Шу боис, аграр соҳада ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш билан бирга маҳсулотни қайта ишлаш, сақлаш, қадоқлаш, сертификатлаш ва халқаро бозорга олиб чиқиш масалалари ҳам алоҳида аҳамият касб этмоқда. Сўнгги йиллардаги фаол, очиқ ва прагматик ташқи сиёсат натижасида мамлакатимиз қишлоқ хўжалиги сектори трансформация жараёнини бошдан кечирмоқда.

Жаҳон иқтисодиётида қишлоқ хўжалигининг ўрни, аввало, унинг кўплаб тармоқлар учун хомашё етказиб бериши, миллионлаб инсонлар бандлигини таъминлаши ва озиқ-овқат бозорларининг барқарор ишлашига хизмат қилиши билан белгиланади. Аграр тармоқдаги ўзгаришлар саноат, транспорт, логистика, савдо, хизмат кўрсатиш, молия ва илм-фан ривожига ҳам бевосита таъсир кўрсатади. Замонавий шароитда қишлоқ хўжалигининг рақобатбардошлиги ер ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, иқлим ўзгаришларига мослашиш, рақамли технологияларни қўллаш ҳамда юқори қўшилган қиймат яратиш даражаси билан ўлчанмоқда.

Халқаро ҳамкорлик аграр соҳа учун янги бозорларни очиш билангина чекланмайди. У илғор тажрибаларни ўрганиш, замонавий технологияларни жалб этиш, илмий тадқиқот алоқаларини мустаҳкамлаш, мутахассислар малакасини ошириш, инвестицияларни кўпайтириш ва миллий маҳсулотларни халқаро стандартларга мослаштириш учун ҳам муҳим воситадир. Ҳамкор мамлакатлар билан йўлга қўйиладиган тизимли муносабатлар натижасида маҳаллий ишлаб чиқарувчи нафақат маҳсулот сотиш, балки янги билим, технология ва бошқарув тажрибасига эга бўлиш имкониятини қўлга киритади.

Ҳозир Ўзбекистон 180 дан ортиқ давлат билан фаол савдо-иқтисодий ва инвестициявий ҳамкорликни йўлга қўйган. 30 дан ортиқ мамлакатга олий даражадаги расмий ва давлат ташрифлари амалга оширилди. Юритилаётган изчил дипломатик саъй-ҳаракатлар натижасида юртимизнинг умумий ташқи савдо айланмаси 81,2 миллиард доллардан ошди. Жами хорижий инвестиция ҳажми эса 43,1 миллиард долларга етди.

Бундай очиқлик қишлоқ хўжалиги учун ҳам янги имкониятлар яратмоқда: экспорт географиясини кенгайтириш, хорижий ҳамкорлар билан қўшма лойиҳаларни рўёбга чиқариш, замонавий ускуналар олиб кириш ва маҳаллий маҳсулотларнинг қўшилган қийматини ошириш учун мустаҳкам замин шаклланмоқда. Энг муҳими, халқаро ҳамкорлик орқали Ўзбекистон агробизнеси жаҳон бозоридаги талаб ва тенденцияларни чуқурроқ ўрганиш, харидорлар эҳтиёжига мос маҳсулот етиштириш ҳамда узоқ муддатли савдо алоқаларини йўлга қўйиш имкониятига эга бўлмоқда.

Айниқса, тарихда илк бор расмий ташрифлар амалга оширилган давлатлар билан йўлга қўйилаётган янги муносабатлар Ўзбекистон агробизнеси учун Европа ва Жануби-шарқий Осиёнинг йирик бозорларига тўғридан тўғри йўл очмоқда. Биргина Сербия ва Малайзия мисолида илк расмий ташрифлар амалга оширилиб, Ўзбекистон учун барча соҳаларни ҳамкорликда ривожлантириш ва кенгайтиришда катта қадам бўлганини эслаш кифоя.

Сербия билан ҳамкорлик

Жорий йилнинг 7-8 сентябрь кунлари Президентимизнинг Сербияга олий даражадаги илк расмий ташрифи ҳамда Белград шаҳрида ўтказилган бизнес-форум икки мамлакат иқтисодий муносабатларида янги саҳифа очди. Бизнес-форумда Сербия Президенти Александр Вучич таъкидлаганидек, дунёда иқтисодий ўсиш марказлари ўзгарди ва Ўзбекистон каби жадал ривожланаётган, узоқ муддатли стратегияга эга давлатлар билан ҳамкорлик Европа учун стратегик аҳамиятга эга.

