқлари масалалари муҳокамалар марказида бўлди. Натижада 4,8 миллиард долларлик шартномалар имзоланди ва “янги стратегик шериклик даври” эълон қилинди. Бу босқич Ўзбекистоннинг ички ислоҳотлари (масалан, валюта эркинлашуви ва бизнес муҳитини яхшилаш) билан тўғридан тўғри боғлиқ. АҚШ бу ўзгаришларни қўллаб-қувватлаб, Ўзбекистонга 1,8 миллиард доллардан ортиқ ёрдам ажратди, бу эса мамлакат иқтисодиётини глобал бозорга яқинлаштирди. Геосиёсий жиҳатдан бу учрашув Афғонистон масаласида ҳамкорликни кучайтирди. Чунки Ўзбекистон Марказий Осиёдаги энг кўп аҳолига эга давлат сифатида минтақавий барқарорликни таъминлашда муҳим роль ўйнади.
Барқарорлашув ва пандемия таъсири
2019-2022 йиллар пандемия ва глобал инқирозлар таъсирида нисбатан тинч кечди, аммо муносабатлар барқарор равишда давом этди. Бу даврда катта раҳбарлар учрашувлари бўлмаган эса-да, дипломатик алоқалар ва онлайн музокаралар орқали хавфсизлик ва иқтисодиёт масалалари муҳокама қилинди. Масалан, АҚШ Ўзбекистонга соғлиқни сақлаш ва трансмиллий жиноятчиликка қарши курашда ёрдам берди, бу эса муносабатларнинг мустаҳкамлигини кўрсатди.
Жадаллашув
2023 йилда муносабатлар жадаллашди: Нью-Йоркда “C5+1” саммити доирасида Президентлар Шавкат Мирзиёев ва Жозеф Байденнинг учрашуви. Бу учрашув Марказий Осиё мамлакатлари ва АҚШ ўртасидаги минтақавий ҳамкорликни кучайтиришга қаратилди. Натижада муносабатлар “Ўзбекистон — АҚШ стратегик шериклик мулоқоти”га айланди, у иқтисодиёт, хавфсизлик ва экологияни қамраб олди.
2025 йил бу эволюциянинг чўққиси бўлди, чунки бир неча учрашув ва суҳбатлар ўтказилди. Аввалига 5 сентябрда Президент Шавкат Мирзиёев ва Дональд Трамп ўртасида телефон орқали мулоқот бўлди, унда тез орада бўладиган учрашувларни режалаштириш ва икки томонлама ҳамкорликни муҳокама қилиш мақсади кўзда тутилди. Кейин Нью-Йоркда БМТ Бош Ассамблеяси доирасидаги олий даражали учрашувда қиймати 100 миллиард доллардан зиёд лойиҳалар портфели имзоланди. Бу учрашувнинг мақсади халқаро масалаларни муҳокама қилиш, инвестиция жалб этиш ва савдо ҳажмини ошириш эди. Натижада муҳим минераллар ва технологиялар бўйича шартномалар имзоланди. Шундан сўнг Вашингтонда Оқ уйдаги учрашув ва “C5+1” саммитида 34,5 миллиард долларлик инвестиция ва Ўзбекистоннинг 10 йил ичида АҚШга 100 миллиард доллар сармоя киритиш ваъдаси берилди. Мақсад Марказий Осиё ва АҚШ ўртасидаги стратегик ҳамкорликни мустаҳкамлаш, иқтисодий, хавфсизлик ва экология масалаларини ҳал қилиш эди. Ниҳоят, 23 декабрда яна телефон мулоқоти, унда олдинги учрашувларни баҳолаш ва келажак режаларини муҳокама қилиш мақсади кўзда тутилди. 2025 йил учрашувлари муносабатларнинг иқтисодий фокусини кучайтирди.
Глобал интеграция
2026 йилда жараён глобал даражага чиқди: Швейцариянинг Давос шаҳрида Тинчлик кенгаши низомини имзолаш маросими доирасидаги учрашув. Бу учрашув халқаро тинчлик ва ҳамкорликни кучайтиришга қаратилган бўлиб, мақсади глобал масалаларни ҳал қилиш ва Ўзбекистоннинг халқаро ролини ошириш эди. Натижада Тинчлик кенгаши доирасида музокаралар ва муҳим минераллар бўйича шартномалар имзоланганди. Бу босқич муносабатларнинг етуклигини кўрсатади: энди ҳамкорлик нафақат икки томонлама, балки глобал контекстда, масалан, экологик ва хавфсизлик масалаларида ҳам фаоллашди.
