Нархлар изчил ва тахмин қилинадиган муҳитда аҳоли келажакни режалаштиради, тадбиркор эса ишонч билан сармоя киритади. Натижада иқтисодиёт сифат жиҳатидан ўсиш имконига эга бўлади. Шу боис, нарх барқарорлиги статистик кўрсаткичдан кўра ҳаётий аҳамиятга эга.

Аммо инфляция кучайган шароитда бу мувозанат издан чиқади. Озиқ-овқат, дори- дармон ёки коммунал хизматлар нархининг тез-тез ўзгариши аҳолининг кундалик режа­ларига бевосита таъсир қилади. Даромади чекланган оилалар, биринчи навбатда, ис­теъмол харажатини қисқартиришга мажбур бўлади. Оддий мисол: ўтган йили муайян миқдордаги маблағга бир ҳафталик озиқ-ов­қат маҳсулотлари харид қилинган бўлса, бу­гун ўша пулга камроқ товар олиш мумкин. Бу ҳолат пулнинг қадри пасайганини англатади. Яъни маблағ миқдори ўзгармаган бўлса-да, имконияти қисқарди.

Шунингдек, инфляция тадбиркор ва иш­лаб чиқарувчилар учун ҳам оғир муаммо туғдиради. Хомашё ва транспорт харажати тез-тез ўзгариб турган шароитда маҳсулот таннархини аниқ ҳисоблаш қийинлашади. Бу эса янги лойиҳаларга сармоя киритишда эҳтиёткорликни кучайтиради. Узоқ муддатли инновацион режалар ортга сурилади, қисқа муддатли фойдага эътибор кўпроқ бўлади. Шу орқали иқтисодий ўсишнинг сифат жи­ҳатдан ҳам сусайиши кузатилади.

Инсон бугун меҳнат қилади ва эртанги кун­га ишонч билан қарашни истайди. Агар топ­ган маблағининг қадри сақланишига ишонч бўлса, у жамғаради, режа тузади, сармоя ки­ритади. Агар ишонч сусайса, эҳтиёткорлик ва иккиланиш кучаяди. Шу боис, инфляцияни жиловлаш макроиқтисодий вазифа эмас. Бу ҳар бир хонадон дастурхонида барқарорликни таъминлаш, бозорда тадбиркор учун аниқлик ва жамият онгида ишончни сақлаш масала­сидир. Барқарор нарх муҳити шаклланганда иқтисодий ўсиш рақамларда эмас, балки ҳар бир оиланинг турмуши, харид қобилияти ва келажакка ишончида акс этади.

Мамлакатимиз иқтисодиётида яширин фаолият улушини қисқартириш, иқтисодий ўсиш суръатига тўсиқ бўлаётган омиллар­ни бартараф этиш ва макроиқтисодий бар­қарорликни таъминлаш давлат сиёсатидаги устувор йўналишлардан бирига айланди. Бу борада, хусусан, солиқ маъмурчилиги ислоҳ қилинмоқда ва уни рақамли ечимлар асосида замонавий даражага кўтариш орқали иқтисо­диётдаги хуфиёна айланмаларни қисқартириш бўйича тизимли ишлар изчил бажариляпти.

Яширин иқтисодиётни қисқартиришга қа­ратилган чора-тадбирлар нафақат иқтисодий самарадорлик, балки ижтимоий адолат ва дав­латга ишонч муҳитини мустаҳкамлаш билан ҳам боғлиқ. Ҳудудлар ва тармоқлар бўйича қилинаётган ишлар самарадорлигини оши­риш, аниқланган камчиликларни бартараф этиш, иқтисодий жараёнларнинг шаффофли­гини таъминлаш ҳамда бюджет даромадини кенгайтириш мақсадида комплекс чора-тад­бирлар ишлаб чиқилди. Уларнинг асосий йў­налиши — яширин фаолиятни легаллашти­риш, солиқ базасини мустаҳкамлаш ва ички захираларни самарали ишга солишдан иборат.

Давлатимиз раҳбарининг 2025 йил 10 декабрдаги “Нақдсиз ҳисоб-китобларни оммалаштириш ва яширин иқтисодиёт улу­шини қисқартиришга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони бу жараённи тизимли ва самарали амалга оши­ришда ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда. Фармон солиқ органларига иқтисодиётдаги хуфиёна айланмаларни қисқартириш, солиқ маъмурчилиги самарадорлигини ошириш ва бизнес муҳитини рағбатлантириш учун янги имконият ва инструментлар тақдим этади.

Биринчидан, фармон мазмун-моҳияти кенг жамоатчиликка етарли даражада етка­зилиши зарур. Шу мақсадда ҳудудларда аҳо­ли ва тадбиркорлик субъектлари вакиллари билан учрашувлар ташкил қилинди, уларга янги нормаларнинг моҳияти ва амалиётда қўлланиши тушунтирилди. Янги тизимнинг фойдали жиҳатлари содда ва тушунарли тарз­да видеоролик, инфографика ва бошқа визуал материаллар тарзида ижтимоий тармоқларга жойлаштирилди, марказий ва маҳаллий теле­каналларга узатилди.

Шунингдек, ўтган даврда оммавий ах­борот воситалари ва ижтимоий тармоқлар орқали тарғибот ишлари фаол олиб борил­ди. Тадбиркорлик субъектларининг шахсий кабинетига ҳам фармон талаблари ҳақида хабарномалар юборилди. Бу эса солиқ тў­ловчиларнинг янги тизимга мослашувини тезлаштирди ва уларнинг ҳуқуқий онгини мустаҳкамлади.

Бундай тизимли чора-тадбирлар туфайли солиқ органлари назоратчи бўлиш билан бир­га рақамли технологиялар ва ахборот восита­лари орқали хизмат кўрсатувчи, тадбиркор ва аҳоли учун барқарор ишонч муҳитини таъ­минловчи институтга айланди. Яширин иқти­содиётни қисқартириш орқали иқтисодиётда аниқ ва шаффоф жараёнлар ривожланмоқда. Бу эса узоқ муддатли иқтисодий ўсишнинг асосий пойдеворидир.

Ушбу жараён давлат ва тадбиркорликнинг ўзаро ишонч ва ҳамкорлик асосида ривож­ланишига мисол. Солиқ маъмурчилигини рақамли ечимлар асосида такомиллаштириш орқали иқтисодий самарадорлик таъминла­ниши билан бирга жамиятда барқарорлик, адолат ва инновация муҳити ҳам мустаҳ­камланмоқда.

Иккинчи муҳим йўналиш сифатида мамлакатимизда солиқ маъмурчилигини рақамлаштириш ва замонавий ахборот ти­зимлари асосида такомиллаштириш ишлари изчил бажарилмоқда. Бу техник янгилик, давлат ва тадбиркорлик ўртасида иқтисодий жараёнларнинг шаффофлигини таъминлаш ва яширин айланмаларни қисқартириш билан боғлиқ стратегик жараёндир.

Фармон талабларига асосан солиқ ор­ганларининг ахборот тизимларига қатор ян­гилик ва қўшимчалар киритилди. Масалан, таъсисчиси ёки раҳбарлари солиқдан бўйин товлаган корхоналарга ҚҚСни тезлаштирил­ган тартибда қайтармасликнинг техник имко­нияти яратилди. Бу тадбир нафақат қонуний тадбиркорликни рағбатлантириш, балки адо­лат ва масъулият муҳитини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Шу билан бирга, солиқ органлари устав капитали ва ундаги ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотларни электрон тақдим этиш ва ҳисобга қўйиш имконияти­ни ҳам яратди. Бу тадбир тадбиркорлар учун вақт ва маъмурий юкни камайтириш, солиқ ҳисоботларининг аниқлигини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. Электрон ҳисобварақ- фактураларда лицензияланадиган фаолият бўйича товарлар сотилаётганини автоматик текшириш имконияти ҳам жорий қилинди. Бу эса иқтисодий операцияларнинг шаффоф­лигини таъминлаш ва яширин айланмаларни камайтиришга хизмат қилади.

Камерал солиқ текширувлари натижа­си бўйича тақдим қилинган асослар кўриб чиқилгани ҳақида хабардор қилиш тизими йўлга қўйилди. Бу солиқ тўловчиларнинг ҳуқуқий онгини мустаҳкамлаб, давлатга ишончини таъминлайди. Қурилиш пудрат шартномаларини солиқ органларида ҳисобга олиш имконияти амалиётга жорий этилиб, марказлашган қурилишлар бўйича электрон ҳисобварақ-фактурада “kapital_ID”ни кўрса­тиш орқали Иқтисодиёт ва молия вазирлиги билан интеграция таъминланди. Бу тадбир сармоя ва қурилиш лойиҳаларининг шаф­фофлигини таъминлайди, тадбиркорлар учун барқарорлик ва аниқлик яратади.

Шунингдек, импорт қилинган озиқ-овқат маҳсулотлари муайян муддатда сотилмаган ва қиймати базавий ҳисоблаш миқдорининг 500 бараваридан ортиқ бўлган ҳолатларда сайёр текширувга номзод шакллантириш бўйича хавфни таҳлил қилиш тизимига янги мезонлар киритилди. Бу тадбир иқтисодиёт­даги ресурсларни самарали тақсимлаш, таҳ­дидлар ва хавфларни олдиндан прогноз қи­лиш имконини беради.

Жисмоний шахслар учун ҳам рақамли қулайликлар кенгайтирилди. my3.soliq.uz электрон хизмати орқали шахсий кабинетнинг “Хизматлар” ойнасида “жисмоний шахслар­нинг даромади ва харажатлари” модуллари жойлаштирилди. Бу хизмат солиқ тўловчилар­га ўз молиявий ҳаракатини аниқ, осон ва қулай тарзда кузатиш, барқарор режалаштириш ва маблағлардан самарали фойдаланишга замин яратади.

Рақамли трансформация солиқ тизимини назорат қилувчи, хизмат кўрсатувчи, ишонч­ли ва инсонпарвар институтга айлантиришга яққол мисолдир. Ҳар бир электрон хизмат ва автоматлаштирилган жараён тадбиркор ва давлат ўртасидаги ишончни мустаҳкамлай­ди, иқтисодий қарорларнинг аниқлигини таъминлайди ҳамда иқтисодиётдаги яширин айланмаларни камайтиради.

Шу тариқа рақамли технологиялар ва ахборот тизимларини жорий қилиш солиқ маъмурчилигидаги замонавийлик ва бар­қарорликни белгилайди. Бизнес муҳитини рағбатлантириб, иқтисодиётнинг рақобатбар­дошлиги ва жамиятда ишонч муҳитини мус­таҳкамлайди.

Учинчи муҳим йўналиш сифатида фармон талаблари бўйича Солиқ қўмитасига солиқ маъмурчилиги самарадорлигини ошириш ва яширин иқтисодиётни қисқартириш учун тегишли норматив ҳужжатлар лойиҳаларини ишлаб чиқиш топширилган. Бу жараён на­фақат қонуний базани, балки тадбиркор ва давлат ўртасидаги ишонч муҳитини янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Бугун фармонда белгиланган топшириқлар асосида бир қонун ва Вазирлар Маҳкамаси­нинг тўртта қарори лойиҳалари ишлаб чиқил­ди. Бу ҳужжатлар замонавий солиқ маъмур­чилиги учун аниқ йўналишларни белгилайди. Солиқ тўловчиларнинг ҳуқуқ ва мажбурият­ларини тартибга солади ҳамда иқтисодий жа­раёнларнинг шаффофлигини таъминлайди.

