Korrupsiya shunchaki oddiy qonunbuzarlik yoki maʼmuriy jinoyat emas. U – davlat poydevorini yemiradigan, ijtimoiy adolat tuygʻusini ildizi bilan yoʻq qiladigan, qonun ustuvorligiga boʻlgan ishonchni soʻndiradigan va eng achinarlisi, millat kelajagiga bolta uradigan global ijtimoiy illatdir.
Ushbu xavfli ijtimoiy kasallikka qarshi kurashishda dunyo hamjamiyati turli usullardan foydalanib kelmoqda: qonunlarni qatʼiylashtirish, jazo choralarini kuchaytirish yoki nazorat organlari tizimini kengaytirish. Biroq xalqaro tajriba shuni koʻrsatadiki, faqatgina oqibatlar bilan kurashish, yaʼni jinoyat sodir etilgandan keyin uni jazolash tizimi korrupsiyani butunlay ildizi bilan sugʻurib tashlashga ojizlik qiladi. Ushbu illatga barham berishning eng samarali, strategik va uzoq muddatli yagona yoʻli – bu jamiyatda unga qarshi immun tizimini yaratish, aniqrogʻi, yosh avlod ongida "halollik vaksinasi"ni izchillik bilan shakllantirishdir.
Tibbiyot fanidan yaxshi bilamizki, vaksina inson organizmini kelajakda duch kelishi mumkin boʻlgan xavfli va yuqumli viruslardan himoya qilish, unda mustahkam immunitet hosil qilish uchun oldindan yuboriladi. Agar korrupsiyani jamiyat tanasini falaj qiluvchi ijtimoiy virus deb qabul qilsak, unga qarshi eng qudratli vaksina – bu yosh avlodning qalbi, ongi va dunyoqarashiga bolalikdanoq singdirilgan halollik, adolat hamda huquqiy madaniyatdir.
Insonning shaxsiyati, maʼnaviy qiyofasi va hayotiy prinsiplari asosan uning yoshlik yillarida shakllanadi. Aynan shu davrda olingan tarbiya va mafkuraviy immunitet kelajakda poydevor vazifasini oʻtaydi. Agar biz bugun yoshlarga pora berish yoki olishni shunchaki "ishni oson bitirish yoʻli" emas, balki boshqa bir insonning haqini oʻgʻirlash, jamiyat taraqqiyotini ortga tortish va oʻz kelajagiga xiyonat qilish ekanini teran anglasak, ertaga tizimga har qanday poraxoʻrlik yoki korrupsion taklif kiritilganda uni qatʼiy rad eta oladigan irodali avlodni tarbiyalagan boʻlamiz. Yoshlikda olingan halollik darsi butun umrlik immunitetga aylanadi.
Eski tizim asoratlaridan butunlay qutulish va yoshlarda korrupsiyaga nisbatan murosasizlik kayfiyatini uygʻotish davlat va jamiyatdan kompleks yondashuvni talab etadi. Bu jarayon zanjirsimon bogʻliq boʻlgan uchta asosiy boʻgʻinda amalga oshirilishi shart:
1) Oila – halollik va eʼtiqodning ilk poydevori
Har qanday tarbiya va dunyoqarashning ibtidosi oiladir. Bola atrof-muhitni, yaxshi va yomonni eng birinchi navbatda ota-onasining xatti-harakatlari orqali idrok etadi. Agar oilada halol mehnat, birovning haqqidan qoʻrqish, toʻgʻrisoʻzlik eng oliy qadriyat hisoblansa, bolada korrupsiyaga qarshi ilk tabiiy toʻsiq paydo boʻladi.
Aksincha, agar bola ota-onasining hayotida qandaydir muammolarni tanish-bilishchilik, pora yoki qonunni aylanib oʻtish yoʻli bilan hal qilayotganiga guvoh boʻlib ulgʻaysa, unda bu illatga nisbatan tabiiy koʻnikma shakllanadi. U ulgʻaygach, korrupsiyani jinoyat emas, balki hayotda muvaffaqiyatga erishishning oddiy va normal mexanizmi deb hisoblay boshlaydi. Shuning uchun ham "halollik vaksinasi"ning ilk dozasi oiladagi sogʻlom maʼnaviy muhit orqali yuborilishi kerak.
2) Taʼlim tizimi – quruq taqiqlardan amaliy koʻnikmalarga
Maktabgacha taʼlimdan boshlab oliy taʼlimgacha boʻlgan bosqichda korrupsiyaga qarshi kurash darslarini tashkil etish bugungi kun talabidir. Biroq bu jarayonni faqatgina quruq maʼruzalar, qonun moddalarini majburiy yodlatish yoki dars oxirida shunchaki hisobot uchun test olish bilan cheklab boʻlmaydi. Bu usul yoshlarda qiziqish emas, aksincha, zerikish uygʻotadi.
Shaffof va adolatli muhit: Taʼlim muassasasining oʻzi korrupsiyadan butunlay xoli zona boʻlishi shart. Baholar faqat bilimga qarab qoʻyiladigan, imtihonlar inson omilisiz, shaffof oʻtadigan muhitda tahsil olgan talaba hayotda ham hamma narsaga faqat oʻz mehnati va intellekti bilan erishish mumkinligiga ishonadi. Agar talaba bilim olmasdan ham pul evaziga diplom olish mumkinligini koʻrsa, unda taʼlimga nisbatan hurmat va kelajakka ishonch yoʻqoladi.
Interaktiv metodika: Oʻquv dasturlariga korrupsiyaga qarshi madaniyatni singdirishda hayotiy keyslar (case studies), interaktiv rolli oʻyinlar, tahliliy bahslar va muammoli vaziyatlardan foydalanish zarur. Yoshlar poraning jamiyat iqtisodiyotini, tibbiyotini yoki yoʻl qurilishini qanday xonavayron qilishini aniq misollar va matematik hisob-kitoblar bilan koʻrishi, his qilishi kerak.
3) Axborot makoni va ijtimoiy muhit
Bugungi yosh avlod raqamli dunyoda, axborot oqimi cheksiz boʻlgan makonda yashamoqda. Ularning dunyoqarashiga ijtimoiy tarmoqlar, internet platformalari, kinofilmlar va zamonaviy adabiyot ulkan taʼsir koʻrsatmoqda. Afsuski, koʻp hollarda media makonda oson yoʻl bilan, mehnat qilmasdan, qonunlarni chetlab oʻtib boyib ketgan shaxslarning "hashamatli hayoti" targʻib qilinadi. Bu esa yoshlarda notoʻgʻri ideal shakllanishiga olib keladi.
Biz media makonda halol mehnati, oʻz bilimi, ilmiy kashfiyotlari yoki innovatsion startaplari bilan muvaffaqiyatga erishgan yosh olimlar, tadbirkorlar va mutaxassislarni haqiqiy "zamon qahramonlari" sifatida koʻrsatishimiz kerak. Jamiyatda "Halol yashash – bu gʻurur va yuqori ijtimoiy status" degan ijobiy trendni, ijtimoiy modani shakllantirishimiz shart.
Zamonaviy yoshlar nafaqat tarbiya oluvchi subyekt, balki korrupsiyaga qarshi kurashning eng qudratli harakatlantiruvchi kuchidir. Bugungi kunda korrupsiyani jilovlashning eng samarali vositasi bu – davlat boshqaruvi va xizmatlarini toʻliq raqamlashtirish, yaʼni inson omilini minimallashtirishdir. Aynan shu nuqtada yoshlarning roli beqiyos.
IT texnologiyalarni mukammal egallagan, kreativ va zamonaviy fikrlaydigan yosh dasturchilar hamda mutaxassislar davlat xizmatlari, davlat xaridlari, soliq va bojxona tizimlari uchun shaffof platformalar, blokcheyn texnologiyalariga asoslangan dasturlar yaratish orqali korrupsion zanjirlarni uzishga qodir. Davlat boshqaruvida raqamli shaffoflik taʼminlansa, yashirin iqtisodiyot va poraxorlikka oʻz-oʻzidan oʻrin qolmaydi. Yoshlarning tashabbuskorligi va innovatsion gʻoyalari bu borada tizimli oʻzgarishlarni amalga oshirishga zamin yaratadi.
Maqolamizda dunyoning korrupsiyadan xoli boʻlgan eng yetakchi davlatlari tajribasiga nazar tashlash ham maqsadga muvofiqdir. Masalan, Singapur davlatini oladigan boʻlsak, oʻtgan asrning oʻrtalarida ushbu mamlakat korrupsiya botqogʻiga botgan edi. Biroq tizimli islohotlar, qonun oldida hamma tengligi prinsiplari va eng muhimi, maktablardanoq bolalarga halollik madaniyatini singdirish orqali ular bugun dunyodagi eng rivojlangan va toza davlatlardan biriga aylandi.
Yoki Yangi Zelandiya va Finlandiya tajribasini koʻrsak, ularda korrupsiyaga qarshi maxsus jazo organlarining daxshatli reydlaridan koʻra, jamiyatning oʻzida korrupsiyani qabul qilmaslik, uni oʻziga ep koʻrmaslik darajasi yuqori. Ularning taʼlim tizimida bolaga yoshligidanoq boshqalarning haqini yeyish – eng katta sharmandalik va maʼnaviy tubanlik ekanligi oʻrgatiladi. Biz ham aynan shu yoʻldan borib, korrupsiyaga qarshi kurashni shunchaki huquqiy majburiyat emas, balki milliy gʻurur va qadriyat darajasiga koʻtarishimiz kerak.
Xulosa qilib aytganda, "halollik vaksinasi" – bu shunchaki jozibador chaqiriq yoki navbatdagi balandparvoz ibora emas. Bu – millatning kelajakda sogʻlom yashab qolishi, jahon hamjamiyatida munosib oʻrin egallashi va xalqimizning farovon hayot kechirishi uchun eng zarur boʻlgan strategik choradir.
Ertaga davlat boshqaruvi, iqtisodiyot, adliya, taʼlim va tibbiyot kabi eng muhim sohalarning ruli bugungi yoshlar qoʻliga oʻtadi. Agar biz bugun ularning qalbi va ongiga halollik murtaklarini muvaffaqiyatli eka olsak, ertaga adolatli, kuchli, qonun ustuvor boʻlgan va korrupsiyadan butunlay xoli boʻlgan buyuk bir jamiyatning mevasidan bahramand boʻlamiz. Unutmang, korrupsiyani yengish – millat taqdirini va kelajagini qutqarish demakdir, bu ulugʻvor masʼuliyat esa har birimizning zimmamizdadir.
Vasila Mamadayupova,
TDYU dotsent v.b.