Мазкур фикр икки мамлакат ўртасидаги муносабатларнинг иқтисодий мазмунини яққол ифодалайди. Ўзбекистоннинг Марказий Осиёдаги географик ўрни, ишлаб чиқариш салоҳияти ва аграр маҳсулотлар хилма-хиллиги Сербия билан ҳамкорликни нафақат икки томонлама савдо, балки Европа бозорларига чиқиш учун муҳим кўприкка айлантириши мумкин. Сербиянинг Европа бозорларига интеграциялашган иқтисодий маконда фаолият юритиши эса ўзбек тадбиркорлари учун маҳсулот сифати, логистика, сертификатлаш ва савдо амалиётларини ўрганишда қўшимча имкониятлар яратади.

Сербия раҳбари Ўзбекистон Президентининг ислоҳотларга бўлган қатъиятини юқори баҳолаб: “Ўзбекистон Президентининг кўзларида “йўлбарс нигоҳи” бор. Бу — муваффақиятга чанқоқ, интилувчан, ўз халқининг ҳар бир фуқароси ва ҳар бир муаммоси ҳақида қайғуради деганидир. Қайси соҳага назар ташламай, Ўзбекистон қанчалик олдинга илдамлаётганини кўрдим”, дея алоҳида эътироф этди.

Ушбу таъриф чуқур маънога эга ва ижобий натижалар маҳсули бўлиб, келгусида ҳамкорликни янада кенгайтириш ва инвестиция жалб қилишда муҳим ўрин тутади. Сиёсий мулоқотнинг юқори даражада йўлга қўйилиши иқтисодий лойиҳалар учун зарур бўлган ишонч муҳитини мустаҳкамлайди. Айниқса, қишлоқ хўжалигида узоқ муддатли инвестициялар, илмий ҳамкорлик ва технологик лойиҳалар талаб этилиши ҳисобга олинса, бундай ишончли муносабатлар аҳамияти янада ортади.

Сербия Европа Иттифоқи стандартларига тўлиқ мос келувчи интенсив боғдорчилик, уруғчилик ва биотехнологиялар бўйича катта тажрибага эга. Ушбу технологиялар жорий этилиши маҳсулотларимизни Global G.A.P., Organic ва ISO стандартларига мослаштиради. Бу эса халқаро бозорда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларимизни сотиш ва рақобатлашиш учун катта имконият яратади.

Бу йўналишларнинг ҳар бири Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги учун амалий аҳамиятга эга. Интенсив боғдорчилик ҳосилдорликни ошириш, мева сифати ва экспортбоплигини яхшилашга хизмат қилса, замонавий уруғчилик юқори ҳосилли, касаллик ва иқлим шароитларига мос навларни кенгайтириш имконини беради. Биотехнологиялар эса ўсимликларни ҳимоя қилиш, кўчат етиштириш, тупроқ унумдорлигини сақлаш ва маҳсулотнинг биологик сифат кўрсаткичларини яхшилашда муҳим восита бўла олади.

Global G.A.P., Organic ва ISO каби стандартлар маҳсулотнинг фақат ташқи кўриниши ёки таъми эмас, балки уни етиштириш, қайта ишлаш, сақлаш ва етказиб бериш жараёнлари изчиллигини ҳам назорат қилади. Шу сабабли халқаро стандартларни жорий этиш экспортчи корхоналар учун янги бозорлар эшигини очиш билан бирга ички ишлаб чиқариш маданиятини ҳам юксалтиради. Бу жараёнда фермер, қайта ишловчи корхона, лаборатория, логистика компанияси ва экспортчи ўртасидаги ҳамкорлик ягона тизим сифатида шаклланиши зарур.

“Давлат — давлатга” (G2G) тамойили асосидаги лойиҳаларни соддалаштирувчи битимлар тузилди ва келгусида эркин савдо тўғрисида битим имзолаш бўйича келишувларга эришилди. Бу ўзбек агротадбиркорлари ва ишлаб чиқарувчиларининг Европа ҳамда Болқон минтақаси бозорларига божхона имтиёзлари билан чиқишини таъминлайди. Бундан ташқари, Тошкент ва Белград ўртасида тўғридан тўғри авиақатновлар йўлга қўйилиши тез бузилувчи қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари логистикасини енгиллаштиради. Бу нафақат экспортни оширади, балки Европадан импорт қилинадиган маҳсулотлар ҳамда тропик мевалар нархи арзонлашишига ҳам олиб келади.

Савдо тартиб-таомиллари соддалашуви ва транспорт алоқалари яхшиланиши, айниқса, тез бузилувчи маҳсулотлар учун муҳимдир. Мева-сабзавот, кўкатлар, янги ва қайта ишланган озиқ-овқат маҳсулотлари бозорида вақт омили ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Маҳсулотнинг даладан истеъмолчигача бўлган йўли қисқаргани сари унинг сифати, сақланиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги ошади. Шу маънода, тўғридан тўғри авиақатновлар ва савдо каналлари нафақат экспорт ҳажмига, балки маҳсулотнинг якуний нархи ва рақобатбардошлигига ҳам таъсир кўрсатади.

Осиёда янги агройўлаклар

Давлатимиз раҳбарининг 2025 йил 4-5 февраль кунлари Малайзияга тарихий ташрифи ва Бош вазир Анвар Иброҳим иштирокида Куала-Лумпурда ўтказилган қўшма бизнес-форум ўзаро товар айирбошлашни каррасига оширишга хизмат қилмоқда. Бугунги кунда икки мамлакат ўртасидаги савдо айланмаси 102,4 миллион долларни ташкил этаётган бўлса, имзоланган янги келишувлар ва саноат кооперацияси дастури ушбу кўрсаткични яқин йилларда бир неча баробар ошириш имконини беради.

Малайзия билан ҳамкорлик Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги учун географик жиҳатдан янги, иқтисодий жиҳатдан эса истиқболли йўналишдир. Жануби-шарқий Осиё бозорлари озиқ-овқат маҳсулотлари, қайта ишланган агромаҳсулотлар, ҳалол сертификатланган товарлар ва замонавий агротехнологияларга бўлган талаб билан ажралиб туради. Ушбу ҳудуд билан ҳамкорлик ўзбек ишлаб чиқарувчиларига янги харидорлар, янги савдо каналлари ва янги маҳсулот форматларини ўзлаштириш имконини беради.

Халқаро ҳамкорликнинг яна бир муҳим жиҳати шундаки, у бир томонлама экспортдан кўра кенгроқ иқтисодий алоқаларни шакллантиради. Яъни Ўзбекистон маҳсулотларини Малайзия бозорига олиб чиқиш билан бирга малайзиялик компанияларнинг технологик, илмий ва инвестициявий тажрибасини мамлакатимизга жалб этиш, қўшма корхоналар ташкил қилиш ва маҳаллийлаштириш жараёнларини жадаллаштириш учун ҳам имконият пайдо бўлади. Бундай ёндашув аграр соҳада ишлаб чиқаришнинг янги босқичини яратишга хизмат қилади.

Олий даражадаги келишувларнинг амалий самараси ўлароқ, жорий йил 28 августдан 6 сентябрга қадар Малайзиянинг Селангор штатида ўтказилган нуфузли “MAHA — 2026” (“Malaysia Agriculture, Horticulture and Agrotourism”) халқаро кўргазмасида Ўзбекистон тарихда илк бор миллий павильон билан иштирок этди. 130 гектар майдонда ўтган кўргазмада 2000 дан зиёд компания ва 14 давлат қатнашди. Ўзбекистон миллий павильонида 15 та маҳаллий тадбиркорлик субъекти томонидан 100 га яқин турдаги агромаҳсулотлар — ҳўл ва қуритилган мева, шарбатлар ҳамда миллий ширинликлар намойиш этилди. Малайзия Бош вазири Анвар Иброҳим шахсан павильонимизга ташриф буюриб, ўзбек маҳсулотларининг сифати ва рақобатбардошлигига юқори баҳо берди. Мазкур тадбир доирасида бир қанча келишувларга эришилди. Жумладан, Малайзия Қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат хавфсизлиги вазирлигининг Тошкент шаҳар бўлими 2026 йил 31 декабрга қадар расмий ваколатхона сифатида очилади. MARDI институти базасида Ўзбекистон Қишлоқ хўжалиги фанлари академияси тадқиқотчилари учун илмий-амалий стажировкалар йўлга қўйилади. FAMA агентлиги билан биргаликда Малайзия тарвуз, қовун ва сабзавотларини Ўзбекистонда етиштириш ҳамда уларни Жануби-шарқий Осиёга экспорт қилиш амалиёти бошланади.

