Аҳолиси 38 миллиондан зиёд бўлган мамлакатда демографик жараёнларнинг фаоллиги, ҳар йили ўртача 1 миллиондан ортиқ йигит-қизнинг катта ҳаётга қадам босаётгани жамият олдига мутлақо янги масъулият ва вазифаларни қўймоқда.

Шу маънода, ёш­ларга оид давлат сиё­сати ижтимоий ривожла­нишнинг алоҳида йўналиши сифатида баҳоланиши табиий. Давлатимиз раҳбарининг Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномасида ёшларга юксак баҳо ва ишонч билдирилиб, таълим, илм-фан, маданият, санъат, спорт ва бош­қа соҳаларда эришаётган ютуқлари янги Ўз­бекистон тараққиётида муҳим омил сифатида эътироф этилгани ҳам шундан далолат.

Ортда қолган йил ҳам ёшларга оид давлат сиё­сатини амалга ошириш жараёни мазмунан янги бос­қичга кўтарилгани билан ёдда қоларли бўлди. Бу даврда ёшлар билан ишлаш умумий чақириқлар, самараси кам, эскича ёндашувлардан воз кечилиб, асосий эътибор тизим­лиликка, манзиллиликка ва ижро учун аниқ масъулият белги­лашга қаратилди. Ёшлар масаласи ижтимоий муаммо эмас, балки бошқариладиган ва натижаси баҳоланадиган сиёсий йўналиш си­фатида кўрила бошлади. Шу сабаб ёшлар сиёсатининг институционал асослари  мустаҳкамланди, амалий механизмлар эса ҳаётга яқинлашти­рилди.

2025 йил 14 февраль куни бўлиб ўтган Президентимизнинг ёшлар билан очиқ муло­қоти бу борадаги йиллик “йўл харитаси”ни белгилаб олишда дастуриламал бўлди. Уч­рашув умумий руҳида ёшларни ижтимоий- иқтисодий тараққиётнинг фаол субъекти сифатида кўриш, уларнинг ташаббусларини қўллаб-қувватлаш ҳамда салоҳиятини тў­лиқ намоён этиш учун тизимли шароит яра­тиш ғояси устуворлик касб этди. Жумладан, ёшларнинг билим олиш йўли фақат диплом билан якунланиб қолмаслиги, уларнинг за­монавий касбларни эгаллаши, рақамли кў­никмаларни пухта ўзлаштириши ва меҳнат бозоридаги реал эҳтиёжларга мослашуви зарурлиги таъкидланди. Президентимиз то­монидан илгари сурилган фикрларда мактаб, коллеж, техникум ва олий таълим тизими ўр­тасидаги узвийлик, шунингдек, таълим нати­жасини аниқ иқтисодий самарадорлик билан боғлаш масаласи муҳим йўналиш сифатида қайд этилди.

Давлатимиз раҳбари ёшлар билан муло­қотда уларнинг жамиятдаги ўрнини чуқур англаш, қонунларга ҳурмат, ҳалоллик ва ташаббускорликни ҳаёт мезонига айланти­риш зарурлигини таъкидлади. Бу эса ёшлар сиёсатида фақат иқтисодий кўрсаткичларга таяниш етарли бўлмаслигини, инсоний ва ахлоқий қадриятлар билан уйғунлик муҳим аҳамият касб этишини кўрсатади.

Қишлоқ ва чекка ҳудудларда яшовчи ёш­лар билан мегаполисларда истиқомат қилув­чи тенгдошлари ўртасидаги имкониятлар тафовутини қисқартириш, таълим, банд­лик ва маданий ривожланиш хизматларини жойларда кенгайтириш масалалари устувор вазифа сифатида қайд этилди. Бу ёндашув ёшларнинг қаерда туғилганидан қатъи назар, ўз салоҳиятини рўёбга чиқариши учун тенг шароит яратишга қаратилган умумий сиёсий ироданинг ифодаси бўлиб хизмат қилди.

Шу нуқтаи назардан, давлат ва ёшлар ўр­тасидаги муносабат бир томонлама мурожаат шаклидан тизимли ҳамкорлик даражасига кўтарилаётган, келажак авлод масаласи стра­тегик режалаштириш марказида турган, ҳар бир ташаббус узоқ муддатли тараққиёт ман­зараси билан боғланаётган ҳозирги шароитда мамлакатимиздаги ёшларга оид сиёсатнинг бугунги ҳолатини умумлаштирувчи ва кел­гуси йўналишларини белгилаб берувчи энг муҳим жиҳатларга тўхталиб ўтиш, ўтган йил сарҳисобига бир қур назар ташлаш, ўйлай­мизки, ўринли бўлади.

Таълим

2025 йилда ёшларга оид давлат сиёсатида таълим масаласи алоҳида устувор йўналиш сифатида шаклланди ва у бошқа барча йўна­лишлар учун асос бўлиб хизмат қилди. Таъ­лим ёшларга ўз салоҳиятини англаш, жамият­да муносиб ўрин эгаллаш, мустақил фикрлаш ва келажакка ишонч билан қадам қўйиш им­конини берадиган асосий ижтимоий инсти­тутдир. Шу боис, 2025 йилда таълим билан боғлиқ ишлар миқёси анча кенгайди, мазму­нан чуқурлашди.

Жумладан, 21 апрель куни давлатимиз раҳбари мактаб таълими сифатини ошириш ва педагоглар тайёрлаш тизимини такомил­лаштиришга оид тақдимот билан танишар экан, ёшлар сиёсатида миқдорий қамровдан мазмуний натижага ўтиш заруратини аниқ ифодалаб берди. Ушбу тақдимотда таълим инфратузилмасини янгилаш билан бир қатор­да ўқитувчининг касбий тайёргарлиги, мето­дик савияси, замонавий компетенцияларни эгаллаши таълим сифатини белгиловчи ҳал қилувчи омил экани кўрсатиб ўтилди. “Ўз­бекистон — 2030” стратегиясида белгилан­ган устувор йўналишлар билан уйғун ҳолда мактаб таълимини реал ҳаёт, касб танлови ва меҳнат бозори эҳтиёжларига яқинлаштириш, ўқувчи шахсини мустақил фикрлашга, масъу­лиятли қарор қабул қилишга тайёрлаш маса­лаларига устувор аҳамият қаратилди.

Йил давомида таълимдан четда қолиш хавфи мавжуд бўлган ёшлар билан ишлаш масаласи диққат марказида бўлди. Бу йўна­лишда манзилли ва тизимли чоралар кўрил­ди. Хусусан, маҳалла раислари билан ҳамкор­ликда дарс қолдирган 4504 нафар ўқувчи яна таълим жараёнига қайтарилди. Бу кўрсаткич оддий рақам сифатида қабул қилинмаслиги керак. Унинг ортида таълимдан узоқлашиш хавфи остида қолган минглаб ёшларнинг тақдири, уларнинг келажакдаги имкониятла­ри билан боғлиқ муҳим масалалар турибди. Айнан шу сабаб таълимга қайтариш жараёни фақат мажбурий чоралар билан эмас, балки тушунтириш, ижтимоий муҳитни яхшилаш, оила билан ишлаш орқали амалга оширилди.

Яна бир муҳим жиҳат, ёшларни кейинги босқичда билим олишга йўналтириш билан боғлиқ. Маълумотларга кўра, 2025 йилда 2088 нафар ёш олий ва профессионал таъ­лимга жалб этилди. Бу ҳолат давлатнинг таълим сиёсати фақат умумий саводхонлик билан чекланиб қолмаётгани, ёшларни кас­бий ва мутахассислик йўналишлари орқали ҳаётга тайёрлашга қаратилганини кўрсатади.

Таълим мазмунини замонавий талаблар асосида бойитиш масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. Хорижий тиллар, замона­вий касблар ва интеллектуал ривожланишга қаратилган лойиҳалар ёшлар орасида кенг оммалашди. Хорижий тиллар, замонавий касблар ва китобхонлик лойиҳаларига жами 7,8 миллион нафар ёш жалб этилди. Шу­нингдек, рағбатлантириш механизмларининг жорий этилиши ҳам ёшларнинг билимга бўл­ган қизиқишини оширди. Халқаро имтиҳон топшириш харажатларини қоплаш бўйича амалга оширилган ишлар бунинг яққол ми­солидир. Жумладан, 17,3 минг нафар ёшга 38,7 миллиард сўм маблағ ажратилган, уму­мий ҳисобда эса 56,4 минг нафар ёш 111 мил­лиард сўмлик компенсациядан фойдаланган.

Таълим жараёнини фаоллаштиришда ёшларнинг бўш вақтини мазмунли таш­кил этиш ҳам муҳим омиллардан саналади. “TalabaFest — 2025” фестивали доирасида 800 минг нафар талабанинг қамраб олингани, “Беш ташаббус олимпиадаси”да эса миллион­лаб ёшларнинг турли танлов ва мусобақалар­да иштирок этгани таълим муҳитининг фақат расмий дарслар билан чегараланиб қолмага­нини кўрсатади. Шунингдек, Тошкент шаҳ­рида ташкил этилган “Ўзбекистон ўқув мар­казлари форуми”да юзлаб ўқув марказлари ва минглаб ёшларнинг иштироки таълим хизмат­лари сифатини ошириш, тажриба алмашиш ва янги имкониятларни муҳокама қилиш учун муҳим платформа бўлиб хизмат қилди.

Ёшларнинг бўш вақтини мазмунли таш­кил этишда энг катта қамров “Беш ташаббус олимпиадаси”да кузатилди. Ушбу ташаббус доирасида ўтказилган танлов ва мусобақа­ларда 10,9 миллион нафар ёш иштирок этди. Маданият ва санъат йўналишида 1 миллион, спорт йўналишида 7,2 миллион, китобхонлик ва интеллектуал ўйинлар доирасида 2,7 мил­лион нафар ёш қамраб олинди. “Долзарб 90 кунлик” тадбирларида эса лойиҳалар, тан­ловлар, мусобақалар ва саёҳат дастурлари орқали 6,7 миллион нафар ёш жалб қилинган. Бу тадбирлар ёзги таътил даврида ёшларнинг бўш вақтини ижтимоий фойдали фаолият би­лан тўлдириш, уларни турли салбий таъсир­лардан ҳимоялаш, жамоатчилик фаоллигини оширишга хизмат қилди.

Алоҳида лойиҳалар доирасида ҳам қамров янада ошган. “Ибрат фарзандлари” лойиҳаси­да 2,9 миллион нафар ёш, “Қизлар академия­си” лойиҳасида 620 минг нафар хотин-қиз, “Ustoz АI” лойиҳасида 831 минг, “Мутолаа” лойиҳасида эса 3,5 миллион нафар навқирон авлод вакиллари иштирок этган. Ушбу лойи­ҳалар ёшларнинг интеллектуал, маънавий ва технологик ривожланишини қўллаб-қувват­лаши билан ҳам аҳамиятли.

Бандлик

Ўтган йил мобайнида ёшлар бандлигини таъминлаш борасида амалга оширилган иш­лар тизимнинг турли бўғинларини бир мақ­садга сафарбар қилган амалий механизмлар орқали юритилди. Ишсиз ва шахсий биз­несини бошлаш истагидаги йигит-қизлар­ни қўллаб-қувватлашга қаратилган “Ёшлар бандлиги дастури” ишлаб чиқилди ва шу йў­налишда 414,6 минг нафар ёшнинг бандлиги таъминланди. Бу кўрсаткичнинг ўзи бандлик масаласига ёндашув кўлами ва масъулият даражасини англатади, яъни кенг қатламдаги ёшларга йўналтирилган, бир вақтнинг ўзида ҳам иш ўрни, ҳам тадбиркорлик, ҳам касбга йўналтириш имкониятларини жамлаган ме­ханизм шакллантирилган.

Президентимизнинг 2025 йил 14 феврал­даги “Ёшлар тадбиркорлигини ҳамда улар­нинг бандлигини таъминлашга қаратилган бизнес лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш ти­зимини такомиллаштириш чора-тадбирла­ри тўғрисида”ги қарори ёшларнинг меҳнат бозорига киришини босқичма-босқич таъ­минлашга қаратилган тизимли механизмни белгилаб берди. Ҳужжатга кўра, ўзини ўзи банд қилиш, касаначилик, кичик бизнес ва стартап ташаббусларини қўллаш орқали барқарор даромад манбаларини шаклланти­риш устувор йўналиш сифатида кўрсатилди. Хусусан, “Бизнесга биринчи қадам” тамойи­ли асосида ёшларни касбга йўналтириш, мо­лиявий ресурсларга кириш имкониятларини кенгайтириш, ҳудудларда мавжуд иқтисодий салоҳиятдан келиб чиқиб, лойиҳаларни қўл­лаб-қувватлаш механизмлари белгиланди. Таълим — касб — даромад занжири ягона сиёсий мантиққа бирлаштирилди.

Бандликни таъминлашда бошқарув ён­дашуви ҳам ўзгача тус олди. Маълумотлар­га қараганда, давлат идораларининг 4546 нафар раҳбари 115 минг 751 нафар ишсиз ёшга бириктирилиб, 114 минг 984 нафари­нинг бандлиги таъминланган, натижадор­лик 99,3 фоизни ташкил қилган. Бу орқали масъулиятнинг шахсийлашгани, “бирикти­риш” тамойили билан ҳар бир ҳолат бўйича кузатув ва якуний натижа талаби кучайгани­ни кузатиш мумкин. Бундай тенденция бир нечта йўналишлар бўйича параллел ечимлар ишлаб чиқиш имконини берди. Жумладан, 33 мингдан зиёд йигит-қиз доимий ишга жойлаштирилган бўлса, улардан 15 минг 186 нафарига тадбиркорлик учун кредит, 4556 нафарига экин ер майдони ажратилган, 2145 нафарига эса асбоб-ускуналар олиб берилган. Шу билан бирга, 6816 нафар ёш тартибли миграцияга йўналтирилган, 2631 нафари муддатли ҳарбий хизматга юборил­ган, 48 минг 532 нафари эса ўзини ўзи банд қилган. Мазкур рақамлар бандлик сиёсати “фақат иш топиб бериш” шаклидаги тор қа­рашлар қолипидан чиқиб, аксинча, ёшнинг шароитига мос йўл танлашига имкон бера­диган кўп каналли модель шаклланганини кўрсатади.

Оилавий тадбиркорликни қўллаб-қувват­лаш юзасидан кўрилаётган чоралар ҳам кенг аҳоли қатламини қамраб олиб, ёшлар бандли­гини таъминлашда самарали усул экани исбо­тини топиб улгурди. Шу жумладан, оилавий тадбиркорликни ривожлантириш дастур­лари доирасида 80 минг 146 нафар ёшга 1 триллион 378,9 миллиард сўм имтиёзли кредит ажратилган. Бу борада манзилли кў­мак механизмларининг ўрни алоҳида. “Ёш­лар дафтари”га киритилган 26 минг 757 нафар ёшга субсидия ажратилгани ва бандли­гига кўмаклашилгани буни тасдиқлайди.

Ушбу амалиёт умумий қўллаб-қувватлаш­дан кўра аниқ эҳтиёжга йўналтирилган ме­ханизм сифатида қадрланади, чунки бундай тартиблар одатда шаффоф мезонлар, ариза ва кўриб чиқиш жараёнлари орқали юрити­лади, бандликка кўмаклашиш жамғармаси маблағларидан субсидия ҳамда грантлар ажратиш бўйича ҳуқуқий тартиблар расмий ҳужжатларда белгиланган. Шу билан бирга, давлат дастурлари доирасида бандлик ма­саласи стратегик вазифа сифатида қўйилиб, “Ёшлар ва бизнесни қўллаб-қувватлаш йили” концепцияси билан уйғун йўналишда давом эттирилди.

Ижтимоий ҳимоя

Ўтган йилда ёшларга оид давлат сиёсати­да ижтимоий ҳимоя масаласи фақат моддий кўмак бериш доираси билан чекланмай, ёш авлоднинг ҳаётдаги барқарорлигини таъмин­лаш, уларнинг муаммоларини эрта аниқлаш, хавф омилларини камайтириш, ҳуқуқбузар­ликларнинг олдини олиш, муҳитни соғлом­лаштириш сингари йўналишларни бир зан­жирга боғлаган ёндашув сифатида намоён бўлди.

Президентимизнинг 2025 йил 30 январда­ги “Аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш тизи­мини молиялаштириш тартиб-таомилларини такомиллаштириш тўғрисида”ги фармони эса ёшлар ижтимоий ҳимояси тизимини мазму­нан қайта кўриб чиқишга қаратилган муҳим ҳужжат бўлди. Ушбу фармон орқали “Ёшлар дафтари” ва бошқа ижтимоий дафтарлар дои­расида кўрсатиладиган ёрдамлар ягона ёнда­шув асосида тартибга солиниб, молиявий кўмакнинг манзиллилиги, шаффофлиги ҳам­да реал эҳтиёжларга мослиги асосий мезон сифатида белгиланди. Ёшлар билан ишлаш фақат рўйхатга олиш ва бир марталик ёрдам беришдангина иборат бўлмай, уларнинг ҳаё­тий вазиятини чуқур таҳлил қилиш, ижти­моий хавф омилларини олдиндан аниқлаш ҳамда индивидуал ривожланиш йўлларини белгилашга йўналтирилган тизим сифатида шакллантирилди.

Фармоннинг яна бир муҳим жиҳати шундаки, у ижтимоий ёрдамни бандлик, таълим ва касбга йўналтириш чораларидан ажратилган ҳолда эмас, балки ўзаро боғлиқ ягона механизм сифатида кўришни назарда тутади. Грантлар, субсидиялар, ссудалар ва бошқа қўллаб-қувватлаш инструментлари ёшларни мустақил даромад топишга, касбий барқарорликка эришишга ундовчи восита сифатида қайта талқин қилинди.

Ижтимоий ҳимоянинг муҳим йўналиши сифатида тарбияси оғир, назоратга муҳтож, турли хавф омиллари таъсирида қолган ёшлар билан манзилли ишлаш кўлами кен­гайди. Хусусан, тарбияси оғир 51 минг 455 нафар ёш 6 та ҳуқуқ-тартибот ва мудофаа органларининг 4155 нафар масъуллари на­зоратига берилиб, учрашувлар натижасида 48 минг 747 нафар ёш соғломлаштирилди, ҳаётда ўз ўрнини топишига кўмаклашилди. Мазкур йўналишда эътиборга молик нати­жалардан бири шуки, улардан хулқи ижо­бий томонга ўзгарган 22 минг 931 нафари оталиққа олган масъул кафиллиги остида муддатидан олдин пробация ва профилакти­ка ҳисобидан чиқарилган. Бу ерда пробация институти масаласига ҳам эътибор қаратиш зарур, чунки пробация назорати остидаги шахслар билан ишлашда инсонпарварлик, қонунийлик, қайта ижтимоийлашув тамо­йиллари давлат сиёсатида алоҳида ўрин ту­тади, бу ёндашувнинг ҳуқуқий асоси сифа­тида “Пробация тўғрисида”ги қонун қабул қилингани ҳам тизимнинг мустаҳкамлани­шига хизмат қилади.

Профилактика ва ижтимоий ҳимоя са­мараси ўлароқ, ёшлар жиноятчилиги ўт­ган йилнинг 11 ойида 17 фоизга камайган, 4388 та ҳудуд “ёшлар жиноятчилигидан холи маҳалла”га айланган. Бу натижа кўп бўғинли механизмларнинг умумий самара­си ҳисобланади: оталиққа олиш, пробация ва профилактика амалиёти, маҳалла раис­лари билан ҳамкорлик, ижтимоий муҳитни соғломлаштириш, тарбиявий тадбирлар, муаммоли оилалар билан ишлаш, мурак­каб тоифадаги ёшларни қайта йўналтириш кабилар бир-бирини тўлдирганида шундай кўрсаткич юзага чиқади.

Таъкидлаш керакки, ёшлар билан иш­лашда қабул қилинаётган қарорлар қанча­лик пухта бўлмасин, улар маҳаллада ижро этилмаса, кутилган натижани бермайди. Шу боис, 2025 йилда “маҳалла еттилиги”нинг муҳим бўғини сифатида ёшлар етакчилари фаолиятини методик, ташкилий ва кадрлар сиёсати жиҳатидан мустаҳкамлаш устувор вазифага айланди. Маълумотларга кўра, иж­тимоий лифт дастури асосида йил давомида 338 нафар ёшлар етакчиси юқори лавозим­ларга кўтарилди, бу умумий етакчилар со­нининг қарийб учдан бир қисмини ташкил этади. Ушбу кўрсаткич ёшлар етакчиси ла­возимига вақтинчалик ёки иккинчи даража­ли босқич сифатида эмас, балки давлат бош­қаруви тизимида реал кадрлар захирасини шакллантирувчи муҳим мактаб сифатида қаралаётганини англатади. Шу тариқа 2025 йилда ёшларга оид давлат сиёсати нафақат амалий натижалари билан, балки аниқ сиё­сий қараш, равшан стратегик йўналиш ва очиқ мулоқотга таянган бошқарув услуби билан ҳам ажралиб турди. Давлатимиз раҳ­барининг ёшларга бўлган ишончи ва уларни янги Ўзбекистон тараққиётининг асосий кучи сифатида кўриши мазкур сиёсатнинг ички мантиғини белгилаб берди. Бу ёндашув ёшларнинг бугунги имкониятларини кенгай­тириш билан бирга мамлакатнинг эртанги ривожи учун мустаҳкам пойдевор яратишга хизмат қилмоқда.

Аслиддин АБДУРАЗЗОҚОВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири