Ayniqsa, yoshlar ongida analitik fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, innovatsion g‘oyalar va zamonaviy texnologiyalarni shakllantirish hamda ularni amaliyotga tatbiq etish ko‘nikmalarini hosil qilish jamiyatning barqaror va tez sur’atlar bilan rivojlanishi uchun mustahkam ilmiy zamin yaratadi.
Bugungi kunda umumiy va aniq mashinasozlik, pretsizion vibromexanika, mikrorobotlar va manipulyatorlar texnikasi, asbobsozlik, qurilish, tibbiyot texnikasi, kosmik va maxsus texnika, tog‘-kon, neft va gaz sanoati hamda ishlab chiqarishning boshqa ko‘plab tarmoqlarida mexanizm, mashina va qurilmalarning yangi avlodini yaratish dolzarb vazifa hisoblanadi. Bunday murakkab va yuqori texnologik sohalarda faoliyat yuritadigan yosh mutaxassislar fundamental va umummuhandislik fanlaridan olgan chuqur nazariy bilimlari hamda ularni amaliyotda qo‘llash ko‘nikmalariga ega bo‘lishlari zarur.
Zamonaviy texnika, innovatsion g‘oya va texnologiyalarni yaratish hamda ularni takomillashtirish, samarali texnik yechimlarni ilmiy jihatdan asoslash va raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish ko‘p jihatdan ilmiy tadqiqotlarning dolzarbligi, yangiligi va sifatiga bog‘liqdir. Bu jarayonda asosiy kuch sifatida mutaxassis olimlar va muhandislar muhim rol o‘ynaydi. Shu bois professor-o‘qituvchilar zimmasiga fundamental va texnika fanlari sohasida bakalavriat, magistratura hamda katta ilmiy xodim-izlanuvchi bosqichlarida yuqori malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash sifatini muntazam ravishda oshirib borish vazifasi yuklanadi.
Tarix sahifalariga nazar tashlasak, fundamental va texnika fanlarining rivojiga Markaziy Osiyo allomalari ulkan hissa qo‘shganini ko‘ramiz. IX–XI asrlarda O‘rta Osiyo mintaqasi Sharqning eng yirik ilmiy va madaniy markazlaridan biriga aylangan. Bu hududda qadim zamonlardan boshlab turli mehnat qurollari va mexanik qurilmalar – ot-arava, suv tegirmoni, charxpalak (chig‘ir), to‘quv dastgohlari kabi mexanizmlardan keng foydalanilgan. Mazkur qurilmalar amaliy mexanika rivojining dastlabki bosqichlarini tashkil etib, ularning qo‘llanilishi sug‘orish tizimlari, qurilish ishlari, to‘quvchilik, kulolchilik, me’morchilik va boshqa ko‘plab sohalarda muhim ahamiyat kasb etgan.
IX–XV asrlar davomida yashab ijod qilgan buyuk allomalar – Mirzo Ulug‘bek, aka-uka Banu Musolar, Sobiy ibn Qurra, Umar Hayyom, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Ahmad al-Farg‘oniy, Qozizoda Rumiy, Jamshid al-Koshiy, Ali Qushchi, Al-Haziniy va boshqa ko‘plab olimlarning ilmiy asarlarida moddiy jismlarning mexanik harakati, tabiat qonuniyatlari hamda turli mexanik qurilmalar faoliyatining nazariy asoslari keng yoritilgan. Ularning ilmiy merosi nafaqat Sharq ilm-fani, balki jahon mexanikasi va muhandislik tafakkurining rivojlanishida ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Buyuk mutafakkir Abu Ali ibn Sino (980–1037) Sharq va jahon ilm-fani tarixida o‘chmas iz qoldirgan qomusiy olimlardan biridir. U tibbiyot, adabiyot, musiqa, falsafa, matematika, geologiya, astronomiya, kimyo, fizika, mantiq, tilshunoslik va psixologiya kabi ko‘plab fanlar bilan shug‘ullangan. Biroq uning ilmiy faoliyati faqat ushbu sohalar bilan cheklanib qolmagan, balki mexanika va tabiiy fanlarning muhim masalalarini ham o‘z ichiga olgan.
Sharq ilm-fanida u yuksak hurmat bilan “Shayx ur-rais”, ya’ni “Olimlar olimi” nomi bilan e’tirof etilgan. Ibn Sinoning qomusiy bilimga ega bo‘lgan buyuk dahosi va ilmiy tafakkurining kengligi uning ko‘plab ilmiy qarashlarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Xususan, u harakatning tabiati va jismlarning dinamik holati haqidagi g‘oyalarni rivojlantirishga ham hissa qo‘shgan. Ibn Sino mashhur faylasuf Iogann Filopan tomonidan ilgari surilgan harakat haqidagi ta’limotni yanada rivojlantirib, jismlarning harakatini tushuntirishda yangi mulohazalar bildirgan. Uning fikricha, jismga berilgan kuch ta’siri natijasida unda ma’lum bir ichki harakat omili paydo bo‘ladi va shu omil jismning harakatini ma’lum vaqt davomida saqlab turadi. Bu g‘oya keyinchalik klassik mexanikaning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etgan ilmiy qarashlarga yaqin bo‘lib, inersiya haqidagi keyingi nazariyalar uchun muhim nazariy asoslardan biri bo‘lib xizmat qilgan.
Buyuk mutafakkir Abu Ali ibn Sino o‘zining “Aql mezoni” (“Miyar al-akul”) asarida mexanika fanining muhim masalalariga ham alohida e’tibor qaratgan. Mazkur asarda u mexanikadagi sodda mexanizmlar – chig‘irlar, richaglar, bloklar, vintlar va ponalardan tashkil topgan qurilmalar hamda ularning ishlash prinsiplari haqida batafsil fikr yuritadi. Bu qurilmalar oddiy ko‘rinishiga qaramay, mexanik energiyani uzatish va kuchni o‘zgartirishda muhim rol o‘ynaydi. Ibn Sino ushbu mexanizmlarning ishlashini nazariy jihatdan tushuntirib, ularning amaliy qo‘llanish imkoniyatlarini ham ko‘rsatib bergan.
Ibn Sinoning buyuk ilmiy dahosi uning harakat haqidagi qarashlarida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Xususan, u mashhur faylasuf Iogann Filopan tomonidan ilgari surilgan harakat haqidagi ta’limotni rivojlantirib, jism harakatining mohiyatini chuqurroq tahlil qilgan. Ibn Sinoning ta’kidlashicha, harakatlanuvchi jismga berilgan kuch darhol yo‘qolib ketmaydi, balki jismda ma’lum vaqt davomida saqlanib qoladi. Agar jism harakatiga qarshilik ko‘rsatadigan tashqi omillar bo‘lmasa, uning harakati uzoq vaqt davom etishi mumkin.
Mazkur fikrlar keyinchalik mexanika fanining rivojida muhim nazariy asoslardan biri bo‘lib xizmat qildi. XVII asrga kelib italyan olimi G.Galiley tomonidan ta’riflanagan va ingliz olimi Isaak Nyuton tomonidan tavsiflangan mexanikaning birinchi qonuni – inersiya qonuni aynan shu g‘oyaga yaqin ilmiy qarash sifatida qaraladi. Shuni ta’kidlash joizki, harakatning uzluksizligi va tashqi qarshilik bo‘lmaganda jismning harakati davom etishi mumkinligi haqidagi fikrlar Ibn Sino asarlarida ancha avval bayon etilgan.
Bundan tashqari, Ibn Sino o‘zining ushbu asarida qadimgi yunon olimlari, xususan Aristotel va Geronning mexanikaga oid qarashlarini chuqur tahlil qilib, ularni qayta ishlab chiqqan hamda o‘zining ilmiy kuzatuvlari va mulohazalari bilan boyitgan. Natijada u mexanika fanining rivojiga sezilarli hissa qo‘shgan ilmiy qarashlarni shakllantirdi.
Buyuk qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy (973–1048) o‘zining serqirra ilmiy faoliyati bilan jahon ilm-fani rivojiga ulkan hissa qo‘shgan. U matematika, astronomiya, fizika, geodeziya, geografiya, falsafa va tabiiy fanlarning ko‘plab sohalarida fundamental ilmiy g‘oyalarni ilgari surgan.
Beruniy o‘z tadqiqotlarida Yerning tortishishi, jismlarning erkin tushishi, og‘irlik tushunchasi, oddiy mexanizmlar, energiya va uning bir turdan boshqa turga aylanishi kabi muhim masalalar haqida qimmatli ilmiy fikrlar bildirgan. Uning ilmiy qarashlari tabiiy jarayonlarning sabab va qonuniyatlarini tushuntirishga qaratilgan bo‘lib, ko‘plab zamonaviy ilmiy g‘oyalarga yaqinligi bilan ajralib turadi.
Olim o‘zi yasagan maxsus astronomik asboblar yordamida Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi mumkinligi haqidagi ilmiy fikrlarni ilgari surgan hamda geodezik hisoblashlar orqali Yerning radiusi taxminan 6490 km ga yaqin ekanligini aniqlagan. Bu natija o‘sha davr uchun nihoyatda yuqori aniqlikka ega bo‘lib, Beruniyning ilmiy tafakkuri va tajribaviy usullarni puxta egallaganini ko‘rsatadi.
Beruniy olamning moddiyligi haqidagi falsafiy qarashlarini ham bayon qilib, tabiat hodisalarini tabiiy qonuniyatlar asosida tushuntirishga intilgan. Uning asarlarida harakat nazariyasiga oid qimmatli mulohazalar mavjud bo‘lib, xususan mexanik harakat, sayyoralar harakati va ularning trayektoriyalari haqida muhim ilmiy fikrlar ilgari surilgan. Beruniy ayrim sayyoralarning Quyosh atrofidagi harakat yo‘llari elliptik shaklga yaqin bo‘lishi mumkinligi haqida ham mulohazalar bildirgan.
Bundan tashqari, Beruniy o‘z ilmiy asarlarida fazoviy jismlarning vaznsizligi, atmosfera bosimi, jismning inersiyasi, jismlarning elektrlanishi, suyuqliklar gidrostatikasi, solishtirma og‘irlikni aniqlash usullari kabi masalalarni ham tahlil qilgan. U tovush va yorug‘lik tezligi, shuningdek yomg‘ir, qor va do‘l kabi tabiat hodisalarining paydo bo‘lish sabablari, dengiz sathining ko‘tarilishi va pasayishi kabi jarayonlarni ham ilmiy nuqtai nazardan izohlashga harakat qilgan.
Beruniy ilmiy faoliyati davomida o‘z davrining ko‘plab mashhur olimlari bilan ilmiy aloqada bo‘lgan. Jumladan, u Ray shahrida (hozirgi Tehron yaqinida) taniqli matematik va astronom Abu Mahmud al-Xo‘jandiy hamda mashhur tabib va faylasuf Muhammad ibn Zakariyo ar-Roziy bilan tanishgan. Aynan shu davrda Beruniy o‘zining astronomik kuzatishlarga bag‘ishlangan “Al-Faxriy sekstanti” haqidagi risolasini yozib qoldirgan.
Beruniyning ilmiy merosi tabiat qonunlarini chuqur tahlil qilish, kuzatish va tajribaga asoslangan ilmiy metodlarni qo‘llash orqali keyingi avlod olimlari uchun muhim ilmiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, buyuk alloma Abu Rayhon Beruniy tomonidan ilgari surilgan ko‘plab ilmiy qarashlar keyingi davr Yevropa olimlarining tadqiqotlari bilan hamohang bo‘lgan. Jumladan, italiyalik mashhur olim Galilio Galiley (1564–1642) ham qadimgi yunon faylasufi Aristotel tomonidan ilgari surilgan “yengillik kuchi” haqidagi tushunchaga qarshi chiqib, jismlarning harakati asosan og‘irlik kuchi bilan bog‘liqligini ta’kidlagan.
Galiley tabiiy hodisalarni tushuntirishda tajriba va matematik tahlilga asoslangan ilmiy uslubni qo‘lladi. Uning “Mexanika” nomli asarida mexanika faniga oid olib borgan ilmiy izlanishlari va kuzatishlari bayon etilgan. Mazkur asarda jismlarning harakati, erkin tushish qonuniyatlari va mexanik jarayonlarning matematik ifodasi haqida muhim ilmiy fikrlar keltirilgan.
Shuningdek, Galiley Yerning magnit xususiyatlarini o‘rganishga ham katta e’tibor qaratgan. U Yer ulkan magnit singari xususiyatlarga ega ekanligini asoslashga harakat qilgan hamda kompas magnit milining og‘ishini Yerning magnit tabiatiga bog‘lab tushuntirgan. Bu tadqiqotlar magnetizm hodisasini tushunishda muhim qadam bo‘lib, keyinchalik elektr va magnetizm o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishga asos bo‘lib xizmat qilgan.
Buyuk bobokalonimiz Abu Rayhon Beruniyning ilmiy dahosi nafaqat ilmiy tadqiqotlarda, balki badiiy adabiyotda ham yuksak e’tirof etilgan. Bu haqda O‘zbekiston Qahramoni, O‘zbekiston xalq shoiri Abdulla Oripov o‘zining mashhur she’rida quyidagi satrlarni yozgan:
Amerika — sehrli diyor,
Uxlar edi Kolumb ham hali,
Dengiz ortin yoritdi ilk bor,
Beruniyning aql mash’ali.
Kolumbda bor alamim manim,
O‘zbekiston — Vatanim manim.
Mazkur satrlar orqali shoir Xristofor Kolumb yashagan davrdan ancha avval buyuk alloma Beruniyning ilmiy tafakkuri dunyo ilm-fanini yoritganini badiiy obraz orqali ifoda etadi. Bu esa Beruniyning jahon ilm-fani rivojidagi beqiyos o‘rni va uning ilmiy merosining naqadar ulkan ahamiyatga ega ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi.
O‘rta Osiyo olimlari tomonidan tashqi ko‘rinishi oddiy bo‘lsa-da, tuzilishi va ishlash prinsipi jihatidan muhim ahamiyatga ega bo‘lgan turli mexanik qurilmalar yaratilgan. Jumladan, buyuk astronom va matematik Ahmad al-Fargʻoniy (Abdul Abbos Ahmad ibn Muhammad Qasir Al-Farg‘oniy) tomonidan mexanik kalendar, burchaklarni o‘lchash asboblari va astronomik kuzatishlarga mo‘ljallangan turli ilmiy qurilmalar yaratilgan. Uning ilmiy ishlari nafaqat Sharq, balki Yevropa ilm-fanining rivojiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.
IX–XI asrlarda O‘rta Osiyo mintaqasi Sharqning yirik ilmiy va madaniy markazlaridan biriga aylangan. Bu davrda ilm-fan rivoji uchun akademiya tipidagi ilmiy muassasalar va ilmiy jamiyatlar tashkil etilgan. Xususan, abbosiy xalifa Horun al-Rashid hukmronligi davrida (786–809) Bag‘dod shahrida mashhur Bayt al-Hikma – “Donishmandlar uyi”ga asos solingan. Keyinchalik xalifa Al-Ma’mun (813–833) davrida bu ilmiy markaz yanada rivojlanib, Sharq ilm-fanining yirik markazlaridan biriga aylangan.