Тадбиркорликдаги ҳар бир қадам, оила режаси ва давлат молиявий сиёсати ўрта­сидаги узлуксиз боғлиқлик иқтисодиёт­нинг ҳамма жиҳатини боғлаб турган ҳаётий мувозанатдир. Янги Ўзбекистонда солиқ тизимининг замонавий трансформацияси техник ва норматив янгиланишлардан ибо­рат бўлибгина қолмай, иқтисодий муҳитни мустаҳкамлайдиган жараён. Солиқ тизими, энг аввало, давлат ва тадбиркорлик, инсон ва иқтисодий имкониятлар ўртасида ишонч­нинг кўзгусидир.

Замонавий солиқ маъмурчилиги жазодан рағбатга ўтишнинг яққол мисоли. Унда на­зорат ва текширувлар фақат адолат ва шаф­фофликни таъминлаш учун хизмат қилади, тадбиркорлар эса ўз режасини эркин ва аниқ шаклда рўёбга чиқариши мумкин. Проактив ҳисоботлар, рақамли хизматлар ва камерал текширувларнинг автоматлаштирилиши тад­биркор учун фақат техник қулайлик эмас, балки иқтисодий эркинлик ва стратегик ишончни ҳам тақдим этади. Энди тадбиркор­нинг ҳаракатлари жазодан қочиш ёки номаъ­лум хавфдан қўрқиш эмас, балки самарали сармоя киритиш, янги иш ўринлари очиш ва инновацион лойиҳаларни амалга оширишга қаратилади.

Солиқ тизими халқ ва давлат ўртасида­ги иқтисодий ҳамкорлик рамзидир. Ундаги шаффоф ва барқарор муҳит ҳар бир оила­нинг кундалик ҳаётига таъсир қилади: ха­рид қобилияти, сармоя киритиш имконияти, ижтимоий барқарорлик ва келажакка ишонч шулардан иборат. Нарх барқарорлиги ва инфляцияни жиловлаш ҳам айнан шу ишонч­ни сақлаш билан боғлиқ. Агар пул қадри сақланса ва иқтисодий муҳит прогноз қили­надиган бўлса, ҳар бир фуқаро ва тадбиркор ўз хатти-ҳаракатини ишонч билан режалаш­тириши мумкин. Инфляция эса бу ишончни сусайтиради, ижтимоий-иқтисодий қарорлар самарадорлигини пасайтириб, инновация ва сармоя киритишга тўсиқ бўлади.

Шу нуқтаи назардан, солиқ тизимини ра­қамли технологиялар ва ахборот тизимлари асосида модернизация қилиш нафақат иқти­содий самарадорликни таъминлайди, балки яширин иқтисодиётни қисқартириб, адолат ва ишонч муҳитини мустаҳкамлайди. Бу жа­раёнда давлат ва тадбиркорлик ўртасидаги ҳамкорлик ўзининг ҳақиқий маъносини то­пади: назорат ва қонунийлик билан рағбат ва эркинлик ўзаро уйғунлашади.

Бундан ташқари, замонавий солиқ тизими иқтисодий ўсишнинг сифати ва барқарорли­гини белгилайдиган марказий институтдир. У фақат рақамлар, ҳисоб-китоблар ва бюрок­ратия билан чегараланмайди. Аксинча, ҳар бир хонадон ҳаётида, тадбиркорнинг режа­ларида, оилаларнинг келажакка ишончида ўз аксини топади. Солиқ тизими орқали иқтисо­дий айланмалар шаффофлашади, сармоя ва ресурслар самарали тақсимланади, янги иш ўринлари ва инновацион лойиҳалар учун им­кониятлар очилади.

Шу билан бирга, солиқ маъмурчилигини рақамли трансформация асосида такомил­лаштириш иқтисодий жараёнларнинг сама­радорлигини ошириш баробарида жамият онгида ишонч ва барқарорликни мустаҳ­камлайди.

Сардор ТОЛЛИБОЕВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири