Ayniqsa, Instagram, TikTok va Telegram kabi ijtimoiy tarmoqlar hamda messenjerlar yoshlar nutqining o‘ziga xos "virtual laboratoriyasi"ga aylanib ulgurdi. Bugungi kunda matbuot, radio yoki televideniye yoshlar muloqotini shakllantiruvchi yagona media vositasi bo‘lmay qoldi, asosiy minbar virtual platformalarga ko‘chdi. Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy yoshlar nutqi media olamda bir necha o‘ziga xos xususiyatlar bilan xarakterlanadi. Yoshlar media nutqining eng ko‘zga tashlanadigan jihati — bu global ingliz va rus tillari elementlarining o‘zbek tili grammatikasi bilan qorishib ketishi (lisoniy gibridizatsiya) bo‘lsa, ikkinchi tomondan, sof o‘zbekcha so‘zlarning tarmoq ichida mutlaqo yangi, ko‘chma va o‘ziga xos pragmatik ma’no kasb etishidir. Bu jarayon tarmoq muloqotini maksimal darajada tezlashtirish va hissiyotlarni qisqa iboralar bilan ifodalash ehtiyojidan tug‘ilmoqda.
Tilshunoslikda kod almashishi (code-switching) hamda semantik derivatsiya (so‘z ma’nosining ko‘chishi) deb ataladigan ushbu hodisalar doirasida yoshlar xalqaro tarmoq atamalarini o‘zbekcha qo‘shimchalar orqali moslashtirish barobarida, o‘zbekcha so‘zlardan ham yangi tarmoq slengini yaratmoqdalar. Masalan, yosh blogerlarning postlari va kommentlarida eng ko‘p uchraydigan "krinj" (o‘zganing harakatidan uyalish) so‘zi "Bu videoni ko‘rib krinj bo‘ldim" shaklida o‘zbekcha yordamchi fe’l bilan qo‘llanilmoqda.
Shu bilan birga, mutlaqo o‘zbekcha bo‘lgan so‘zlarning ma’no o‘zgarishi yanada qiziqarli manzara kasb etadi: tarmoqda muloqotni yakunlash yoki rad etish ma’nosida faol qo‘llanilayotgan "vapshe tinchlik", biror voqelikka nisbatan befarqlikni ifodalovchi "manga baribir" iboralari yoki asabiylashishni anglatuvchi "miyamni dars qildi" kabi xalqona iboralarning yangicha talqinlari guruh muloqotida o‘ziga xos o‘rin egallamoqda. Telegram guruhlaridagi tezkor muloqotda esa "Kino ko‘rishga gou" kabi ajnabiy so‘zlar bilan bir qatorda, "Tezlashamiz, odamlar", "Bo‘la qolinglar, kutyapmiz" kabi sof o‘zbekcha jumlalar o‘rnini "Bo‘l tez", "Ketdik" kabi lakonik (qisqa) buyruq shakllari egallamoqda.
Shu bilan birga, zamonaviy media muloqotda yozma nutq astoydil vizuallashib borayotganini kuzatish mumkin. Yoshlar uzun jumlalar yozishdan qochib, fikrni ikonik belgilar, emodjilar, stikerlar, memlar va birgina o‘zbekcha so‘zga yuklangan katta ma’no qatlamlari orqali ifodalashni afzal ko‘rishmoqda, bu esa pragmatik jihatdan minimal vaqt ichida maksimal emotsional effekt beradi. Masalan, tarmoqda biror ma’qullash yoki mutlaq haqiqatni tan olish ma’nosida inglizcha so‘zlar o‘rniga o‘zbekcha "Fakt", "Toza fakt", "Gap yo‘q" yoki shunchaki "Rifma" so‘zlari yozilmoqda. Kuchli kulgidan lol qolish holatini ifodalash uchun matn o‘rniga shunchaki bosh chanog‘i (💀) emodjisi qo‘llanilayotgan bo‘lsa, hayratlanish va tan berish ma’nosida o‘zbekcha "Dahshat", "Yoribdi", "Daxshat daxshatidan" kabi ekspressiv so‘zlar tarmoq matnining o‘ziga xos ritorikasini belgilab beryapti.
Ijobiy tomonga keskin o‘zgarish, go‘zallashish ma’nosida esa "O‘g‘il bolaning universitetga kirgandan keyingi o‘zgarishi" deyilishi mumkin bo‘lgan o‘rinlarda yoshlar "O‘zgarishni qara", "Vapshe boshqa odam" kabi jonli so‘zlashuv tiliga xos unsurlarni virtual matnga ko‘chirmoqdalar. Media olamdagi yoshlar nutqi vaqtni tejash qonuniyatiga (til tejamkorligi prinsipiga) bo‘ysunganligi sababli, yozishmada soatlab so‘z terish o‘rniga o‘zbekcha qisqartmalardan foydalanish odat tusiga kirdi. Rahmat so‘zining virtual qisqartmalari o‘laroq "Sps" va "Rax" shakllarining, mayli soat ma’nosida "Mli st", salom so‘zi o‘rniga "Slm" yoki "Xayr" o‘rniga "Xr" kabi qisqartmalarning qo‘llanilishi, hatto o‘zbek adabiy tiliga xos so‘zlarning ham grafik qisqarishga uchrayotganidan dalolat beradi.
Yoshlar nutqining bunday jadal shakl o‘zgarishi (transfiguratsiyasi) o‘z-o‘zidan jamiyatda, xususan, ziyolilar va tilshunos olimlar o‘rtasida haqli xavotirlarni keltirib chiqarmoqda. Matnlarning haddan tashqari soddalashishi va gibridlashishi natijasida ijtimoiy tarmoqlardagi yoshlar nutqi ko‘pincha orfografik hamda punktuatsion qoidalardan butunlay mosuvo bo‘lib, adabiy til me’yorlarining buzilishiga olib kelmoqda. Uzun lirik tavsiflar, xalqona chiroyli iboralar va dono maqollar o‘rnini bir qolipli virtual tayyor shablonlar egallashi natijasida nutqiy qashshoqlashish xavfi yuzaga kelmoqda. Ayni paytda, ushbu lingvistik jarayonni mutlaq fojia deb baholash ham bir yoqlama yondashuv bo‘lur edi.
Negaki, bu hodisa jonli tilning dinamik tabiati, o‘zgaruvchanligi va zamon shiddatiga moslashish jarayonining tabiiy ko‘rinishidir. Yoshlar media nutqi — bugungi raqamli ijtimoiy-madaniy muhitning o‘ziga xos ko‘zgusidir. Shuning uchun gazeta sahifalarida yoki ta’lim muassasalarida yoshlarga faqat taqiqlar qo‘yish kutilgan natijani bermaydi. Bugungi kunda asosiy vazifa — yoshlarda kodli moslashuvchanlikni shakllantirish, ya’ni ularga internetda tarmoq slengi yordamida muloqot qilish bilan birga, rasmiy davralarda, akademik va ijtimoiy muhitda sof hamda go‘zal o‘zbek adabiy tilida mukammal gapira olish, ijod qila olish malakasini singdirishdan iboratdir. Zero, har qanday zamonaviy intellektual yosh o‘z ona tilining boy xazinasi va uning internet olamidagi zamonaviy jozibasi o‘rtasida mustahkam oltin ko‘prik qura olishi lozim.
QAYUMOVA MOHINUR,
Denov tadbirkorlik va pedagogika institutininig
Xorijiy til va adabiyoti -quyi kurslar kafedrasi dotsenti v.v.b.,
filologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD)