Mazkur ilmiy muassasada Markaziy Osiyodan yetishib chiqqan buyuk olimlar, jumladan Muhammad al-Xorazmiy va Ahmad al-Fargʻoniy o‘z ilmiy tadqiqotlarini olib borganlar. Ularning matematika, astronomiya va mexanika sohalaridagi ishlari keyinchalik jahon ilm-fani taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Keyinchalik Ahmad al-Farg‘oniy Andalusiya hududida ham ilmiy faoliyat olib borganligi haqida ma’lumotlar uchraydi. Xususan, Kordova shahrida islomiy va dunyoviy fanlar o‘qitiladigan ilmiy muassasalar faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, bu hudud o‘sha davrda Yevropa ilm-fani rivojida muhim markazlardan biri hisoblangan.
1997 yilda Madrid shahrida “Mexanizmlar va mashinalar nazariyasi” yo‘nalishi bo‘yicha xalqaro kongress o‘tkazilgan edi. Sobiq Ittifoq Fanlar akademiyasi delegatsiyasi tarkibida ushbu anjumanda qatnashganimizda, Kordova shahriga tashrif buyurib, buyuk bobokalonimiz Ahmad al-Farg‘oniy xotirasini yod etib, uning ruhiga Qur’on tilovat qilib, duolar o‘qiganmiz. Bu voqea bizda buyuk ajdodlarimiz ilmiy merosidan faxrlanish va g‘ururlanish tuyg‘usini yanada kuchaytirgan edi.
Yuqorida nomlari tilga olingan buyuk allomalar tomonidan yaratilgan ilmiy maktablar jahon ilm-fani rivojida muhim o‘rin egallaydi. Mexanika va boshqa fundamental fanlarning keyingi rivojlanish bosqichi asosan IX–XII asrlarga to‘g‘ri keladi. O‘rta asrlar davriga kelib Markaziy Osiyoda ushbu fanlarning rivojlanishida yangi bosqich boshlangan. Bu jarayonda buyuk bobokalonlarimiz tabiat hodisalarini tushuntirishda qadimgi ilmiy an’analarni davom ettirish bilan birga, tajriba usullaridan keng foydalanib, matematik tahlil va hisoblash usullarini ilmiy tadqiqotlarga joriy etganlar.
Natijada ular mexanika, matematika, astronomiya va boshqa fundamental fanlarning rivojiga ulkan hissa qo‘shib, keyingi davr olimlari uchun mustahkam ilmiy asos yaratib berdilar.
Markaziy Osiyoda mexanika va muhandislik bilimlarining rivojlanishida bir qator olimlar muhim hissa qo‘shganlar. Xususan, Abu Yusuf al-Xorazmiy (X asr) o‘zining “Ilmlarning kalitlari” (“Mafotih al-ulum”) nomli asarida turli fanlar qatori mexanika masalalariga ham e’tibor qaratgan. Ushbu asarning ikkinchi qismida mexanika fanining ayrim jihatlari yoritilib, ayniqsa qadimgi yunon olimi Geronning “Pnevmatika” asari haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Mexanika va muhandislik sohasidagi ilmiy qarashlarning rivojlanishida keyingi davr olimlari ham muhim o‘rin tutadi. Jumladan, mashhur muhandis Ismoil al-Jazoiriy (XII–XIII asrlar) tomonidan yozilgan “Muhandislik mexanikasini bilish kitobi” mexanik qurilmalar va avtomatik moslamalar haqidagi muhim ilmiy manbalardan biri hisoblanadi. Shuningdek, Muxammad al-Xurosonning “Suv g‘ildiraklari va suvni yuqoriga chiqarish hamda bu jarayonda ishlatiladigan mexanik moslamalar” nomli traktati ham mexanika fanining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu asarlarda suv ko‘tarish qurilmalari, gidromexanik tizimlar va turli muhandislik mexanizmlarining ishlash prinsiplari batafsil bayon etilgan.
Markaziy Osiyolik matematik olimlar orasida eng mashhurlaridan biri buyuk alloma Muhammad al-Xorazmiy (783–850) hisoblanadi. Uning matematika, astronomiya va boshqa tabiiy fanlar sohasidagi xizmatlari nihoyatda ulkan bo‘lib, hatto uning nomi O‘rta asr Yevropasida “algoritmus” shaklida qo‘llanila boshlagan va keyinchalik “algoritm” matematik atamasiga asos bo‘lgan.
Al-Xorazmiy nafaqat matematika va astronomiya bilan, balki mexanika masalalari bilan ham shug‘ullangan. Shuningdek, olim mexanik qurilmalar va ularning ishlash prinsiplari haqida “Fanlar kitobi” (“Kitob al-ulum”) nomli asarida ham to‘xtalib o‘tgan. Mazkur asarda turli mashinalarning tavsifi, ularni qo‘llash usullari hamda amaliy muhandislik masalalari bayon etilgan.
Bundan tashqari, ushbu asarda harbiy texnikaga oid mexanik qurilmalar haqida ham alohida bo‘lim mavjud bo‘lib, unda o‘sha davrda qo‘llanilgan turli harbiy mashinalar va mexanik moslamalar tavsiflangan. Bu esa o‘rta asrlarda mexanika fanining nafaqat nazariy, balki amaliy muhandislik sohalarida ham keng rivojlanganligini ko‘rsatadi.
XI asrda Urganch shahrida Xorazmshoh Abu al-Abbas Ma’mun II tashabbusi bilan “Bilimlar uyi” deb nomlangan ilmiy markaz – o‘ziga xos akademiya tashkil etilgan. Mazkur ilmiy markazda o‘z davrining buyuk mutafakkirlari, jumladan Abu Ali ibn Sino va Abu Rayhon Beruniy kabi allomalar ilmiy tadqiqotlar olib borganlar. Urganchdagi bu ilmiy muassasa Sharq ilm-fanining rivojida muhim o‘rin tutgan bo‘lib, keyinchalik unga o‘xshash akademik markazlar Marv, Buxoro, Xoʻjand kabi shaharlarda ham tashkil etilgan.
XV asrga kelib ilm-fan taraqqiyotida yangi bosqich boshlanadi. Buyuk astronom va davlat arbobi Mirzo Ulugʻbek tomonidan Samarqand shahrida yirik ilmiy markaz – Ulug‘bek Akademiyasi tashkil etilgan. Bu ilmiy markaz tarkibida yaxshi jihozlangan rasadxona, boy kutubxona va oliy o‘quv yurti sifatida faoliyat yuritgan madrasa mavjud edi. Ulug‘bek akademiyasida uning shogirdlari – mashhur olimlar Qozizoda Rumiy, Jamshid al-Koshiy va Ali Qushchi samarali ilmiy faoliyat olib borganlar. Xususan, Qozizoda Rumiy va Al-Koshiy Ulug‘bek rasadxonasining qurilishida ham muhim rol o‘ynaganlar.
Ulug‘bek va uning ilmiy maktabi tomonidan yaratilgan eng muhim ilmiy asarlardan biri Zij-i Sultani (yoki “Ziji Ko‘rag‘oniy”) hisoblanadi. Mazkur asarda keltirilgan astronomik kuzatishlar, hisob-kitoblar va yulduzlar jadvali hozirgi zamonaviy kompyuterlar yordamida qayta hisoblab ko‘rilganda ham juda kichik – verguldan keyingi to‘rtinchi raqam darajasida farq qilishi aniqlangan. Bu esa Ulug‘bek rasadxonasi olimlarining ilmiy aniqligi va yuqori matematik tayyorgarligini yaqqol ko‘rsatadi.
Ulug‘bek rasadxonasi o‘z davrining eng yirik astronomik markazlaridan biri bo‘lib, unda osmon jismlarining aniq koordinatalarini aniqlash uchun katta astronomik asboblar o‘rnatilgan edi. Rasadxonaning asosiy ilmiy asboblaridan biri ulkan sekstant bo‘lib, u osmon jismlarining burchak masofalarini nihoyatda yuqori aniqlikda o‘lchash imkonini bergan. Bu kuzatishlar natijasida yulduzlar katalogi tuzilib, astronomiya va osmon mexanikasi rivojiga muhim hissa qo‘shilgan.
