Ең алаңдатарлығы — кейбір өкпе аурулары жылдар бойы біртіндеп дамиды. Адам болса күнделікті өмірін аурудың белгілеріне бейімдеп, дәрігерге қаралуды кейінге қалдырады. Соның салдарынан ауру кеш анықталуы мүмкін.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СОӨА) 2023 жылы әлем бойынша 3,6 миллион адамның өмірін қиған. Бұл оны дүниежүзінде өлім-жітімге әкелетін негізгі аурулардың қатарына шығарды.

Өлім себептерінің аталған тізімінде жүректің ишемиялық ауруы бірінші, инсульт екінші, ал созылмалы обструктивті өкпе ауруы үшінші орында тұр. Соңғы аталған аурудың өзі бір жылдың ішінде 3,6 миллион адамның өмірін қиған.

Бұдан бөлек, төменгі тыныс жолдарының инфекциялары өлім себептері арасында төртінші, ал кеңірдек, бронх және өкпенің қатерлі ісіктері жетінші орында орналасқан. Демек, өлімге әкелетін негізгі 10 себептің үшеуі тікелей тыныс алу жүйесімен байланысты.

Бұл көрсеткіштер өкпе саулығына бейжай қарауға болмайтынын аңғартады. Сонымен, СОӨА дегеніміз қандай ауру? Неліктен ол тек темекі шегетін адамдарда ғана кездеспейді?  Өзбекстанда тыныс алу мүшелерінің ауруларына қатысты жағдай қандай және олардың алдын алу үшін нелерге назар аудару қажет?

Өзбекстанда тыныс алу мүшелері аурулары көбейіп келеді

Денсаулық сақтау министрлігі жанындағы Контент медиа орталығы ұсынған мәліметтерге орай, Өзбекстанда 2024–2025 жылдары тыныс алу мүшелерінің аурулары бойынша тіркелген сырқаттанушылық көрсеткіші шамамен 3 пайызға өскен. Ал кейбір ауру түрлері бойынша өсім әлдеқайда жоғары болған. Атап айтқанда, пневмониямен сырқаттану көрсеткіші шамамен 2,6 есе артқан.

Пневмония тек емделуді ғана емес, кейбір жағдайларда науқасты ауруханаға жатқызуды да қажет етеді. Ал созылмалы өкпе аурулары ұзақ мерзімді емдеуді және дәрігердің тұрақты бақылауын талап етеді.

Мұндай аурулардың салдары тек медициналық мәселелермен шектелмейді. Науқастың еңбекке қабілеттілігі төмендейді, күнделікті белсенділігі шектеледі, отбасылық шығындар көбейеді. Кейбір жағдайларда адам тіпті күнделікті қарапайым жұмыстарды орындау үшін де өзгелердің көмегіне мұқтаж болуы мүмкін.

Сонымен қатар сырқаттанушылық статистикасына сақтықпен қарау қажет. Ресми тіркелген жағдайлар аурулардың нақты таралу деңгейін толық көрсете бермеуі мүмкін. Өйткені бұл көрсеткіштерге халықтың медициналық көмекке жүгіну белсенділігі, диагностикалау мүмкіндіктері және ауруларды анықтау деңгейі де әсер етеді.

Сондықтан сырқаттанушылық көрсеткішінің өсуін тек ауаның ластануымен немесе басқа бір ғана фактормен байланыстыру дұрыс емес.

Адам аурудың белгілеріне қалай үйреніп кетеді?

Өкпе ауруларының кейбір түрлері біртіндеп дамиды. Алғашында адам баспалдақпен көтерілгенде аздап ентігетінін байқайды. Кейін үйреншікті қашықтықты жүріп өту де қиындай бастайды. Таңертеңгі жөтел күнделікті өмірдің қалыпты бөлігіне айналады.

Көпшілік мұндай өзгерістерге аса мән бермейді. «Жасым ұлғайып қалды», «артық салмағым бар», «жұмыстан шаршаймын» деген сияқты себептермен өзін жұбатады.

Уақыт өте келе адам күнделікті өмір салтын да өзгерте бастайды: қысқа қашықтықты таңдайды, лифтіні жиі пайдаланады, жылдам жүруден қашқақтайды, белсенді демалысты азайтады.

Осылайша, ауру белгілері адам дәрігерге қаралмай тұрып-ақ оның өмір салтына әсер ете бастайды.

Шын мәнінде, жөтел, қақырық бөлінуі және ентігу әртүрлі аурулардың белгісі болуы мүмкін.

Мысалы, пневмония — өкпе тінінің инфекциялық қабынуы. Ол көбіне жедел түрде дамиды. Бронх демікпесі кезінде тыныс жолдарының тарылуы салдарынан жөтел, тыныс шығарғанда ысқырықты дыбыс естілуі және кеуде тұсының қысылуы байқалады.

Ал созылмалы обструктивті өкпе ауруы кезінде тыныс жолдарында тұрақты өзгерістер пайда болып, өкпе тіндері зақымдануы мүмкін. Соның нәтижесінде ауаның бронхтар арқылы өтуі, әсіресе тыныс шығару қиындайды.

Ауру асқынған сайын тіпті жай жүру, үй шаруасымен айналысу немесе киіну сияқты қарапайым әрекеттердің өзі науқасқа ауырлық түсіруі мүмкін.

Алайда ентігуді тек өкпе ауруларымен байланыстыру да дұрыс емес. Бұл белгі жүрек-қан тамырлары жүйесінің аурулары және басқа да жағдайлар кезінде кездеседі. Сондықтан нақты диагноз тек медициналық тексеру нәтижесінде қойылады.

Неліктен темекі шекпейтін адамдар да қауіп тобында?

Темекі шегу — созылмалы обструктивті өкпе ауруы мен өкпе обырының негізгі қауіп факторларының бірі. Темекі түтіні тыныс жолдарын зақымдап, қабыну үдерістерін күшейтеді және өкпе қызметінің нашарлауына әкелуі мүмкін.

Алайда өкпе саулығына төнетін қауіп тек темекі шегетін адамдармен шектелмейді.

Мысалы, отбасы мүшелерінің бірі үйде немесе көлікте үнемі темекі шегетін болса, басқа адамдар да темекі түтінімен тыныс алуға мәжбүр болады. Бұл — пассивті темекі шегу деп аталады. Әсіресе балалар мұндай әсерге өте осал келеді.

Тағы бір маңызды фактор — еңбек жағдайы. Құрылыс алаңдарында, өндіріс орындарында және кейбір өнеркәсіп нысандарында кездесетін шаң, химиялық булар мен газдар ұзақ жылдар бойы тыныс алу жолдарына зиян келтіруі мүмкін.

Сондықтан жұмыс орындарындағы желдету жүйесінің дұрыс жұмыс істеуі, шаң мөлшерін азайту және жеке қорғаныс құралдарын пайдалану маңызды.

Тұрмыстық жағдайлар да назардан тыс қалмауы керек. Жылыту құрылғылары мен тамақ дайындау кезінде пайда болатын түтін, отынның жануынан бөлінетін зиянды заттар, сондай-ақ бөлмедегі желдету жүйесінің талапқа сай жұмыс істемеуі тыныс алу жүйесіне кері әсер етеді.

Өзбекстан жағдайында қоршаған ортаға байланысты қауіптер де өзекті. Атап айтқанда, шаңды дауылдар, Арал маңы аумағындағы шаң мен тұз бөлшектерінің ауаға көтерілуі, көлік құралдары мен өнеркәсіп орындарынан бөлінетін зиянды заттар ауа сапасының нашарлауына себеп болуы мүмкін.

Ластанған ауа тыныс алу жүйесінде бұрыннан бар ауруларды асқындырып, денсаулыққа төнетін қауіпті арттыруы ықтимал.

Демек, өкпе саулығын қорғау тек темекі шегуден бас тартумен шектелмейді. Ол үшін үйдегі, жұмыс орнындағы және сыртқы ортадағы зиянды факторларды да азайту қажет.

Өкпе саулығын сақтау үшін не істеу керек?

Ең алдымен, темекі шегуден бас тарту маңызды. Егер адам бұл әдеттен өздігінен арыла алмай қиналса, дәрігермен кеңесіп, тиісті көмек әдістерін пайдаланғаны жөн.

Сонымен қатар үйде және көлікте темекі шегуге жол бермеу, жақын адамдарды пассивті темекі түтінінен қорғау қажет.

Жұмыс орнында еңбек қауіпсіздігі талаптарын сақтау, тиісті қорғаныс құралдарын пайдалану және белгіленген медициналық тексерулерден уақытылы өту керек.

Үй жағдайында жылыту құрылғыларының жарамдылығын бақылау, бөлме ауасын үнемі жаңартып отыру және жану өнімдерінің сыртқа шығарылуын қамтамасыз ету маңызды.

Шаңды дауылдар немесе ауа қатты ластанған күндері жергілікті мамандардың ұсыныстарын орындап, ашық ауада ауыр дене жаттығуларын шектеген дұрыс.

Жұқпалы аурулардың алдын алу да өкпе саулығын сақтауда маңызды рөл атқарады. Тұмау мен пневмококк инфекциясына қарсы вакцина алу қажеттілігін адамның жасын және денсаулық жағдайын ескере отырып, дәрігермен талқылау ұсынылады.

Тұрақты дене белсенділігі де тыныс алу және жүрек-қан тамырлары жүйелерінің жұмысын қолдайды. Алайда созылмалы өкпе ауруы анықталған науқастар дене жаттығуларының түрін дәрігердің ұсынысына сәйкес таңдауы қажет.

Қандай жағдайда дәрігерге қаралу қажет?

Төмендегі белгілер байқалса, оларды қалыпты жағдай деп қабылдауға болмайды:

бірнеше апта бойы басылмайтын жөтел;

қақырықтың тұрақты бөлінуі;

тыныс шығарған кезде ысқырықты дыбыстың естілуі;

әдеттегі дене қимылдары кезінде ентігу;

дене белсенділігіне төзімділіктің төмендеуі.

Мұндай жағдайларда алдымен отбасылық дәрігерге қаралуға болады. Қажет болған жағдайда науқас пульмонологтың тексеруіне жіберіледі.

Созылмалы обструктивті өкпе ауруына күдік болған кезде жүргізілетін ең маңызды тексерулердің бірі — спирометрия.

Спирометрия арқылы адамның қанша көлемде ауа шығара алатыны және оны қандай жылдамдықпен шығаратыны өлшенеді. Бұл тексеру тыныс жолдарының тарылған-тарылмағанын анықтауға көмектеседі.

Сонымен бірге барлық адамның өз бетінше компьютерлік томография немесе басқа да күрделі тексерулерден өтуі міндетті емес. Қажетті тексеру түрін науқастың шағымдары мен медициналық көрсеткіштеріне қарай дәрігер белгілейді.

Маңызды: кенеттен қатты ентігу, еріннің көгеруі, сананың шатасуы немесе ауа жетіспегендіктен сөйлей алмау сияқты жағдайларда дереу 103 нөміріне хабарласып, жедел медициналық көмек шақыру қажет.

Муҳим: тўсатдан кучли нафас қисиши, лабларнинг кўкариши, онгнинг чалкашиши ёки ҳаво етишмаслиги туфайли гапира олмаслик каби ҳолатларда зудлик билан 103 рақами орқали тез тиббий ёрдам чақириш зарур.

«Еркін тыныс»: бір апта бойы өкпе саулығына ерекше назар аударылады

Тыныс алу жүйесі ауруларының алдын алу және оларды ерте анықтау мақсатында Өзбекстан Денсаулық сақтау министрлігі 16–21 қараша аралығын «Еркін тыныс» апталығы деп жариялады.

Бұл бастама 21 қараша — Дүниежүзілік созылмалы обструктивті өкпе ауруымен күрес күніне орай ұйымдастырылып отыр.

Апталық аясында азаматтарға өздері тіркелген емханалар мен пульмонологиялық орталықтарда бірқатар медициналық қызметтерді пайдалану ұсынылады.

Атап айтқанда:

Білікті дәрігерлердің кеңесі — тыныс алу жүйесінің жағдайын бағалау және қажетті медициналық ұсынымдар алу;

Спирометриялық тексеру — өкпенің тыныс алу функциясын бағалау және тыныс жолдарындағы өзгерістерді анықтау;

Заманауи рентгенологиялық тексерулер — жасанды интеллект технологияларының көмегімен медициналық кескіндерді талдау арқылы өкпедегі ықтимал патологиялық өзгерістерді анықтауға жәрдемдесу.

Бұл акция тыныс алу жүйесіне қатысты шағымдары бар адамдар үшін ғана емес, өз денсаулығына бейжай қарамайтын барлық азамат үшін маңызды мүмкіндік болып табылады.

Әрине, тексерулердің қажеттілігі мен түрін дәрігер анықтайды. Ең бастысы — ауру белгілері пайда болғанда, олардың өздігінен басылуын күтпей, уақытылы медициналық көмекке жүгіну.

Өйткені сау өкпе — белсенді өмірдің, еңбекке қабілеттіліктің және күнделікті қозғалыс еркіндігінің маңызды кепілі.

«Еркін тыныс» — сау тыныс алу, белсенді өмір сүру және өз денсаулығыңызға жауапкершілікпен қарау жолындағы маңызды қадам!