Markaziy bank raisi Timur Ishmetov Senatning 13 iyun kuni bo‘lib o‘tgan yalpi majlisida bankomatlar orqali naqd pul yechib olishdagi nosozliklar uchun banklarga moliyaviy jarimalar qo‘llanilishini ma’lum qildi. Uning aytishicha, Markaziy bank tomonidan ishlab chiqilgan me’yoriy hujjatlardan biri 6 avgustdan kuchga kiradi va bankomatlardan foydalanishda mijozlarga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq qoidabuzarliklar uchun banklarga jarima qo‘llash amaliyoti boshlanadi.
Timur Ishmetovning ta’kidlashicha, 2025-yilda bankomatlar orqali 341 million operatsiya amalga oshirilgan bo‘lib, muammoli tranzaksiyalar ulushi 0,08 foizni tashkil etgan.
Senat majlisida qayd etilishicha, 2025-yil davomida bankomatlar orqali naqd pul yechishda texnik nosozliklar bilan bog‘liq 290 mingta holat aniqlangan. Shu masala bo‘yicha 3 mingdan ortiq fuqaro ichki ishlar organlariga murojaat qilgan.
Markaziy bank raisiga ko‘ra, mazkur holatlarning 85 foizi banklar faoliyati bilan bog‘liq emas. Ular orasida bankomatda kerakli nominaldagi kupyuralar mavjud emasligi, karta bloklanishi, PIN-kodning noto‘g‘ri kiritilishi, aloqa uzilishi yoki elektr ta’minotidagi muammolar kabi omillar bor. Shu bilan birga, taxminan 46 ming holat bevosita banklar va to‘lov tizimlari operatorlari faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan.
Shuningdek, Timur Ishmetov banklarning fuqarolar murojaatlari bilan ishlash samaradorligini baholovchi maxsus indeks ishlab chiqilganini va uning asosida eng yomon ko‘rsatkichga ega banklar jamoatchilikka e’lon qilinishi boshlanishini ma’lum qildi.
Ushbu tashabbus tafsilotlari yuzasidan Markaziy bank Moliyaviy xizmatlar iste’molchilarining huquqlarini himoya qilish xizmati boshlig‘i o‘rinbosari Sardor Adilov bilan suhbatlashdik.
Uning ta’kidlashicha, mazkur tashabbus banklarning moliyaviy barqarorligi yoki umumiy faoliyatini baholash uchun emas, balki ularning mijozlar murojaatlari bilan ishlash sifatiga baho berish maqsadida joriy etilmoqda.
“Bankka murojaatlar tushishi muammo emas. Asosiy masala — bank hal qilishi mumkin bo‘lgan muammolarning Markaziy bank, Prezident Xalq qabulxonasi, Prezident Administratsiyasi, Bosh prokuratura yoki boshqa davlat organlarigacha chiqib ketishidir. Biz murojaatlar har bir bankning o‘zida hal etilishini istaymiz”, — dedi Sardor Adilov.
Uning so‘zlariga ko‘ra, banklar mahsulot va xizmatlar haqidagi ma’lumotlarni shaffof taqdim etishi, shuningdek, mijozlar bilan samarali muloqot o‘rnatishi lozim. Shu maqsadda yangi regulyator instrumenti sifatida maxsus indeks ishlab chiqilgan.
Sardor Adilovning tushuntirishicha, indeks bankning murojaatlar bo‘yicha bozor ulushini mijozlar soni bo‘yicha bozor ulushiga nisbatan hisoblash orqali shakllantiriladi. Indeks qanchalik yuqori bo‘lsa, bankning murojaatlar bilan ishlash ko‘rsatkichi shunchalik salbiy deb baholanadi.
“Metodologiya va hisoblash formulalari ham ochiq e’lon qilinadi. Banklar mazkur top-10 ro‘yxatga kirmaslik uchun murojaatlar bilan ishlash tizimini doimiy takomillashtirib borishi kerak”, — dedi u.
Sardor Adilovning ta’kidlashicha, tashabbus xalqaro tajriba asosida ishlab chiqilgan. Jumladan, Braziliya, Portugaliya va Ozarbayjon markaziy banklari amaliyoti o‘rganilgan. Braziliya va Portugaliyada banklarning hatto alohida mahsulot va xizmatlari bo‘yicha ham ko‘rsatkichlar e’lon qilinadi. Ozarbayjonda esa barcha banklar indekslari muntazam jamoatchilikka taqdim etiladi.
“O‘zbekistonda loyiha hozircha pilot bosqichda bo‘lgani uchun dastlab umumiy murojaatlar kesimida eng salbiy ko‘rsatkichga ega bo‘lgan 10 ta bank ma’lum qilinadi”, — dedi u.
Sardor Adilovning qayd etishicha, Markaziy bank ataylab “reyting” atamasidan foydalanmayapti. Chunki xalqaro tavsiyalarga muvofiq, regulyator organlar tijorat banklariga to‘g‘ridan to‘g‘ri reyting bermasligi kerak.
“Biz “birinchi o‘rin” yoki “ikkinchi o‘rin” kabi baholarni bermaymiz. Faqat eng salbiy ko‘rsatkichga ega banklar va ularning indekslarini e’lon qilamiz. Xalqaro amaliyotda bu “naming and shaming”, ya’ni muammoni ommaga ko‘rsatish orqali tashkilotlarni o‘z faoliyatini yaxshilashga undash mexanizmi hisoblanadi”, — dedi Sardor Adilov.
Uning fikricha, bu tashabbus oddiy fuqarolar uchun ham muhim ahamiyatga ega. Chunki aholi qaysi banklarda murojaatlar bilan bog‘liq muammolar ko‘proq uchrayotganini bilib oladi. Eng muhimi, banklar mazkur ro‘yxatdan chiqish uchun mijozlar murojaatlarini tezroq ko‘rib chiqish, ichki nazorat tizimini kuchaytirish, xizmatlardagi kamchiliklarni bartaraf etish va muammolarni yuqori idoralargacha yetkazmasdan hal qilishga harakat qiladi.
Shunday qilib, Markaziy bank bir vaqtning o‘zida ikki yo‘nalishda harakat qilmoqda: bankomatlar bilan bog‘liq muammolar uchun banklarning javobgarligini kuchaytirish va murojaatlar bilan ishlash sifati past bo‘lgan banklarni jamoatchilikka oshkor qilish. Regulyator fikricha, bu choralar bank xizmatlari sifatini oshirish va iste’molchilar huquqlarini yanada samarali himoya qilishga xizmat qiladi.
Zulxumor Akbarova
