Ayniqsa, kasbiy ta’lim sohasi global mehnat bozori ehtiyojlari, xalqaro standartlar va raqamli texnologiyalar ta’sirida tubdan o‘zgarib bormoqda. Ushbu jarayon bir tomondan raqobatbardosh mutaxassislar tayyorlash imkonini bersa, ikkinchi tomondan milliy kadrlar suvereniteti masalasini dolzarb muammoga aylantirmoqda. Shu nuqtai nazardan, kasbiy ta’lim globallashuvini tahlil qilish faqat iqtisodiy samaradorlik bilan cheklanmasdan, balki milliy rivojlanish strategiyasi, ijtimoiy barqarorlik va madaniy identifikatsiya bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganilishini talab etadi. Mazkur maqolada aynan ushbu kompleks yondashuv asosida muammo tahlil qilinadi.
Kasbiy ta’lim globallashuvi deganda ta’lim dasturlarining xalqaro standartlarga moslashtirilishi, malaka va diplomlarning transchegaraviy tan olinishi, akademik va kasbiy mobillikning kengayishi tushuniladi. Bu jarayon bilim va texnologiyalar almashuvini tezlashtiradi, kasbiy kompetensiyalarning universallashuviga xizmat qiladi. Biroq globallashuv jarayonida kasbiy ta’lim mazmunining haddan tashqari standartlashuvi milliy iqtisodiyot ehtiyojlari va hududiy mehnat bozori talablarini yetarli darajada hisobga olmaslikka olib kelishi mumkin. Natijada mahalliy mutaxassislarning tayyorgarlik darajasi global mezonlarga mos bo‘lsa-da, milliy rivojlanish maqsadlariga xizmat qilmaslik xavfi yuzaga keladi.
Milliy kadrlar suvereniteti – bu davlatning o‘z ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyasiga mos, milliy manfaatlarga xizmat qiladigan kadrlarni mustaqil ravishda tayyorlash va boshqarish qobiliyatidir. Ushbu tushuncha ta’lim tizimining mustaqilligi va milliy manfaatlar bilan uyg‘unligini ifodalaydi. Shuningdek, milliy kadrlar suvereniteti kadrlar tayyorlash jarayonida milliy qadriyatlar, til, huquqiy madaniyat va fuqarolik mas’uliyatini shakllantirishni ham o‘z ichiga oladi. Shu sababli u nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va ma’naviy xavfsizlik omili sifatida ham namoyon bo‘ladi. Kasbiy ta’limni faqat global standartlarga moslashtirish milliy iqtisodiyot va jamiyat ehtiyojlariga zid kelishi mumkin. Shu bois ta’lim siyosatini shakllantirishda milliy va global manfaatlar o‘rtasida oqilona muvozanatni ta’minlash muhim hisoblanadi.
Bunday muvozanat quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘lishi lozim:
- milliy mehnat bozori talablariga mos kasbiy kompetensiyalarni belgilash;
- global bilim va innovatsiyalarni milliy ta’lim tizimiga integratsiya qilish;
- kadrlar tayyorlashda davlat, jamiyat va shaxs manfaatlarini uyg‘unlashtirish.
Mazkur yondashuv milliy kadrlar suverenitetini saqlagan holda globallashuvning ijobiy jihatlaridan samarali foydalanish imkonini beradi. Raqamli texnologiyalar kasbiy ta’lim globallashuvining asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
Onlayn ta’lim platformalari, sun’iy intellekt asosidagi o‘quv tizimlari va masofaviy ta’lim shakllari kasbiy bilimlarni egallash jarayonini sezilarli darajada soddalashtirmoqda. Biroq raqamli ta’lim muhitida xorijiy platformalarga haddan tashqari bog‘liqlik milliy ta’lim suverenitetiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli milliy raqamli ta’lim resurslarini rivojlantirish, mahalliy kontent va o‘quv dasturlarini qo‘llab-quvvatlash muhim strategik vazifa sifatida namoyon bo‘ladi. Kasbiy ta’lim globallashuvi zamonaviy jamiyat taraqqiyotining muqarrar va obyektiv jarayonidir. Ushbu jarayonni inkor etish emas, balki uni milliy manfaatlar asosida boshqarish dolzarb vazifa hisoblanadi. Milliy kadrlar suvereniteti ta’minlangan taqdirdagina globallashuv jarayonlari barqaror rivojlanishga xizmat qiladi. Shu sababli kasbiy ta’lim tizimini rivojlantirishda global tajribani milliy ehtiyojlar bilan uyg‘unlashtirish, davlat ta’lim siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib qolishi lozim.
Abdusattarova Sitora Faxriddin qizi,
Huquq, jamiyat va madaniyat sho’basi dotsenti,
falsafa fanlari doktori (DSc)
