Bizning “Maʼrifat karvoni”miz ham yoʻlga tushdi, biroq uning yuki boshqacha. Uning yuki — kitoblar, gʻoyalar, fikr, savol va mulohazalar hamda shukronalik. Manzili esa viloyat markazlarigina emas, balki tuman, mahalla, tashkilot, taʼlim muassasalari hamda eng asosiysi, odamlar qalbidir.

Shu maʼnoda, Respublika Maʼnaviyat va maʼrifat markazi tashabbusi bilan tashkil etilgan “Maʼrifat karvoni”ni oddiy targʻibot tadbirlari silsilasi deb qarab boʻlmaydi. Bu fikrni joylarga olib borish, uni muhokama qilish, odamlarning savollariga javob izlash, eng muhimi, islohotlar mazmun-mohiyatini hayotiy misollar bilan anglatishga qaratilgan maʼrifiy harakatdir.

Bugun odamlarga balandparvoz gap emas, ishonchli dalil kerak. Quruq shior emas, hayotiy misol kerak. Bir tomonlama maʼruza emas, ochiq muloqot qiziq. Shuning uchun biz bu safarni, avvalo, oʻzimizdan boshladik.

Avvalo, taʼkidlash lozimki, targʻibotchi shunchaki notiq emas.

Prezidentimizning mustaqilligimizning 35 yilligiga bagʻishlangan tantanali marosimdagi nutqi oʻtgan oʻttiz besh yillik taraqqiyot yoʻlini sarhisob qilish bilan birga oldimizda turgan yangi vazifalarni ham aniq belgilab berdi. Nutqda inson qadri, erkinlik, iqtisodiy taraqqiyot, taʼlim, tibbiyot, yoshlar, ilm-fan, sunʼiy intellekt va intellek­tual salohiyat kabi oʻzaro bogʻliq ulkan masalalar bir butun taraqqiyot manzarasi sifatida namoyon boʻldi.

“Maʼrifat” targʻibotchilar jamiyati ­aʼzolari orasidan eng munosib olimlar, professor-oʻqituvchilar, ijodkorlar, maʼnaviyat va maʼrifat sohasi vakillari, yetuk salohiyatli ziyolilar saralandi. Zero, targʻibotchi, avvalo, oʻzi ishongan narsasigagina boshqalarni ishontira oladi. Biz targʻibotchini minbarga chiqib gapiradigan inson emas, jamiyat bilan muloqot qiladigan ziyoli sifatida koʻramiz. Uning vazifasi tayyor javobni aytishgina emas. U savolni eshitishi ham kerak. Baʼzan esa odamning bitta savoli butun bir maʼruzadan taʼsirliroq boʻladi.

“Maʼrifat karvoni”ning bugungi fao­liyatini uch bosqichli jarayon sifatida koʻrish mumkin. Birinchi bosqich — respub­lika miqyosidagi tayyorgarlik. Avvalo, “Maʼrifat” targʻibotchilar jamiyatining olimlardan iborat aʼzolari ishtirokida seminar tashkil etildi. Prezidentimiz nutqining asosiy gʻoyalari, unda keltirilgan raqamlar, islohotlarning falsafasi va natijalarini qanday talqin etish masalalari muhokama qilindi. Keyin bu ish vazirlik va idoralar, hududlar kesimida davom ettirildi. Yaʼni biz “Nima deyish kerak?” degan savol bilan cheklanmadik. “Qanday qilib inson shuuriga yetkazish kerak?” degan savolni ham oʻrtaga qoʻydik.

Ikkinchi bosqich hududlarga chiqishdan iborat edi. Viloyatlarda “Maʼrifat” targʻibotchilar jamiyati aʼzolari uchun seminar-treninglar oʻtkazildi. Respublikadan borgan olimlar, ziyolilar va mutaxassislar tajribalarini mahalliy targʻibotchilar bilan oʻrtoqlashdi.

Eng muhimi, bu yerda tayyor matnni koʻchirib olishga emas, fikrlash, dalil keltirish va muloqot qilish mahoratiga eʼtibor qaratildi.

Uchinchisi esa, menimcha, eng muhim bosqichdir. Chunki endi hududlarda saralangan, tayyorlangan targʻibotchilarning oʻzi tumanlar, shaharlar, tashkilotlar, taʼlim muassasalari va jamoalarga chiqib, uchrashuvlar, suhbatlar, ochiq muloqotlar oʻtkazadi.

Bir karvon minglab muloqotlarga aylanadi. Bu jarayonning kuchli tomoni ham shunda. Hozirga qadar vodiy viloyatlari — Andijon, Fargʻona, Namangan, shuning­dek, Surxondaryo, Qashqadaryo, Xorazm, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Samarqand, ­Navoiy, Buxoro kabi hududlarda maʼrifiy seminar va uchrashuvlar tashkil etildi. Turli hududlarda turlicha xarakter, turli muammo va ehtiyojlar mavjud. Ammo bitta umumiy nuqta bor: bu — inson.

Prezidentimiz nutqidagi “inson ­qadri” gʻoyasi aynan shu yerda oʻzining haqiqiy mazmunini ochadi. Chunki Toshkentda aytilgan raqam Fargʻonada bir oilaning hayoti ­bilan, Namanganda bir yoshning orzusi bilan, Buxoroda bir olimning izlanishi bilan, Qoraqalpogʻistonda bir insonning ertangi kunga ishonchi bilan tutashadi. Shuning uchun biz targʻibot jarayonida raqamlarni shunchaki sanab oʻtmaslikka harakat qilyapmiz. Masalan, Fargʻona viloyatida 2025-yilda 3-7 yoshli 306 ming, yaʼni 86,4 foiz bola maktabgacha taʼlimga qamrab olingani haqida rasmiy maʼlumot bor. Viloyatda ayni paytda 4318 ta maktabgacha taʼlim tashkiloti faoliyat koʻrsatmoqda.

Endi shu raqamni oddiy statistika sifatida emas, bir ona taqdiri orqali tasavvur qilib koʻraylik. Bola bogʻchaga bor­yapti. Ona esa ishlayapti, kasb oʻrganyapti, tadbirkorlik qilyapti yoki oʻzini rivojlantiryapti. Demak, bitta bogʻcha oʻrni ortida baʼzan butun bir oilaning imkoniyati kengayadi.

Andijondagi maktabgacha taʼlim qamrovining yillar davomida sezilarli oʻsishi haqidagi maʼlumotlar ham shu haqiqatni koʻrsatadi. Namanganning Uychi tumanida esa 3-7 yoshli bolalarni maktabgacha taʼlim bilan qamrab olish darajasining 2016-yildagi 32 foizdan 2025-yilda 95,6 foizga yetgani kabi raqamlar islohotning hududdagi aniq ifodasini koʻrsatadi.

Bu raqamlarning har biri ortida inson bor. Shuning uchun raqamlar biz uchun maqsad emas. Raqam inson hayotidagi oʻzgarishni koʻrsatadigan mezon hisoblanadi. Inson ­qadri esa shior emas, oʻz oʻlchovlariga ega siyo­satdir.

Prezidentimiz nutqidagi eng katta gʻoya­lardan biri, menimcha, shu: iqtisodiy oʻsishning oʻzi taraqqiyotning oxirgi maqsadi emas. Iqtisodiyot inson uchun ekanini, investitsiya yangi imkoniyatlar yaratishini, sanoat ish oʻrinlarini koʻpaytirishini, taʼlim inson kapitali manbai ekanini, tibbiyot inson umri va salomatligini taʼminlashini, texnologiyalar esa inson imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qilishini yaxshi bilamiz. Bir soʻz bilan aytganda, bular inson qadrini oshiruvchi tushunchalardir. Shu bois, “inson qadri” tushunchasi ham mavhum ibora boʻlib qolmaydi. Demak, uni qaysidir darajada oʻlchash mumkin.

Masalan, qancha odam ishli boʻlgani, qancha oila kambagʻallikdan chiqqani, qancha bola bogʻchaga qamrab olingani, qancha yoshlarimiz oʻzi istagan yoʻnalishda oliy taʼlim olayotgani, qancha xotin-qizlarimiz Uchinchi Renessansning yangi qiyofasi boʻlib ilm-fanga kirib kelayotgani, qancha bemor oʻz hududida sifatli davolanish imkoniga ega boʻlgani, qancha yosh oʻz tadbirkorligini yoʻlga qoʻygani va, eng muhimi, qanchasi ertangi kuniga ishonch bilan qarayotgani... Bularning barchasi islohotlarning inson hayotidagi haqiqiy samarasini koʻrsatadi.

Taʼlimdagi raqamlar esa kelajakka berilgan javob. “Maʼrifat karvoni” doi­rasidagi suhbatlarda taʼlim mavzusiga alohida eʼtibor qaratishimizning sababi ham shunda. Chunki taʼlimga sarmoya bugunning emas, ertaning natijasidir.

Biz qanday avlodni tarbiyalayapmiz? Faqat yodlaydigan avlodnimi? Yoki fikrlaydigan, savol beradigan, izlanadigan, yaratadigan avlodnimi? Bugun taʼlim falsafasidagi asosiy oʻzgarish ham aynan shunda — yodlashdan fikrlashga oʻtishda.

Oliy taʼlimda talabalar soni 1 million 600 ming nafarga yetgani esa yana bir muhim haqiqatni koʻrsatadi: oliy maʼlumot endi tor doiradagi imtiyoz emas, keng omma uchun erishish mumkin boʻlgan maqsadga aylanmoqda.

Ayniqsa, talabalar orasida xotin-qizlar salmogʻi yuqoriligi biz uchun shunchaki demografik koʻrsatkich emas. Bilimli qiz — bilimli oila. Bilimli oila — bilimli avlod. Bilimli avlod — maʼrifatli jamiyat. Shu bois, qizlarning ilm-fan, AT, muhandislik va aniq fanlarga kirib kelishi jamiyatning ertangi intellektual qiyofasiga daxldor masaladir.

Oʻn million yosh esa oʻn millionta imkoniyat degani. Shu maʼnoda, “Maʼrifat karvoni”da yoshlar mavzusi alohida oʻrin tutishi tabiiy. Chunki mamlakat kelajagi haqida gapirib, yoshlar haqida gapirmaslik mumkin emas.

10 million yoshni raqamli industriya va kelajak kasblariga olib kirish vazifasi belgilandi. Men bu raqamni faqat miqdor emas, 10 million imkoniyat sifatida qabul qilaman. Ularning har biri — yangi gʻoya. Har biri — yangi kasb. Har biri — yangi ixtiro. Har biri Oʻzbekistonning yangi intellektual qudrati degani.

“Oʻzbek tili raqamli dunyoda ilm va texnologiya yaratiladigan til boʻlishi lozim” degan gʻoya esa bundan ham chuqurroq maʼno kasb etadi. Zero, milliy til faqat muloqot vositasi emas. U ilm yaratiladigan tilga aylansa, millatning intellektual mustaqilligi mustahkamlanadi. Shuning uchun bugun oʻzbek tilida sifatli raqamli kontent yaratish, ilmiy maʼlumotlar bazasini kengaytirish, zamonaviy texnologiyalar va sunʼiy intellekt tizimlarida milliy til imkoniyatlarini oshirish tilshunosninggina emas, olimning, dasturchining, muhandisning, ijodkorning ham vazifasidir.

“Maʼrifat” targʻibotchilar jamiyatining bugungi faoliyatida men uchun eng muhim jihatlardan biri olimning oʻz kabineti va auditoriyasidan chiqib, xalq bilan yuzma-yuz muloqotga kirishayotganidir. Olim faqat maqola yozadigan yoki maʼruza qiladigan inson emas. Olim jamiyat oldidagi masʼuliyatini his qilganida uning ilmi ijtimoiy kuchga aylanadi.

Kuchli gʻoyani kuchli fikr egasi tushuntira oladi. Hududlarda ham targʻibotchilarni tanlashda aynan shu mezonga amal qildik. Chunki maʼrifatni ommalashtirish uchun, avvalo, maʼrifatli odamlar harakati kerak.

“Maʼrifat karvoni” tadbirlaridagi uch asosiy yoʻnalish tasodifiy tanlanmagan. Birinchisi — islohotlar falsafasidan iborat. Yaʼni biz nimani oʻzgartiryapmiz emas, nega oʻzgartiryapmiz degan savolni oʻrtaga qoʻyib, eʼtiborni yechimga qaratdik.

Ikkinchisi — diniy-maʼrifiy sohadagi islohotlar va bunyodkorlik ishlari. Bu yoʻnalish maʼrifat, bagʻrikenglik, milliy va diniy qadriyatlarni toʻgʻri anglash, yoshlarni turli yot gʻoyalardan asrash kabi muhim vazifalarni qamrab oladi.

Uchinchisi — zamonaviy yoshlar, ilm-fan va innovatsiyalar. Chunki kelajak haqida gapirib, ilm-fan va yoshlarni chetda qoldirib boʻlmaydi.

Bunday uch yoʻnalishdagi ish tajribasi avvalgi “Maʼrifat karvoni” loyihalarida ham oʻzini oqlagan edi. Masalan, 2024-yilda mamlakat hududlarida oʻtkazilgan tadbirlarda shu kabi uch yoʻnalishda muloqotlar tashkil qilinib, 68 ming 870 dan ziyod ishtirokchi qamrab olingandi. Bu tajriba bugungi maʼrifiy harakat uchun muhim maktab vazifasini oʻtyapti desam, mubolagʻa qilmagan boʻlaman.

Biz vodiyda boʻldik. Surxondaryoda, Qashqadaryoda, Xorazmda, Qoraqalpogʻis­tonda, Samarqandda, Navoiyda, Buxoroda boʻldik. Har bir hududning oʻziga xosligi bor. Buxoroda tarix va maʼrifat haqida gapirsangiz, odamning xotirasi boshqacha ­uygʻonadi. Samarqandda ilm-fan va buyuk ajdodlar merosi haqida soʻz ochsangiz, tarix bilan bugungi kun oʻrtasida oʻziga xos koʻprik paydo boʻladi. Vodiyda taʼlim, mehnat, tadbirkorlik, yoshlar masalalari jonli misollar bilan muhokama qilinadi. Qoraqalpogʻistonda taraqqiyot, inson qadri, ekologik muammolar va yangi imkoniyatlar haqidagi suhbatning oʻziga xos ruhi bor.

Demak, bitta gʻoya turli hududlarda turlicha tilga kiradi. Targʻibotchining mahorati ham ana shunda — bir xil matnni hamma joyda takrorlashda emas, umummilliy gʻoya­ni har bir hududning hayoti bilan bogʻlay olishdadir. Biz bu narsaga alohida eʼtibor qaratdik.

Maʼrifat aslida kelajakka ishonchning ham yoʻlidir. Bugun jamiyatda axborot juda koʻp. Telefonda bir kunda oʻnlab xabar oʻqiymiz. Turli fikrlarni eshitamiz. Turli talqinlarga duch kelamiz. Shunday sharoitda haqqoniy, ishonchli va mazmunli muloqotning ahamiyati yanada ortadi.

Insonning koʻziga qarab gapirishning oʻrnini hech qanday ijtimoiy tarmoq bosolmaydi. Savolga yuzma-yuz javob berishning taʼsiri boshqacha. Shu bois, “Maʼrifat karvoni”ning eng katta kuchini uning muloqot madaniyatida koʻraman.

Biz odamlarga “Hamma narsa yaxshi” deb ishontirish uchun bormaymiz. Biz islohotlarning natijalarini tushuntirish, mavjud muammolar haqida ham ochiq fikrlash, savollarga javob izlash uchun boramiz. Chunki haqiqiy ishonch koʻr-koʻrona maqtovdan emas, ochiqlik va dalildan tugʻiladi.

* * *

Har bir raqamning ortida inson borligini unutmasligimiz kerak. Aytaylik, kambagʻallikning qisqarishi bu oddiy raqam emas, balki oilalar taqdirini anglatadi. Uy-joylar esa shunchaki kvadrat metrlarni emas, oilaning xotirjamligini koʻrsatadi. Xuddi shunday, taʼlim qamrovi — foiz emas, bolaning kelajak imkoniyati, tibbiyotdagi yutuq — yangi uskuna emas, balki inson umrining oʻlchovi va garovidir. Yoshlarga ajratilgan mablagʻ ham bir yigit yoki qizning orzusiga berilgan imkoniyatdir.

Ana shu nuqtada “inson qadri” tushunchasi oʻzining haqiqiy mazmuniga ega boʻladi. Eng muhimi, karvonimiz toʻxtab qolmaydi. Karvon endi joylarda davom etadi. Respub­lika bosqichi bu yoʻlning oxiri emas, aksincha, eng muhim bosqich endi boshlanmoqda. Viloyatlarda tayyorlangan targʻibotchilar tuman va shaharlarga, tashkilotlarga, mahallalarga chiqishni boshladilar. Ular ham aholi bilan uchrashmoqda, suhbatlashmoqda, savollarga javob bermoqda. Odamlar bilan fikrlashmoqda.

Tashabbuslar muhokama qilinadi. Muhokamadan fikr tugʻiladi. Fikrdan ishonch paydo boʻladi. Ishonch esa harakatga ­aylanadi. Menimcha, maʼrifatning kuchi aynan shunda.

Biz karvon bilan faqat soʻz olib bormaymiz. Biz muloqot olib boramiz. Fikr olib boramiz. Ishonch olib boramiz. Eng ­muhimi, insonga uning mamlakat taraqqiyotidagi oʻrni va masʼuliyatini his ettirishga harakat qilamiz. Chunki yangi Oʻzbekistonni aynan bilimli, faol, daxldor va ishonchli insonlar barpo etadi.

Taraqqiyot faqat baland binolardan iborat emas. U insonning bilimli, sogʻlom, erkin va munosib hayot kechirishidir. Maʼrifat esa shu haqiqatlarni anglash va anglatish yoʻlidir. Shu bois, biz yoʻldamiz. “Maʼrifat karvoni” yoʻlda. Uning eng uzoq manzili esa viloyatlar yoki tumanlar emas. Uning eng katta manzili — inson qalbi. Chunki qalbda ishonch uygʻonsa, fikr oʻzgaradi. Fikr oʻzgarsa, munosabat oʻzgaradi. Munosabat oʻzgarsa, jamiyat oʻzgaradi. Jamiyat oʻzgarsa, Vatanning ertangi kuni yanada farovon boʻladi.

Baxtiyor HUSANOV,

“Maʼrifat” targʻibotchilar jamiyati raisi,

pedagogika fanlari boʻyicha falsafa doktori