Беш асрким, назмий саройни 

Титратади занжирбанд бир шер. 

Темур тиғи етмаган жойни 

Қалам билан олди Алишер. 

Алишер Навоий туркий сўз қудратини чўққига кўтарди, эътиборсизликка юз тутган она тилимизнинг қад­дини тиклади ва туркий тил шуҳратини дунёга ёйди. Натижада унинг асарлари орқали дунё ма­даниятимиз билан танишди, халқимизнинг бе­баҳо қадриятларига эҳтироми ошди.

Айни пайтда давлатимиз раҳбари томонидан илгари сурилган Янги Ўзбекистон миллий ғоя­си, Учинчи Ренессанс ҳақидаги орзу-умидлар ва уларнинг рўёби йўлида олиб борилаётган мардо­навор ҳаракатлар Ҳазрат Навоий армонлари би­лан ҳамоҳанг. Шу маънода, мутафаккир бобомиз­нинг адабий меросини халқаро миқёсда тарғиб этиш дунё халқларини давлатимиз ва халқимиз­нинг эзгу интилишларидан хабардор қилиш, мил­лий маданиятимизни хорижий мамлакатларда та­ништириш билан уйғун эканини англатади.

Буюк шоир, мутафаккир ва давлат арбоби Алишер Навоий шеърий ва насрий асарларида юксак умуминсоний ғояларни, она тилимизнинг беқиёс сўз бойлиги ва чексиз ифода имкониятла­рини бутун жозибаю латофати билан намоён этиб, жаҳон адабиёти саҳнида муносиб ва мустаҳкам ўрин эгаллади.

Унинг бизгача етиб келган адабий мероси, шубҳасиз, улкан хазинадир. Бобомизнинг бебаҳо ижодий мероси нафақат халқимиз, балки дунё халқлари адабиёти тарихида, миллий мадания­тимиз ва адабий-эстетик тафаккуримиз ривожида алоҳида ўрин тутади.

Сиймоси абадиятга муҳрланган сўз заргари

Улуғ шоир номи Ўзбекистон Миллий кутуб­хонаси, Миллий боғ ва Давлат академик катта театри, Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, адабиёт музейи, вилоят ва унинг маркази, метро станцияси, шунингдек, кўплаб кўча, маҳалла, мактаб, истироҳат боғларига бе­рилган. Мамлакатимизнинг деярли ҳар бир ҳуду­дида шоирга муҳташам ҳайкаллар ўрнатилган.

Юртимиздан ташқари Олмаота, Киев, Боку, Ашхобод ва бошқа қатор шаҳарлардаги кўчалар унинг номи билан аталади. Шоир хотираси, унинг маънавий меросининг аҳамияти нафақат мамлака­тимизда, балки яқин ва узоқ хорижда ҳам эъзозланади, эътироф этилади. Алишер Навоийнинг хорижда қад кўтарган ҳайкаллари бунинг исботи­дир. Улар салобат тўкиб, халқимизнинг, миллати­мизнинг бетакрор даҳосини кўз-кўз этиб турибди.

Навоийнинг Ўзбекистондан ташқарида пайдо бўлган биринчи ҳайкали 1968 йили Қирғизистон­нинг Ўш шаҳрида шоир таваллудининг 525 йил­лиги муносабати билан ўрнатилган эди.

2002 йил ноябрда Москва марказида, Садовое ҳалқа йўли яқинидаги Серпуховский майдонида­ги боғда шоирнинг 4,5 метрли бронза ҳайкали ўр­натилди. У таниқли ўзбек ҳайкалтароши Равшан Миртожиев томонидан рус меъморлари Алек­сандр Кузмин ва Игорь Воскресенский билан ҳам­корликда яратилган. Ёдгорлик Россиянинг мумтоз Шарқ адабиёти меросига маданий ҳурматини акс эттиради. Унинг атрофида ҳар йили тантанали тадбирлар, Навоий таваллудига бағишланган ма­росимлар ўтказилади.

2004 йил. Токиодаги Сока университети ҳу­дудида ўрнатилган Алишер Навоий ҳайкали икки давлат ўртасидаги дўстлик белгиси сифатида қад ростлади. Ёдгорлик Буюк ипак йўли маданиятла­ри ўртасидаги мулоқотни рамзий маънода ифода­лайди, тарихий алоқаларни акс эттиради.

Озарбайжон пойтахти Боку шаҳрида ҳам 2008 йил сентябрда Навоий ҳайкали очилди. У Озод­лик шоҳкўчаси ва Нажаф Наримонов кўчаси ке­сишмасида 2000 квадрат метрдан ортиқ майдонни эгаллаган, яшил майдонлар ва фавворалар билан безатилган боғда жойлашган. Уни яратиш учун тахминан 9 тонна бронза ишлатилган. Ҳар йили ёдгорлик атрофида Навоий билан боғлиқ тадбир­лар ўтказилади.

2017 йил. Ўзбекистон ва Хитой ўртасида дипломатик муносабатлар ўрнатилганининг 25 йил­лиги шарафига Шанхай университети ҳудудида ўрнатилган Алишер Навоий ҳайкали бронзадан ясалган. Ёдгорликнинг баландлиги 3,6 метр, пой­девори 1,8 метр, оғирлиги 3 тонна.

2018 йил Душанбе шаҳридаги мутафаккир бо­бомиз номи билан аталган боғда Алишер Навоий ва Абдураҳмон Жомий ҳайкали Тожикистон ва Ўзбекистон халқлари ўртасидаги дўстлик белгиси бўлиб тарихга кирди.

Минск шаҳрининг Свердлов кўчасида ҳам 2019 йилда Алишер Навоий бюсти очилган. Тантанали маросим 29 июль куни бўлиб ўтди. У Беларусь ва Ўзбекистон ўртасидаги дўстлик ва ҳамкорлик алоқалари ривожланиб бораётганини англатади.

2021 йил 16 декабрь. Президентимизнинг Ко­рея Республикасига давлат ташрифи арафасида Сеул шаҳри марказида улуғ ўзбек шоири ҳайка­ли ўрнатилди. Унинг лойиҳаси ушбу мамлакатда соҳада етакчи саналган “Malong Company” ком­панияси томонидан замонавий ҳайкалтарошлик услубларидан фойдаланган ҳолда бажарилди.

Корея пойтахтининг Seocho-dong 1498-4 кў­часи шаҳарнинг гавжум чорраҳаси ҳисобланади. Ўрнатилган ёдгорлик мажмуаси рўпарасида Ко­рея Республикаси Олий суди ва Олий прокура­тураси биноси жойлашган. Бу ерда, шунингдек, замонавий кўп қаватли турар жой масканлари қад ростлаб турибди, савдо ва тиббиёт марказлари, кутубхона фаолият юритади.

— Ўзбек ва корейс халқларининг дунёқара­ши ва урф-одатлари ўхшаш, — дейди Республика корейс миллий маданий маркази раиси Виктор Пак. — Бугун Ўзбекистонда яшаётган 180 мингдан зиёд корейс диаспораси кўп миллат­ли жамиятимизнинг ажралмас қисмига айланган. Сеулда буюк ўзбек шоири Алишер Навоийга ёд­горлик ўрнатилиши халқларимизнинг ўзаро дўст­лик алоқалари мустаҳкамланиб бораётганини кўрсатади.

2023 йил август. Қозоғистоннинг Остона шаҳри марказида Алишер Навоийнинг баландлиги тўрт метрдан ортиқ ҳайкали ўрнатилди.

2024 йил май. Туркманистон пойтахти Ашхо­бод шаҳрида Махтумқули Фироғий номидаги ма­даният ва истироҳат боғи мажмуасидан буюк ўз­бек шоири Алишер Навоий ҳайкали ҳам муносиб ўрнини эгаллади.

2024 йил сентябрь. Туркиянинг Анқара шаҳрида буюк аждодимизнинг улуғвор ҳайкали очилиши маросими бўлди.

2025 йилнинг 12 декабрь санасида Қирғизистоннинг Ўш шаҳрида буюк шоир ва мутафак­кир Алишер Навоийнинг янгиланган ҳайкали ва унинг номи билан аталган шоҳкўчанинг тантана­ли очилиш маросими бўлиб ўтди.

— Алишер Навоий номидаги истироҳат боғи 1968 йилда барпо этилган ва буюк ўзбек шоири­нинг шаҳардаги биринчи ҳайкали ҳам шу йили ўрнатилган эди, — дейди Ўш шаҳри мэри Жениш­бек Токторбоев. — Вақт ўтиб, мана, ҳайкал янги­ланди. 1991 йилда эса боққа ёндош Қурманжон Дадҳо кўчаси билан кесишган кўчага ҳам унинг номи берилган эди. Сўнгги йилларда бу ерда кат­та таъмирлаш, кенгайтириш ва ободонлаштириш ишлари бажарилиб, у шоҳкўчага айлантирилди.

Туркий дунё адабиёти гавҳари

Ўзбекистондаги ислом цивилизацияси марка­зи томонидан буюк алломаларимиз қатори Ҳаз­рат Алишер Навоий меросини тадқиқ қилиш ва оммалаштиришга катта эътибор қаратилмоқда. Хусусан, Ўзбекистон маданий меросини сақлаш, ўрганиш ва оммалаштириш бўйича бутунжаҳон жамияти билан ҳамкорликда нашр қилинаётган “Ўзбекистон маданий мероси жаҳон тўпламла­рида” китоб-альбомларининг салмоқли қисмида Алишер Навоий меросига эътибор қаратилган.

Сўнгги йилларда Навоий девонларининг шоир ҳаётлиги даврида кўчирилган бир неча қўлёзмаси аниқланди. Уларнинг айримлари ҳақида бир мун­ча маълумотлар бор эди. Ўзбекистондаги ислом цивилизацияси маркази илмий жамоаси 2024 йил ноябрь ойида Буюк Британияга хизмат сафари давомида Оксфорд университетининг Бодлеан ку­тубхонасида Навоийнинг ҳаётлигида кўчирилган “Хамса” асари мавжудлигини аниқлади.

Умуман, Алишер Навоийнинг қўлёзмалари Россия, Британия, Туркия, Эрон, АҚШ ва бошқа мамлакатлар кутубхона ҳамда музейларида энг қиймати баланд дурдона сифатида сақланади. Жаҳон навоийшунослиги тадрижи ва такомилига назар соладиган бўлсак, шоир ижодининг Фран­ция, Америка, Германия, Финляндия, Нидерлан­дия, Япония, Россия каби бир қанча давлатларда ўрганилгани, асарлари дунёнинг бир неча тилла­рига таржима қилингани гувоҳи бўламиз.

— Бугун Навоий меросини хорижий тиллар­га таржима қилиб, уни дунёга танитиш ҳамда хорижда унинг ижоди бўйича олиб борилаётган тадқиқотлар билан навоийшунос олимларни та­ништириш асосий вазифаларимиздан бирига ай­ланган, — дейди мутафаккир қўлёзма меросини хориж қўлёзма фондларидан излаш ва улар нусха­ларини нашр қилиш йўналишида фаолият юрита­ётган таниқли олим, филология фанлари доктори Афтондил Эркинов. — Хорижда, хусусан, Ғарбда Навоий ижоди бўйича муайян тадқиқотлар икки асрдан бери амалга ошириб келинмоқда. Айни пайтда уларнинг муайян қисмини ўзбек тилига таржима қилиш ва китобхонларга асл матнлар мазмунини етказиш бўйича салмоқли ишлар ба­жарилди.

Немис шоири, драматурги, давлат арбоби Иоганн Вольфганг Гёте икки ярим аср аввал бун­дай деган эди: “Шарқ адабиётини Навоийсиз тасаввур қилиб бўлмайди. У туркий халқларнинг адабий тилини юксак даражага кўтарган буюк шахсдир”.

— Германияда Алишер Навоий асарлари 88 нусхада, Финляндияда 27, Чехияда 11, Швейцарияда 13, Эстонияда 8, Россияда 94 нусхада сақланади, — дейди филология фанлари доктори Гулноза Холлиева. — Бу менинг кўрганларим, аслида, бу мамлакатларнинг бошқа шаҳарлари ку­тубхоналарида яна бўлиши мумкин. Илмий ман­баларга назар солсак, Европада биринчи бўлиб Навоий асарларини ўрганган олимлар французлар эканини кўрамиз. Дунёга машҳур Париж миллий кутубхонасида Навоий асарларининг 42 та қўлёз­ма нусхаси сақланади. Француз олими Эдгар Бло­ше 1932-1933 йилларда туркий қўлёзмаларнинг икки жилддан иборат тавсифини яратган, бу ката­логда Навоийнинг 35 та қўлёзма асари нусхалари­га тавсиф берилган.

Қомусийлик касб этган ижод

2020 йил 19 октябрь куни Ўзбекистон Президенти имзолаган “Буюк шоир ва мутафак­кир Алишер Навоий таваллудининг 580 йиллиги­ни кенг нишонлаш тўғрисида”ги қарор бобомиз хотирасига кўрсатилган юксак эҳтиром намунаси бўлиб, юртимиз ва мамлакатимиз ташқарисида бу борадаги ишларни янги босқичга олиб чиқди.

Қарор ижроси доирасида 2025 йилда Фанлар академияси Ўзбек тили, адабиёти ва фольклори институтининг Ўзбек мумтоз адабиёти тарихи бўлими томонидан тўрт жилдли “Алишер Навоий энциклопедияси” нашрга тайёрланди. Ёзувчилар уюшмасида китобнинг тақдимоти ўтказилди.

Ушбу тўрт жилдли нашр 1985 саҳифа, энциклопедик характердаги 3 мингдан ортиқ мақола­ни ўз ичига олади. Унда Алишер Навоийнинг таржимаи ҳоли, фаолияти, яқинлари, дўстлари, устозлари, Навоийнинг мумтоз адабиётимиз тарихида тутган беқиёс ўрни хусусида атрофлича маълумотлар қамраб олинган.

Энциклопедияга Навоийнинг юртимиз ва жаҳон кутубхоналарида сақланаётган қўлёзма ва тошбосма китоблари киритилган. Шу билан бирга, ҳайкалтарошлик, театр, кинода мутафак­кир сиймоси акс эттирилишига оид мақолалар жо бўлган. Тўпламда ўзбекистонлик 78 нафар навоийшунос, ёш тадқиқотчилар, туркиялик ва озарбайжонлик олимларнинг мавзуга оид мақола­ларини ҳам ўқиш мумкин.

Тақдимотда сўзга чиққанлар бу сингари ки­тоблар шоир ижодини мукаммал ўрганишда дастуруламал вазифани ўташи ва давлат тилининг нуфузи, мавқеини оширишда ўзига хос ўрин ту­тишини таъкидлашди.

“Алишер Навоий энциклопедияси” тегишли тақсимот асосида республика ва маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органларига, юртимиздаги барча кутубхоналарга бепул ва беғараз асосда етказиб берилиши таъминланди.

Шу ўринда XVIII-XIX асрлар яшаб ўтган австриялик тарихчи, шарқшунос олим, шоир, тар­жимон ва тадқиқотчи Йозеф фон Ҳаммер-Пург­шталнинг қуйидаги гапларини келтириш ўринли бўларди: “Навоий — туркий адабиётнинг энг юксак чўққиси. Унинг асарлари Шарқ Ренессанси­нинг ёрқин намунасидир”.

* * *

2024 йил 1 ноябрь куни давлатимиз раҳбари раислигида Навоий вилоятини ижтимоий-иқтисо­дий ривожлантириш вазифалари юзасидан ўтка­зилган йиғилишда эл-юртимиз, хусусан, Навоий аҳлининг улуғ аждодимиз Алишер Навоий хоти­расига ҳурмат-эҳтироми чексиз экани, буюк бобо­миз номи билан аталадиган вилоят маънавий тар­бия, маърифий юксалиш йўлида барчага ўрнак ва намуна бўлиши, таъбир жоиз бўлса, юртимизнинг маънавий брендига айланиши зарурлиги таъкид­ланган эди.

Шу билан бирга, Президентимиз Навоий ви­лоятида 2025 йилни “Алишер Навоий йили” деб эълон қилишни таклиф этди. Йил доирасида ҳар бир маҳалла, мактаб, олийгоҳлар ва меҳнат жа­моаларида “навоийхонлик кечалари” ўтказилиши белгиланди.

Бундан ташқари, “Яшил макон” лойиҳаси доирасида вилоятнинг шаҳар ва туманлари, қишлоқларида Навоий бобомизга атаб, янги боғлар, сў­лим хиёбонлар, яшил ҳудудлар, қуриладиган Янги Ўзбекистон боғида Алишер Навоийга бағишлаб мемориал музей ташкил этиладиган бўлди.

* * *

Чиндан ҳам Алишер Навоий ижодининг жаҳон миқёсида ўрганилиши, тадқиқ этилиши ҳар жиҳат­дан навоийшунослик илмини бойитади. Бу жараён­дан бохабарлигимиз эса Алишер Навоий ижодиёти қандай ракурсда тадқиқ қилинаётганини кенгроқ билишга ва маҳаллий тадқиқотлар билан дунё миқё­сида олиб борилаётган тадқиқотларни қиёслаш им­кониятини беради. Энг муҳими, халқаро майдонда навоийшунослигимизнинг назарий савиясини кўта­ришга бевосита хизмат қилади.

Ғазал мулкининг султони Алишер Навоийнинг мунаввар сиймоси, қутлуғ номи, унинг безавол ме­роси замон ва макон сарҳадлари оша инсониятни ҳақиқат, адолат, эзгулик сари даъват этиб бораве­ради. Улуғ аллома асрлар давомида халқ билан ҳамнафас, замон билан ҳамқадам яшайверади. Бу умрбоқий мерос наинки туркий халқлар, балки дунё аҳлини ўзига оҳанрабодек тортаверади.

Нодир МАҲМУДОВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири