O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan 2026-yil 27-mart kuni PQ–117-sonli “Jazoni ijro etish muassasalaridagi yoshlarni zamonaviy kasblarga o‘qitishga oid chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi muhim qaror qabul qilindi. Ushbu qaror davlatimizning yoshlar siyosatida yangi va insonparvar sahifa ochilganining yaqqol dalilidir.
“Ikkinchi imkon” ijtimoiy reabilitatsiya milliy loyihasi doirasida amalga oshiriladigan mazkur chora-tadbirlar nafaqat jazoni o‘tayotgan yoshlarning, balki butun jamiyatning kelajagiga xizmat qiladi. Mazkur maqolada ushbu loyihaning mazmun-mohiyati va ahamiyati yoritiladi.
Qarorga muvofiq, jazoni o‘tayotgan yoshlarni zamonaviy raqamli kasblarga o‘qitish tizimi bosqichma-bosqich joriy etiladi. Jumladan, 2026-yil 1-iyundan Toshkent, Navoiy va Qashqadaryo viloyatlarida, 2027-yil 1-martdan esa respublika bo‘ylab barcha hududlarda ushbu tizimni yo‘lga qo‘yish belgilangan. Bu esa davlat siyosatining izchilligi va strategik jihatdan puxta rejalashtirilganini ko‘rsatadi.
Loyihaning eng muhim jihatlaridan biri — ta’limning amaliyotga yo‘naltirilganligidir. 8–12 oylik intensiv o‘quv kurslari orqali yoshlar nafaqat nazariy bilim, balki mehnat bozori talablariga mos amaliy ko‘nikmalarni ham egallaydi. Axborot texnologiyalari, dasturlash, grafik dizayn, raqamli marketing kabi yo‘nalishlarga ixtisoslashtirilgan ta’lim — bu kelajak kasblaridir. Bu esa jazoni o‘tayotgan shaxsning kelgusida jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Shu bilan birga, qarorda xorijiy tillarni o‘qitishga ham alohida e’tibor qaratilgani e’tiborga molik. Ingliz, rus, xitoy va boshqa tillarni intensiv o‘rgatish orqali yoshlarning global mehnat bozoriga chiqish imkoniyatlari kengayadi. Bu esa “mahalliy muammodan — global yechimga” tamoyilining amaliy ifodasidir.
Huquqiy jihatdan qaralganda, mazkur qaror ijtimoiy adolat tamoyilining yorqin ifodasidir. Chunki u jinoyat sodir etgan shaxsni faqat jazolash bilan cheklanmay, uning jamiyatga qaytish huquqini ham ta’minlaydi. Bu esa inson huquqlarining ustuvorligi va qonun ustuvorligi prinsiplariga to‘liq mos keladi.
Bugungi kunda statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, voyaga yetmaganlar o‘rtasida sodir etilayotgan jinoyatlar tarkibida asosan ijtimoiy-iqtisodiy omillar ustunlik qiladi. O‘g‘irlik, bezorilik, firibgarlik kabi jinoyatlar yoshlarning kasb-hunarga ega emasligi, bandlik muammolari va muhit ta’siri bilan chambarchas bog‘liq. Demak, muammoning yechimi jazoni kuchaytirishda emas, balki uning ildizini bartaraf etishda namoyon bo‘ladi.
Ana shu nuqtai nazardan, “Ikkinchi imkon” loyihasi profilaktik ahamiyatga ham ega. Ya’ni u nafaqat mavjud muammoni hal etishga, balki kelgusida yangi jinoyatlarning oldini olishga xizmat qiladi. Chunki bilimli, kasbga ega va maqsadli inson jinoyat yo‘liga kirmaydi.
Qarorda yana bir muhim jihat — sertifikatlashtirish tizimining joriy etilishidir. O‘quv kurslarini muvaffaqiyatli tamomlagan yoshlarga elektron sertifikatlar berilishi ularning mehnat bozorida raqobatbardoshligini oshiradi. Bu esa ularning “sudlangan shaxs” sifatida emas, balki “malakali mutaxassis” sifatida qabul qilinishiga xizmat qiladi.
Inson qalbiga ta’sir qiluvchi eng kuchli omil — bu ishonchdir. Agar jamiyat insonga ishonsa, u ham jamiyat ishonchini oqlaydi. “Ikkinchi imkon” loyihasi aynan shu ishonchni tiklashga qaratilgan. Bu — adolatning insoniy qiyofasi, qonunning mehr bilan uyg‘unlashgan ko‘rinishidir.
Jahon amaliyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, jazoni ijro etish muassasalarida mahkumlarni qayta tarbiyalash va ularni jamiyatga moslashtirish masalasi ko‘plab rivojlangan davlatlarda ustuvor ahamiyatga ega. Xususan, Norvegiya, Germaniya va Singapur tajribalari bu borada eng ilg‘or va samarali modellardan hisoblanadi hamda O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar bilan mazmunan uyg‘unlik kasb etadi.
Norvegiya tajribasi insonparvarlik tamoyiliga asoslangani bilan ajralib turadi. Ushbu mamlakatda jazoni ijro etish tizimining asosiy maqsadi — mahkumni jazolash emas, balki uni tuzatish va jamiyatga qayta tayyor holda qaytarishdir. Xususan, Halden Prison kabi muassasalarda mahkumlar uchun yashash va ta’lim olish sharoitlari oddiy jamiyat muhitiga yaqinlashtirilgan. Ular zamonaviy kasblarni, jumladan, axborot texnologiyalari, dizayn va xizmat ko‘rsatish sohalarini o‘rganish imkoniyatiga ega. Bu esa ularda mas’uliyat hissini shakllantirish, mustaqil hayotga tayyorlash va eng muhimi, qayta jinoyat sodir etish ehtimolini kamaytirishga xizmat qiladi.
Germaniyada esa jazoni ijro etish siyosati “qayta ijtimoiylashtirish” (resozializatsiya) konsepsiyasiga tayanadi. Bu yerda mahkum shaxs jamiyatdan uzilgan subyekt sifatida emas, balki kelajakda jamiyatga qaytishi muqarrar bo‘lgan shaxs sifatida qaraladi. Shu bois, jazoni ijro etish muassasalarida kasb-hunar o‘rganish deyarli majburiy tartibda yo‘lga qo‘yilgan. Davlat tomonidan beriladigan rasmiy sertifikatlar mahkumlarga ozodlikka chiqqanidan so‘ng mehnat bozorida o‘z o‘rnini topish imkonini beradi. Bu esa nafaqat shaxsning ijtimoiy barqarorligini ta’minlaydi, balki jamiyat xavfsizligini ham mustahkamlaydi.
Singapur tajribasi esa davlat va jamiyat hamkorligi asosida shakllangani bilan o‘ziga xosdir. Xususan, “Yellow Ribbon Project” loyihasi mahkumlarni jamiyatga qaytarish jarayonini keng qamrovli ijtimoiy harakatga aylantirgan. Ushbu tashabbus doirasida mahkumlar kasb-hunarga o‘qitiladi, ularning bilim va ko‘nikmalari rivojlantiriladi hamda eng muhimi, jamiyatda ularga nisbatan ishonch muhiti shakllantiriladi. Ish beruvchilarni sobiq mahkumlarni ishga qabul qilishga rag‘batlantirish orqali ularning bandligi ta’minlanadi. Bu esa qayta jinoyatchilikning oldini olishda samarali mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.
Umuman olganda, mazkur uch davlat tajribasi shuni ko‘rsatadiki, jazoni ijro etish tizimida asosiy e’tibor jazolashga emas, balki insonni qayta tarbiyalash, unga yangi imkoniyat berish va jamiyatga foydali shaxs sifatida qayta shakllantirishga qaratilishi lozim. Bu yondashuv esa O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan “Ikkinchi imkon” loyihasi bilan uzviy uyg‘unlashib, zamonaviy huquqiy davlat barpo etish yo‘lida muhim qadam bo‘lib xizmat qiladi.
Abdusamadova Zarina,
Toshkent davlat yuridik universiteti mustaqil izlanuvchisi