Тошкент вилоятида робототехника ва агродронлар ишлаб чиқариш маҳаллийлаштирилиб, 1000 та янги иш ўрни яратилади ҳамда 100 минг гектар майдонга рақамли хизмат кўрсатилади.

Қашқадарё вилоятида Малайзия компанияси билан ҳамкорликда замонавий сут етиштириш, қайта ишлаш ҳамда агротуризм мажмуаси барпо этилади. “Agro Best Holding International” компанияси билан 5 миллион АҚШ доллари қийматидаги савдо шартномаси имзоланди.

Шунингдек, Куала-Лумпур шаҳрида 200 дан ортиқ турдаги миллий маҳсулотларимиз намойиш этиладиган “Ўзбекистон маҳсулотлари” савдо уйи ташкил этилади.    

Ўзбекистонда 2027 йил 2-5 ноябрь кунлари “Malayziya — Oʻzbekiston International Halal Fest 2027” халқаро форум ва кўргазмасини ўтказиш бўйича расмий келишувга эришилди.

MARDI институти базасида илмий-амалий стажировкалар йўлга қўйилиши тадқиқотчилар учун янги билим ва тажриба мактабини яратади. Илмий муассасалар ўртасидаги алоқалар кучайгани сари маҳаллий шароитга мос агротехнологияларни синовдан ўтказиш, янги нав ва технологияларни ўрганиш, ишлаб чиқаришдаги муаммоларга илмий ечим топиш имкониятлари кенгаяди. Бу жараён қишлоқ хўжалигида илм-фан ва амалиёт интеграциясини кучайтириш учун муҳим омилдир.

FAMA агентлиги билан ҳамкорликда тарвуз, қовун ва сабзавотларни Ўзбекистонда етиштириш ҳамда уларни Жануби-шарқий Осиёга экспорт қилиш амалиёти бошланиши маҳсулот етиштириш географияси ва бозор йўналишларини диверсификациялашга хизмат қилади. Бунда нафақат ҳосилдорлик, балки нав танлаш, маҳсулотни саралаш, қадоқлаш, сақлаш ва ташиш жараёнларини янги бозорлар талабига мослаштириш масалалари ҳам муҳим ўрин тутади.

Европадан Осиёгача бўлган ҳудудда янги ва барқарор агройўлаклар шаклланди. Яратилган ушбу улкан имкониятлар, дипломатик ва институционал пойдевор маҳаллий агротадбиркорларимиз жаҳон бозорида ўз ўрнига эга бўлиши учун мустаҳкам замин яратди. Эндиги асосий вазифа мавжуд салоҳиятдан унумли фойдаланиб, миллий брендларимизни дунё миқёсида муносиб илгари суришдан иборатдир.

Зеро, жаҳон бозорида муносиб ўрин эгаллаш фақат маҳсулот ҳажмини ошириш билан эмас, балки сифати, хавфсизлиги, келиб чиқишининг шаффофлиги, етказиб бериш барқарорлиги ва истеъмолчи эҳтиёжига мослиги билан белгиланади. Ўзбекистоннинг табиий-иқлимий имкониятлари, меҳнатсевар деҳқон ва фермерлари, қайта ишлаш салоҳияти ҳамда халқаро ҳамкорликка очиқлиги ушбу мақсадга эришиш учун муҳим асос бўлиб хизмат қилади. Сербия ва Малайзия билан йўлга қўйилаётган янги муносабатлар эса ана шу салоҳиятни жаҳон иқтисодий маконига янада кенгроқ олиб чиқиш учун янги саҳифа очмоқда.

Шамшод ЭРГАШЕВ,

Қишлоқ хўжалиги вазири котибияти бошлиғи