Sekstant – bu osmon jismlarining burchak masofalarini aniqlash uchun ishlatiladigan aniq astronomik asbob bo‘lib, u yulduzlar, Quyosh yoki boshqa osmon jismlarining balandligini o‘lchash orqali ularning koordinatalarini aniqlash imkonini beradi. Keyinchalik ilm-fan rivoji jarayonida bunday o‘lchash asboblari takomillashtirilib, nazariy mexanikadagi qattiq jismning qo‘zg‘almas nuqta atrofidagi sferik harakati nazariyasi asosida giroskop kabi murakkab qurilmalar yaratildi. Bugungi kunda giroskoplar samolyotlar, kosmik kemalar va boshqa uchuvchi apparatlarning navigatsiya tizimlarida keng qo‘llanilmoqda.
Buyuk bobokalonimiz Mirzo Ulug‘bekning ilmiy merosi o‘zbek adabiyotida ham yuksak e’tirof etilgan. O‘zbekiston Qahramoni, O‘zbekiston xalq shoiri Erkin Vohidov Ulug‘bek haqida quyidagi mashhur satrlarni yozgan:
Tuzdi-yu Mirzo Ulug‘bek “Ko‘ragoniy jadvalin”,
Sirli osmon toqiga ilk qo‘ydi narvon o‘zbegim.
Shuni ham alohida ta’kidlash joizki, Yevropada birinchi ilmiy akademiya XVII asrda tashkil etilgan. Xususan, 1662 yilda Angliyada Royal Society – “London qirollik jamiyati” tashkil topgan. Ushbu ilmiy jamiyat Kembrij universiteti talabalari tomonidan tashkil etilgan ilmiy to‘garaklar asosida shakllangan bo‘lib, uning tashabbuskorlaridan biri mashhur olim Robert Voyl hisoblanadi. Keyinchalik bu ilmiy jamiyat faoliyatida Robert Guk, X.Ren hamda Isaak Nyuton kabi buyuk olimlar muhim rol o‘ynaganlar.
Rossiyada esa birinchi akademiya Pyotr I tashabbusi bilan 1724 yilda tashkil etilgan bo‘lib, keyinchalik u “Imperator Fanlar akademiyasi” nomi bilan mashhur bo‘lgan.
Umuman xulosa qilib, g‘urur bilan ta’kidlash lozimki, XX asr o‘zbek ilm-fani taraqqiyoti tarixida ham muhim davr hisoblanadi. Bu davrda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi, universitetlar va oliy o‘quv yurtlarining tashkil etilishi ilm-fan rivojiga katta turtki berdi. Natijada yangi ilmiy yo‘nalishlar, fan tarmoqlari va ilmiy maktablar shakllandi.
Nazariy mexanika fanining rivojlanishida, yangi ilmiy usullar bilan boyitilishida hamda istiqbolli ilmiy ishlanmalar yaratilishida Vatanimizning ko‘plab taniqli olimlari – akademiklar X.A. Raxmatulin (1900-1988), M.T. O‘rozboyev (1906-1971), X.X. Usmonxo‘jayev (1919-1993), V.K. Qobulov (1921-2010), J.F. Fayzullayev (1924-1992), T.R. Rashidov (1934-2020), Ya.N. Muborakov (1944-1999), M.M. Mirsaidov (1948 yilda tug‘ilgan) va boshqa ko‘plab olimlarning hissasi beqiyosdir.
Davrlar o‘tishi bilan dunyoning ko‘plab mamlakatlarida mexanika, mexanizmlar va mashinalar nazariyasi hamda tabiiy fanlarning boshqa sohalarida ilmiy tadqiqotlar jadallik bilan rivojlanib bormoqda. Bu jarayonda qadimiy ilmiy an’analar va buyuk allomalar merosi zamonaviy ilm-fan taraqqiyotining mustahkam poydevori bo‘lib xizmat qilmoqda.
Kamolxon Karimov,
texnika fanlari doktori, professor
Azamat Axmedov,
texnika fanlari doktori, professor
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti
