Dunyo tarixiga yangi Oʻzbekiston nomi bilan muhrlanayotgan bu yurt izchil islohotlar, tashabbuskor gʻoyalar, kuchli meʼmorlik va innovatorlik qudrati bilan chinakam yangilanish, oʻsish, yuksalish bosqichiga koʻtarildi. Xalqimiz hayotida yangi davr boshlangani dunyo mamlakatlari koʻz oʻngida ham yaqqol namoyon boʻlmoqda. Ayniqsa, yangi Oʻzbekiston milliy taraqqiyotining xalqaro miqyosda tan olinishi va eʼtirof etilishi bu boradagi bemisl yutugʻimizdir. Zero, jahon minbarlaridan turib milliy qarash va maqsadlarimizni toʻla ifoda etayotganimizning oʻzi katta gʻalaba aslida.
Ilhombaxsh tashabbuslar va yuqori darajadagi muzokaralardagi faollik tufayli dunyoga ochiqlik siyosatiga sodiq qolayotgan Oʻzbekistonning hamkorlari, xayrixohlari ortib bormoqda. Davlatimiz rahbarining xalqaro tashriflari natijasida mamlakatimiz xorij davlatlari bilan faol diplomatik munosabatlarni yoʻlga qoʻydi. Xususan, Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan munosabatlar strategik sheriklik darajasigacha koʻtarildi.
Tarix
Oʻzbekiston va AQSH oʻrtasidagi strategik sheriklikning 2017-yildan hozirgi kungacha boʻlgan tarixi, ayniqsa, Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligidagi islohotlar fonida munosabatlarning tez evolyutsiyasini va chuqur integratsiyasini namoyon etadi. Bu davrda ikki davlat oʻrtasidagi aloqalar nafaqat diplomatik, balki iqtisodiy, xavfsizlik va mintaqaviy barqarorlik borasida ham sezilarli darajada rivojlandi. Bu jarayonni bir necha bosqichga boʻlish mumkin: yangi boshlanish (2017-2018-yillar), barqarorlashuv va pandemiya taʼsiri (2019-2022-yillar), jadallashuv (2023-2025-yillar) va global integratsiya (2026-yil). Har bir bosqichda rahbarlar uchrashuvlari va suhbatlari orqali maqsadlar aniq belgilangan — Oʻzbekiston uchun xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, iqtisodiy islohotlarni qoʻllab-quvvatlash va mintaqaviy taʼsirini oshirish, AQSH uchun esa Markaziy Osiyoda strategik sherik topish, global xavfsizlik va savdo masalalarini hal etish.
Yangi bosqich
Jarayonning boshlanishi 2017-yilda, Saudiya Arabistonining Ar-Riyod shahrida Prezident Shavkat Mirziyoyev va AQSHning oʻsha paytdagi Prezidenti Donald Tramp oʻrtasidagi birinchi uchrashuv bilan bogʻliq. Bu uchrashuv munosabatlarda yangi davrning ochilishini belgilab berdi. Chunki Oʻzbekistonning iqtisodiy ochiqlik, inson huquqlari va xorijiy investitsiyalarga yoʻnaltirilgan islohotlari AQSHning Markaziy Osiyodagi siyosatiga mos tushdi. Maqsad, asosan, munosabatlar poydevorini mustahkamlash, Oʻzbekiston islohotlarini qoʻllab-quvvatlash va mintaqaviy xavfsizlikni muhokama qilish edi. Natijada bu uchrashuv kelajakdagi katta shartnomalarga poydevor qoʻydi.
2018-yilda bu jarayon yangi bosqichga koʻtarildi: Prezident Mirziyoyevning Vashingtonga birinchi rasmiy tashrifi va Oq uyda Donald Tramp bilan uchrashuvi. Bu tashrif oʻzaro hamkorlik sifatini butunlay oʻzgartirdi. Uchrashuvda investitsiya, savdo va inson huquqlari masalalari muhokamalar markazida boʻldi. Natijada 4,8 milliard dollarlik shartnomalar imzolandi va “yangi strategik sheriklik davri” eʼlon qilindi. Bu bosqich Oʻzbekistonning ichki islohotlari (masalan, valyuta erkinlashuvi va biznes muhitini yaxshilash) bilan toʻgʻridan toʻgʻri bogʻliq. AQSH bu oʻzgarishlarni qoʻllab-quvvatlab, Oʻzbekistonga 1,8 milliard dollardan ortiq yordam ajratdi, bu esa mamlakat iqtisodiyotini global bozorga yaqinlashtirdi. Geosiyosiy jihatdan bu uchrashuv Afgʻoniston masalasida hamkorlikni kuchaytirdi. Chunki Oʻzbekiston Markaziy Osiyodagi eng koʻp aholiga ega davlat sifatida mintaqaviy barqarorlikni taʼminlashda muhim rol oʻynadi.
Barqarorlashuv va pandemiya taʼsiri
2019-2022-yillar pandemiya va global inqirozlar taʼsirida nisbatan tinch kechdi, ammo munosabatlar barqaror ravishda davom etdi. Bu davrda katta rahbarlar uchrashuvlari boʻlmagan esa-da, diplomatik aloqalar va onlayn muzokaralar orqali xavfsizlik va iqtisodiyot masalalari muhokama qilindi. Masalan, AQSH Oʻzbekistonga sogʻliqni saqlash va transmilliy jinoyatchilikka qarshi kurashda yordam berdi, bu esa munosabatlarning mustahkamligini koʻrsatdi.
Jadallashuv
2023-yilda munosabatlar jadallashdi: Nyu-Yorkda “C5+1” sammiti doirasida Prezidentlar Shavkat Mirziyoyev va Jozef Baydenning uchrashuvi. Bu uchrashuv Markaziy Osiyo mamlakatlari va AQSH oʻrtasidagi mintaqaviy hamkorlikni kuchaytirishga qaratildi. Natijada munosabatlar “Oʻzbekiston — AQSH strategik sheriklik muloqoti”ga aylandi, u iqtisodiyot, xavfsizlik va ekologiyani qamrab oldi.
2025-yil bu evolyutsiyaning choʻqqisi boʻldi, chunki bir necha uchrashuv va suhbatlar oʻtkazildi. Avvaliga 5-sentyabrda Prezident Shavkat Mirziyoyev va Donald Tramp oʻrtasida telefon orqali muloqot boʻldi, unda tez orada boʻladigan uchrashuvlarni rejalashtirish va ikki tomonlama hamkorlikni muhokama qilish maqsadi koʻzda tutildi. Keyin Nyu-Yorkda BMT Bosh Assambleyasi doirasidagi oliy darajali uchrashuvda qiymati 100 milliard dollardan ziyod loyihalar portfeli imzolandi. Bu uchrashuvning maqsadi xalqaro masalalarni muhokama qilish, investitsiya jalb etish va savdo hajmini oshirish edi. Natijada muhim minerallar va texnologiyalar boʻyicha shartnomalar imzolandi. Shundan soʻng Vashingtonda Oq uydagi uchrashuv va “C5+1” sammitida 34,5 milliard dollarlik investitsiya va Oʻzbekistonning 10 yil ichida AQSHga 100 milliard dollar sarmoya kiritish vaʼdasi berildi. Maqsad Markaziy Osiyo va AQSH oʻrtasidagi strategik hamkorlikni mustahkamlash, iqtisodiy, xavfsizlik va ekologiya masalalarini hal qilish edi. Nihoyat, 23-dekabrda yana telefon muloqoti, unda oldingi uchrashuvlarni baholash va kelajak rejalarini muhokama qilish maqsadi koʻzda tutildi. 2025-yil uchrashuvlari munosabatlarning iqtisodiy fokusini kuchaytirdi.
Global integratsiya
2026-yilda jarayon global darajaga chiqdi: Shveysariyaning Davos shahrida Tinchlik kengashi nizomini imzolash marosimi doirasidagi uchrashuv. Bu uchrashuv xalqaro tinchlik va hamkorlikni kuchaytirishga qaratilgan boʻlib, maqsadi global masalalarni hal qilish va Oʻzbekistonning xalqaro rolini oshirish edi. Natijada Tinchlik kengashi doirasida muzokaralar va muhim minerallar boʻyicha shartnomalar imzolangandi. Bu bosqich munosabatlarning yetukligini koʻrsatadi: endi hamkorlik nafaqat ikki tomonlama, balki global kontekstda, masalan, ekologik va xavfsizlik masalalarida ham faollashdi.
2017-yildan hozirgacha boʻlgan bu tarix Oʻzbekiston va AQSH munosabatlarining kengaytirilgan strategik sheriklik darajasiga koʻtarilishini namoyon etadi. Uchrashuvlarning chastotasi va miqyosi (telefon suhbatlaridan global sammitlargacha) aloqalar jadallashuvini koʻrsatadi. Natijada milliardlab dollarlik investitsiyalar, savdo oʻsishi va yangi texnologiyalar keldi. Geosiyosiy jihatdan kelajakda savdo va ekologiya ustuvor boʻlib qoladi, bu esa ikki davlat uchun oʻzaro manfaatli rivojlanishni taʼminlaydi. Xususan, bugun jahon nigohini tortgan, keng jamoatchilik diqqat markazida boʻlayotgan voqelik — Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev AQSHlik hamkasbi Donald Trampning taklifiga binoan Tinchlik kengashining dastlabki yigʻilishida ishtirok etish uchun Vashington shahriga amaliy tashrif buyurgani ham har bir oʻzbekistonlik hayotida muhim ahamiyat kasb etdi.
Muhim foydali qazilmalar boʻyicha hamkorlik
AQSH Xalqaro moliyaviy taraqqiyot korporatsiyasi (DFC) va Oʻzbekiston oʻrtasidagi hamkorlik mamlakatimiz uchun bir qator muhim iqtisodiy va strategik foydalarni taʼminlaydi.
Birinchidan, bu orqali muhim foydali qazilmalar (masalan, oltin, uran, mis, litiy va volfram)ning butun qiymat zanjiriga — geologik qidiruv, qazib olish va qayta ishlashga — investitsiyalar jalb qilinadi. Bu Oʻzbekistonning boy foydali qazilma zaxiralarini samarali oʻzlashtirishga yordam beradi. Chunki ushbu minerallarning foydalanilmagan zaxiralari koʻp. Natijada iqtisodiy oʻsish tezlashadi, yangi ish oʻrinlari yaratiladi va eksport daromadlari ortadi.
Ikkinchidan, foydali qazilmalarni qazib olish va infratuzilmani rivojlantirish loyihalarini moliyalashtirish imkoni oshadi. Bu Oʻzbekiston uchun AQSHning texnologiyalari va tajribasiga kirishni osonlashtiradi, shuningdek, infratuzilma (yoʻllar, energetika va transport)ni modernizatsiyalashga yordam beradi.
Uchinchidan, umumiy iqtisodiy manfaatlarni ilgari surish va strategik sohalarga — muhim foydali qazilmalar, infratuzilma va energetikaga qoʻshma investitsiyalarni ragʻbatlantiradi
Umuman olganda, mazkur hamkorlik Markaziy Osiyodagi aholisi eng koʻp mamlakat sifatida Oʻzbekistonning global taʼminot zanjirlarida muhim oʻrin egallashiga yordam beradi. Iqtisodiy mustaqillikni mustahkamlaydi va yangi texnologiyalarga asoslangan sanoatni rivojlantiradi.
Tinchlik kengashi
Tinchlik Kengashi AQSH Prezidenti Donald Tramp tashabbusi bilan 2026-yil yanvar oyida Davosda (Shveysariya) taʼsis etilgan xalqaro tuzilma boʻlib, asosan, Gʻazo sektoridagi mojaro tugaganidan keyin hududni qayta tiklash, gumanitar yordam koʻrsatish va uzoq muddatli tinchlikni taʼminlashga qaratilgan. Oʻzbekiston bu kengashga taʼsischi aʼzo sifatida qoʻshilgan va Prezidentimiz uning birinchi yigʻilishda soʻzlagan nutqida Gʻazo sektori boʻyicha faoliyatining ustuvor yoʻnalishlarini belgilab bergani, Donald Tramp esa nutqida “Mirziyoyev — mening doʻstim. Siz zoʻr faoliyat yurityapsiz” degani ikki mamlakatning strategik sherikligi yangi bosqichga chiqqanini koʻrsatadi.
Oʻzbekiston uchun bu kengashga aʼzolik Yaqin Sharqda tinchliksevar davlat sifatida tanilishiga koʻmaklashadi. Bu BMT, AQSH va boshqa kuchli davlatlar bilan munosabatlarni yaxshilaydi. AQSH bilan strategik hamkorlikni chuqurlashtiradi. Gumanitar va iqtisodiy hissa qoʻshadi. Global tinchlik tashabbuslarida ishtirokni kengaytiradi.
Albatta, bu jarayonda moliyaviy majburiyatlar ham boʻlishi mumkin, lekin Oʻzbekistonning hissasi asosan texnik va insoniy yordam shaklida boʻlib, toʻgʻridan toʻgʻri katta pul oqimi emas.
Umuman olganda, bu aʼzolik Oʻzbekistonning tashqi siyosatida koʻp vektorli yondashuvning yorqin namunasi — Gʻarb, Sharq va Yaqin Sharq bilan muvozanatli aloqalarni rivojlantirishni namoyon etadi. Bu yangi tashabbus boʻlgani uchun uzoq muddatli natijalar hali aniq emas, lekin hozirgi bosqichda diplomatik va iqtisodiy jihatdan foydali koʻrinadi.
Bahodirjon ShERMUHAMMADOV,
Fargʻona davlat universiteti rektori
