O‘shanda oddiy oila uchun kundalik savol ancha jiddiy edi: ertaga qanday yashaymiz?
Raqamlar tilida - kichik respublikadan yirik iqtisodiyotgacha
Milliy statistika qo‘mitasining ma’lumotlariga ko‘ra, mustaqillik yillarida O‘zbekistonning doimiy aholisi 20,6 million kishidan 38 million kishidan ortiqqa yetgan. Yalpi ichki mahsulot hajmi 1994-yildagi 6,4 milliard dollardan 2025-yilga kelib 147,1 milliard dollargacha o‘sgan.
Tashqi savdo aylanmasi 1991-yildagi 3,3 milliard dollardan 2025-yilda 82,8 milliard dollarga, eksport hajmi esa 1,8 milliard dollardan 34,2 milliard dollarga yetgan. Investitsiyalar hajmi shu davrda 1,1 milliard dollardan 48,5 milliard dollargacha, sanoat mahsuloti ishlab chiqarish 3 milliard dollardan 87,5 milliard dollargacha oshgan. Bu — quruq raqamlar emas, balki mamlakat iqtisodiyoti tubdan boshqa o‘lchamga chiqqanining ko‘rsatkichi.
Do‘kon tokchasidan bozor iqtisodiyotigacha
To‘qson beshinchi-to‘qsoninchi yillar boshini eslagan kishi buni yaxshi biladi, talon bilan non yoki shakar olish, do‘konda kutilmagan navbat, tanish-bilishlar orqali “tekinga” emas, “topib” xarid qilish — bu davr voqeligining bir qismi edi.
Bugun bu manzara tanib bo‘lmas darajada o‘zgargan. Yirik savdo markazlari, ochiq bozor va onlayn-do‘konlar, bir necha soniyada telefon orqali amalga oshiriladigan to‘lovlar, uyga yetkazib berish xizmatlari — bularning barchasi endi kundalik hayotning oddiy qismi. O‘ninchi yilliklar boshida hali kam uchraydigan tushuncha bo‘lgan “onlayn buyurtma” bugun qishloqdagi oilaning ham kundalik amaliyotiga aylangan.
Pochta navbatidan bir bosishga
O‘tgan asr 1990-yillarida uy telefoni o‘rnatish uchun ba’zan yillab navbat kutish kerak edi. Uzoqdagi qarindosh bilan gaplashish uchun pochta bo‘limiga borib, “buyurtma qilingan qo‘ng‘iroq”ni kutish odatiy hol edi. Xat esa haftalab, ba’zan oylab yo‘lda yurar edi. Bugun bitta tugma bosilishi bilan dunyoning istalgan nuqtasidagi yaqiningiz bilan video orqali gaplashish mumkin. Mobil aloqa va internet endi shahar bilan qishloq o‘rtasidagi farqni ham sezilarli darajada kamaytirgan — bank xizmatidan tortib davlat xizmatlarigacha bo‘lgan ko‘p narsani endi uydan chiqmay, telefon orqali amalga oshirish mumkin.
Ta’limda raqamlar: 52 tadan 215 taga
Mustaqillikning dastlabki yillarida, ya’ni 1991/1992-o‘quv yilida mamlakatda 52 ta oliy ta’lim muassasasi faoliyat yuritgan. Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 215 taga yetgan — deyarli to‘rt baravar o‘sish. Bu, avvalambor, oliy ma’lumot olish imkoniyati ancha kengayganini anglatadi: endi ko‘plab yoshlar o‘z viloyatidan uzoqlashmay, uyiga yaqinroq joyda sifatli ta’lim olish imkoniga ega. Bunga xorijiy universitetlarning O‘zbekistondagi filiallari, davlat granti va subsidiyalangan kredit tizimlari, xalqaro almashinuv dasturlari ham qo‘shiladi — bularning aksariyati o‘n-yigirma yil oldin oddiy oila uchun deyarli yetib bo‘lmaydigan imkoniyat edi.
Dunyoga ochiq eshiklar
Sobiq ittifoq davrida oddiy fuqaro uchun chet elga chiqish murakkab va cheklangan jarayon edi — chiqish vizasi, ko‘plab ruxsatnomalar, uzoq kutish. Xorijga sayohat qilish ko‘pchilik uchun tasavvurgina bo‘lib qolar edi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston fuqarolari uchun bir qancha davlatlarga viza rejimi soddalashtirildi yoki umuman bekor qilindi, tashqi pasport olish tartibi ancha yengillashtirildi. Natijada xorijga o‘qish, ishlash yoki oddiy sayohat uchun chiqish endi ko‘pchilik uchun erishib bo‘lmas orzu emas, balki real reja.
Ikki avlod, bitta mamlakat
Bugun mustaqillikni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan avlod bilan faqat mobil telefon va internetli dunyoda voyaga yetgan avlod yonma-yon yashamoqda. Birinchisi uchun bugungi qulayliklarning har biri — talon navbati, telefon kutish ro‘yxati va yopiq chegaralarni eslatuvchi qiyoslash orqali qadrlanadi. Ikkinchisi uchun esa bular tug‘ilgandan beri mavjud bo‘lgan, tabiiy narsa. Aynan shu farq — 35 yillik yo‘lning eng aniq o‘lchovi. Chunki avvalgi avlod uchun favqulodda yutuq bo‘lgan narsa, keyingi avlod uchun oddiy kundalik holatga aylangan bo‘lsa, demak mamlakat haqiqatan ham katta yo‘l bosib o‘tgan.
Albatta, hali hal qilinishi kerak bo‘lgan muammolar, yetarli bo‘lmagan sohalar oz emas. Ammo 1991-yildagi manzara bilan 2026-yildagi manzarani yonma-yon qo‘yib ko‘rgan har bir kishi bitta savolga o‘zi javob topa oladi: bu 35 yil ichida biz qayerdan qayerga keldik?
Xurramov Bobur,
Toshkent davlat yuridik universiteti o’qituvchisi