2017 йилдан ҳозиргача бўлган бу тарих Ўзбекистон ва АҚШ муносабатларининг кенгайтирилган стратегик шериклик даражасига кўтарилишини намоён этади. Учрашувларнинг частотаси ва миқёси (телефон суҳбатларидан глобал саммитларгача) алоқалар жадаллашувини кўрсатади. Натижада миллиардлаб долларлик инвестициялар, савдо ўсиши ва янги технологиялар келди. Геосиёсий жиҳатдан келажакда савдо ва экология устувор бўлиб қолади, бу эса икки давлат учун ўзаро манфаатли ривожланишни таъминлайди. Хусусан, бугун жаҳон нигоҳини тортган, кенг жамоатчилик диққат марказида бўлаётган воқелик — Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев АҚШлик ҳамкасби Дональд Трампнинг таклифига биноан Тинчлик кенгашининг дастлабки йиғилишида иштирок этиш учун Вашингтон шаҳрига амалий ташриф буюргани ҳам ҳар бир ўзбекистонлик ҳаётида муҳим аҳамият касб этди.
Муҳим фойдали қазилмалар бўйича ҳамкорлик
АҚШ Халқаро молиявий тараққиёт корпорацияси (DFC) ва Ўзбекистон ўртасидаги ҳамкорлик мамлакатимиз учун бир қатор муҳим иқтисодий ва стратегик фойдаларни таъминлайди.
Биринчидан, бу орқали муҳим фойдали қазилмалар (масалан, олтин, уран, мис, литий ва волфрам)нинг бутун қиймат занжирига — геологик қидирув, қазиб олиш ва қайта ишлашга — инвестициялар жалб қилинади. Бу Ўзбекистоннинг бой фойдали қазилма захираларини самарали ўзлаштиришга ёрдам беради. Чунки ушбу минералларнинг фойдаланилмаган захиралари кўп. Натижада иқтисодий ўсиш тезлашади, янги иш ўринлари яратилади ва экспорт даромадлари ортади.
Иккинчидан, фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва инфратузилмани ривожлантириш лойиҳаларини молиялаштириш имкони ошади. Бу Ўзбекистон учун АҚШнинг технологиялари ва тажрибасига киришни осонлаштиради, шунингдек, инфратузилма (йўллар, энергетика ва транспорт)ни модернизациялашга ёрдам беради.
Учинчидан, умумий иқтисодий манфаатларни илгари суриш ва стратегик соҳаларга — муҳим фойдали қазилмалар, инфратузилма ва энергетикага қўшма инвестицияларни рағбатлантиради
Умуман олганда, мазкур ҳамкорлик Марказий Осиёдаги аҳолиси энг кўп мамлакат сифатида Ўзбекистоннинг глобал таъминот занжирларида муҳим ўрин эгаллашига ёрдам беради. Иқтисодий мустақилликни мустаҳкамлайди ва янги технологияларга асосланган саноатни ривожлантиради.
Тинчлик кенгаши
Тинчлик Кенгаши АҚШ Президенти Дональд Трамп ташаббуси билан 2026 йил январь ойида Давосда (Швейцария) таъсис этилган халқаро тузилма бўлиб, асосан, Ғазо секторидаги можаро тугаганидан кейин ҳудудни қайта тиклаш, гуманитар ёрдам кўрсатиш ва узоқ муддатли тинчликни таъминлашга қаратилган. Ўзбекистон бу кенгашга таъсисчи аъзо сифатида қўшилган ва Президентимиз унинг биринчи йиғилишда сўзлаган нутқида Ғазо сектори бўйича фаолиятининг устувор йўналишларини белгилаб бергани, Дональд Трамп эса нутқида “Мирзиёев — менинг дўстим. Сиз зўр фаолият юритяпсиз” дегани икки мамлакатнинг стратегик шериклиги янги босқичга чиққанини кўрсатади.
Ўзбекистон учун бу кенгашга аъзолик Яқин Шарқда тинчликсевар давлат сифатида танилишига кўмаклашади. Бу БМТ, АҚШ ва бошқа кучли давлатлар билан муносабатларни яхшилайди. АҚШ билан стратегик ҳамкорликни чуқурлаштиради. Гуманитар ва иқтисодий ҳисса қўшади. Глобал тинчлик ташаббусларида иштирокни кенгайтиради.
Албатта, бу жараёнда молиявий мажбуриятлар ҳам бўлиши мумкин, лекин Ўзбекистоннинг ҳиссаси асосан техник ва инсоний ёрдам шаклида бўлиб, тўғридан тўғри катта пул оқими эмас.
Умуман олганда, бу аъзолик Ўзбекистоннинг ташқи сиёсатида кўп векторли ёндашувнинг ёрқин намунаси — Ғарб, Шарқ ва Яқин Шарқ билан мувозанатли алоқаларни ривожлантиришни намоён этади. Бу янги ташаббус бўлгани учун узоқ муддатли натижалар ҳали аниқ эмас, лекин ҳозирги босқичда дипломатик ва иқтисодий жиҳатдан фойдали кўринади.
Баҳодиржон ШЕРМУҲАММАДОВ,
Фарғона давлат университети ректори
