Суў инсаният алдында турған ең әҳмийетли стратегиялық мәселелерден бирине айланды. Бир ўақытлары тәбияттың таўсылмас байлығы сыпатында қабыл етилген байлық бүгин мәмлекетлердиң экономикалық қүдирети, экологиялық турақлылығы ҳәм халықтың абаданлығын белгилеўде шешиўши орын ийелемекте. Климат өзгериўи, суў резервлериниң қысқарыўы ҳәм оған болған талаптың турақлы артып барыўы дүнья жәмийетшилигин бар ресурсларға пүткиллей жаңа көзқарас пенен қараўға ийтермелемекте. Мине, усындай шараятта суўды басқарыў мәселеси өз алдына тармақ ўазыйпасы болып қалмастан, мәмлекеттиң бүгини ҳәм келешегин белгилейтуғын әҳмийетли бағдар сыпатында көзге тасланбақта.

Глобал шақырықлар Өзбекстан ушын да үлкен әҳмийетке ийе. Кейинги тоғыз жылда мәмлекетимизде суў тәмийнаты ҳәм ақаба суў системасын түп-тийкарынан жетилистириўге қаратылған кең көлемли өзгерислер әмелге асырылды. Жаңа инфраструктуралар қурылды, тараўды басқарыўдың заманагөй механизмлери енгизилди, суў ресурсларын басқарыўға байланыслы қатнаслар түп-тийкарынан қайта көрип шығылды. Нәтийжеде суўға қатнас сапа жағынан жақсыланды. Енди суў тәмийнаты мәселеси әпиўайы коммуналлық хызмет шеңберинде шекленип қалмастан, халықтың абаданлығы, экономикалық раўажланыў, экологиялық турақлылық ҳәм мәмлекеттиң келешеги менен тығыз байланыслы бағдар сыпатында көринбекте.

Санлар артында инсан тәғдири

Тармақтағы жумыслардың нәтийжесин қурылған имаратлар ямаса тартылған қубырлар саны менен емес, ал инсан турмысында жүз берген өзгерислер менен баҳалаў дурыс болады. Ҳәр бир санда анық тәғдир, ҳәр бир жойбардың тийкарында инсанның мүнәсип турмыс кешириў ҳуқықы жәмленген. Кейинги жыллары мәмлекетимизде 789 мәҳәлледе жасайтуғын 7 миллионнан аслам халық биринши мәрте орайласқан ҳәм сапалы ишимлик суўы менен тәмийинленди. Бир қарағанда әпиўайы статистика сыяқлы көриниўи мүмкин. Бирақ буның артында жыллар даўамында таза суў үмитинде жасаған шаңарақлардың арзыў-нийетлери, ҳәр күни суў излеп басып өтилген узақ жоллар ҳәм ақырында әмелге асқан ийгиликли арзыўлар жәмленген.

Себеби буннан белгили жыллар алдын мәмлекетимиздиң айырым аймақларында таң суў тасыў менен басланатуғын еди. Айырым хожалықларда күн тәртиби суў машинасының қашан келиўин күтиўге қарап белгиленетуғын еди. Узақ аралықлардан тасып келинген ҳәр бир шелек суў мүтәжликке қарап емес, үнемлеп жумсалды. Суўдың қәдири оның баҳасында өлшенбеген, оған ерисиў ушын төгилген мийнет ҳәм шеккен машақатта айқын көринген. Исленген жумыслардың жемиси сыпатында енди мыңлаған шаңарақлардың турмысына кирип келген қолайлық, саламат турмыс тәризи, қәтержамлық ҳәм исенимниң әмелий көриниси сыпатында белгили болмақта. Шаңарақларда санитариялық-гигиеналық талапларды тәмийинлеў имканиятлары кеңейди.

Өзгерислердиң әҳмийетин дүнья көлеминде болып атырған процесслер менен салыстырғанда және де тереңирек аңлаў мүмкин. Планетамыздың түрли мүйешлеринде миллионлаған адамлар елеге шекем қәўипсиз ишимлик суўынан пайдаланыў имканиятына ийе емес. Жарамсыз суў артынан жуқпалы кеселликлер тарқалмақта, әсиресе, балалардың саламатлығы қатаң қәўип астында қалмақта. Мине, усындай шараятта мәмлекетимизде ерисилип атырған нәтийжелер инсан саламатлығы ҳәм турмыс сапасына қаратылған әҳмийетли социаллық сиясаттың әмелий көриниси болып есапланады.

Кейинги жыллары және 11 миллион 500 мың халықтың ишимлик суўы тәмийнатының сапасы сезилерли дәрежеде жақсыланды. Ақыбетинде алдын басымы жетерли болмаған ямаса сапасы талап дәрежесинде болмаған суўдан пайдаланған шаңарақларда бүгин турақлы, үзликсиз ҳәм санитариялық талапларға жуўап беретуғын система қәлиплести.

Соның менен бирге, қысқа мүддетте 1 миллионнан аслам пуқара орайласқан ақаба суў системасына жалғанды ҳәм қоршаған орталықты қорғаў, санитариялық қәўипсизлик ҳәм қала және аўыллардың экологиялық турақлылығы тәмийинленди. Ақаба суў системасының жетилистирилиўи жер ҳәм суў ресурсларын қорғаў, экологиялық турақлылықты сақлаўда да үлкен әҳмийетке ийе.

Кейинги жыллары мәмлекетимиз бойлап дерлик 3700 жаңа суў тәмийнаты объекти қурылды, 42 мың километрден аслам ишимлик ҳәм ақаба суў тармақлары қурылды және модернизацияланды. Бул үлкен көлемдеги жумыслар мәмлекеттиң суў хожалығы системасын пүткиллей жаңа басқышқа алып шығыўға хызмет етти.

Бирақ ҳәр бир қурылған имарат, ҳәр бир тартылған қубыр артында әпиўайы инсанлардың мәпи турыпты. Буның артында турақлы ислеп атырған мектеплер ҳәм емлеўханалар, өндирис қуўатлылығы артып атырған кәрханалар, исбилерменлик ушын жаратылып атырған жаңа имканиятлар, ең әҳмийетлиси, турмыс сапасы жақсыланған миллионлаған инсанлардың турмысы жәмленген.

Усы мәнисте суў тараўына қаратылып атырған ҳәр бир инвестиция келешекке қойылған инвестиция болып есапланады. Оның нәтийжеси саламат өсип киятырған перзентлер, тыныш турмыс кеширип атырған шаңарақлар, абадан мәҳәллелер ҳәм адамлардың жүзиндеги қанаатланыўшылық пенен өлшенеди.

Нәтийжелерди әмелде көрсеткен басламалар

Кейинги жыллары мәмлекетимиз аймақларында әмелге асырылған ири суў жойбарлары реформалардың ең анық ҳәм турмыслық нәтийжесин көрсетпекте. Тек ғана Сурхандәрья ўәлаятында "Тўпаланг" суў сақлағышы тийкарында шөлкемлестирилген ири жойбар мине усындай стратегиялық әҳмийетке ийе басламалардан бири. Бир ўақытлары суў тәмийнаты менен байланыслы машқалалар сезилерли болған аймақта бүгин үлкен инженерлик комплекси қәлиплести. Термиз қаласына шекем 246 километр магистраль суў қубырлары тартылып, регионның суў тәмийнатында пүткиллей жаңа система жаратылды. Сариосиё районында суткасына 200 мың куб метр суўды тазалаў қуўатлылығына ийе заманагөй имарат қурылды. Сондай-ақ, Сариосиё, Денов, Шўрчи, Қумқорған, Алтынсай, Бандихон ҳәм Жарқорған районларында суў бөлистириў инфраструктурасы толық жаңаланды.

Ең әҳмийетлиси, бул жойбардың нәтийжесинде Термиз қаласы ҳәм ўәлаяттың 10 районындағы 137 мәҳәлледе жасайтуғын 541,8 мың халық сапалы ишимлик суўы менен турақлы тәмийинленди.

Жиззақ ўәлаятында әмелге асырылған жумыслар да суў ресурсларына болған қатнас түп-тийкарынан өзгергенин көрсетеди. Зарафшан дәрьясының имканиятларынан ақылға уғрас пайдаланыў тийкарында әмелге асырылған жойбар Дослық, Пахтакор, Мырзашөл районлары және Жиззақ қаласы халқының ишимлик суўы тәмийнатын сезилерли дәрежеде жақсылады. Суў мәселесине илимий қатнас енгизилгени тәбийғый ресурслардан нәтийжели пайдаланыў арқалы да үлкен социаллық нәтийжеге ерисиў мүмкин екенлигин әмелде дәлилледи.

Қашқадәрья ўәлаятындағы "Ақсуў-Дийқанабад" жойбары болса өзиниң социаллық ҳәм тарийхый әҳмийети менен айрықша орын ийелейди. Бурын орайласқан ишимлик суўы менен тәмийинлениў дәрежеси тек ғана 1,8 процентти қураған аймақта бул көрсеткиш 51,7 процентке жеткерилди. Нәтийжеде 76 мыңнан аслам халық биринши мәрте орайласқан суў тәмийнаты системасы менен қамтып алынып, социаллық әдиллик орнады.

Процесстиң ең айқын көриниси Қарақалпақстан Республикасында болып атырған өзгерислерде көзге тасланбақта. Себеби аймақта суў мәселеси қәлиплескен турмыслық зәрүрлик, ҳәттеки айырым жерлерде тиришиликтиң ең аўыр сынағына айланған еди.

Қарақалпақстанда халықаралық финанс институтлары, мәмлекетлик ҳәм жергиликли бюджет қаржылары қатнасыўында кең көлемли жойбарлар әмелге асырылмақта. Бул қатнас арқалы суў тәмийнаты системасын басқышпа-басқыш жаңа сапа дәрежесине алып шығыў мақсет етилген. Соның ишинде, 2027-2028-жылларда 200 миллион долларлық инвестициялар есабынан социаллық ҳәм инфраструктуралық объектлерди қурыў және реконструкциялаў режелестирилген.

Әмелдеги нәтийжелер де қуўанышлы. Соның ишинде, Нөкис қаласындағы суў тазалаў имараты реконструкцияланып, оның суткалық қуўатлылығы 60 мың куб метрден 95 мың куб метрге жеткерилди. Ең әҳмийетлиси, қала халқын таза ишимлик суўы менен тәмийинлеў дәрежеси 81 проценттен дерлик 100 процентке жетти. Бул сан артында болса пүткил бир қаланың турмысының өзгериўи, адамлардың күнделикли тәшўишлерден қутылыўы жәмленген.

Нөкис районында да Азия раўажланыў банкиниң қатнасыўында әмелге асырылған жойбар шеңберинде 263 километр суў тармақлары тартылып, 31 мыңнан аслам халықтың ишимлик суўға болған талабы түп-тийкарынан жақсыланды. Нәтийжеде суў менен тәмийинлениў дәрежеси 68,4 проценттен дерлик 90 процентке жетти.

Әмиўдәрья районында баҳасы 29 миллион долларлық ири жойбар шеңберинде 354 километр суў тармағын тартыў ҳәм 3 суў бөлистириў объектин реконструкциялаў жумыслары әмелге асырылмақта. Ҳәзирги ўақытқа шекем 295 километр тармақ қурылғаны бул процесстиң жоқары пәтлерде даўам етип атырғанын көрсетеди.

Соның менен бирге, Әмиўдәрья, Беруний, Қараөзек, Қоңырат ҳәм Мойнақ районларында Азия раўажланыў банкиниң 145 миллион долларлық бағдарламасы тийкарында әмелге асырылып атырған жумыслар пүткил аймақ бойлап суў тәмийнатын жақсылаў, аймақлар арасындағы айырмашылықты азайтыў ҳәм барлық пуқаралар ушын тең турмыслық имканиятлар жаратыўға хызмет етпекте. Ең әҳмийетлиси, жойбарлардың барлығы келешекке қаратылған. Адамлардың турмысындағы аўырманлық жеңиллеседи, мәҳәллелердиң келбети өзгереди, ең әҳмийетлиси, инсанның ертеңги күнге болған исеними беккемленеди.

Қарақалпақстан мысалындағы реформалар суў тәмийнаты тараўын әпиўайы техникалық система емес, ал социаллық әдиллик, инсан қәдири ҳәм турақлы раўажланыўдың әҳмийетли үстине айландырып атырғанын айқын көрсетпекте.

 

Халықаралық бирге ислесиў: қаржыландырыўдан тысқары имканиятлар

Халықаралық финанс институтлары менен бирге ислесиў көбинесе тек қосымша финанслық дәрек сыпатында баҳаланады. Бирақ әмелде бундай бирге ислесиўдиң мазмуны бираз кең ҳәм стратегиялық әҳмийетке ийе. Ол заманагөй технологияларды тартыў, суў хожалығын басқарыўда алдынғы халықаралық тәжирийбелерди енгизиў ҳәм миллий қәнигелердиң потенциалын арттырыўдың әҳмийетли қуралы болып есапланады. Усы мәнисте, ҳәр бир халықаралық жойбарға инфраструктураны жаңалаў менен бирге пүткил системаны сапа жағынан жаңа басқышқа алып шығыў имканияты сыпатында қаралмақта.

Азия раўажланыў банкиниң қатнасыўында әмелге асырылған "Қодирия" суў объектин реконструкциялаў жойбары айрықша әҳмийетке ийе. Усы жойбар шеңберинде әмелге асырылған жумыслар нәтийжесинде Ташкент ўәлаятының Қибрай, Зангиата ҳәм Ташкент районларында жасаўшы 8 мың халық биринши мәрте орайласқан ишимлик суўы менен тәмийинленди. Соның менен бирге, 265 мың халықтың суў тәмийнаты сапа ҳәм турақлылық жағынан сезилерли дәрежеде жақсыланды.

Сондай-ақ, Жәҳән банкиниң жәрдеминде Бухара ўәлаятында әмелге асырылған жойбар шеңберинде "Двойник" суў тазалаў имараты реконструкцияланды. Бул баслама нәтийжесинде Алат ҳәм Қаракөл районларында жасаўшы дерлик 280 мың халық биринши мәрте орайласқан ишимлик суў системасына жалғанды. Бул аймақларда социаллық турақлылықты беккемлеў ҳәм экономикалық раўажланыў ушын беккем тийкар жаратыўда әҳмийетли фактор болды.

Әмелий тәжирийбе соны көрсетпекте, халықаралық финанс институтлары менен бирге ислесиў суў хожалығы тараўында тек ғана қаржы ресурсларын тартыў менен шекленбейди. Ол арқалы жойбарларды режелестириў ҳәм әмелге асырыўдың жаңа стандартлары, нәтийжели басқарыў механизмлери ҳәм техникалық шешимлер системасы миллий әмелиятқа избе-из енгизилмекте.

Халықаралық бирге ислесиў бүгин суў сиясатының әҳмийетли таянышларынан бирине айланып бармақта. Себеби бул тек ғана қаржы имканиятларын кеңейтип қоймастан, реформалардың сапасын арттырыўға, системаны модернизациялаўға, инсан мәпине бағдарланған нәтийжелиликти тәмийинлеўге хызмет етеди.

Санластырыў хызметлер сапасын жаңа басқышқа алып шықпақта

Тараўдағы жумыслар жаңа инфраструктураларды қурыў менен шекленип қалмады. Суў тәмийнаты тараўын басқарыў системасын түп-тийкарынан модернизациялаў да стратегиялық тийкарғы бағдарлардан бирине айланып, хызметлердиң сапасын арттырыў, процесслерди ашық-айдын етиў ҳәм ресурслардан нәтийжели пайдаланыў имканиятын бермекте.

Усы процессте енгизилген “UzWater” бирден-бир биллинг системасы есап-санақлардың ашық-айдынлығын тәмийинлеўде әҳмийетли қәдем болды. Бүгин тутыныўшылар өз суў жумсалыўын онлайн бақлаў, төлемлерди аралықтан әмелге асырыў ҳәм есаплағыш көрсеткишлерин еркин киргизиў имканиятына ийе болыў арқалы қолайлылықты арттырыў менен бирге хызмет көрсетиў мәдениятын да жаңа басқышқа алып шықты.

Сондай-ақ, суў тәмийнаты инфраструктурасын санлы басқарыў бағдарында “GIS” геомәлимлеме системасы басқышпа-басқыш енгизилмекте. Бул система арқалы тармақлар ҳәм имаратлардың электрон картасы қәлиплестирилип, олардың жағдайы реал ўақытқа жақын режимде талланбақта. Бүгинги күнде Ташкент ўәлаятының Шыршық, Нурафшан ҳәм Аҳангаран қалаларында бул система толық иске қосылған болса, Сырдәрья ўәлаятының Гүлистан ҳәм Янгиер қалаларында тийисли мағлыўматлар базасын қәлиплестириў жумыслары даўам етпекте.

Және бир әҳмийетли бағдар — SCADA автоматластырылған басқарыў системасы болып есапланады. Бул технология суў тәмийнаты объектлерин аралықтан қадағалаў ҳәм оператив басқарыў имканиятын бермекте. Нәтийжеде инсан факторына байланыслылық азайып, техникалық қәтелер қәўпи сезилерли дәрежеде қысқарды, сондай-ақ, процесслерде ашық-айдынлық артып, басқарыў нәтийжелилиги артты.

Соңғы тоғыз жыл суў тәмийнаты системасын модернизациялаў ҳәм түп-тийкарынан жаңалаў дәўири болды. Усы ўақыт ишинде тараўға бағдарланған инвестициялар әмелий нәтийже беретуғыны, халықаралық бирге ислесиў реал өзгерислерге хызмет ететуғыны ҳәм системалы реформалар халықтың турмыс сапасын арттыратуғыны әмелде дәлилленди.

Бүгин алдымызда жаңа ҳәм жуўапкершиликли ўазыйпалар тур — ерисилген нәтийжелерди беккемлеў, хызметлер қамтып алыўын кеңейтиў ҳәм системаның турақлы раўажланыўын тәмийинлеў. Мақсет анық ҳәм қатаң: мәмлекетимиздиң ҳәр бир пуқарасы сапалы ишимлик суўынан үзликсиз пайдаланыў имканиятына ийе болыўы керек. Бул мәмлекетлик сиясаттың ең әҳмийетли социаллық миннетлемелеринен бири.

Аҳмад СУВОНҚУЛОВ,

"Өзсуўтәмийнат" АЖ басқармасы баслығы ўазыйпасын атқарыўшы