Shuningdek, manfaatlar to‘qnashuvi o‘zining amaliy jihatlari bilan, ayniqsa, korrupsiya bilan bog‘liq xavf tug‘diradi. O‘zbekiston Respublikasida manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish va uni tartibga solish uchun alohida qonunlar va me’yoriy hujjatlar ishlab chiqilgan bo‘lib, bu masala davlat xizmatining shaffofligini va samaradorligini oshirishga qaratilgan. O‘zbekiston Respublikasining "Manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risidagi" qonuni doirasida davlat organlari va boshqa tashkilotlarda manfaatlar to‘qnashuviga qarshi kurashish uchun ko‘riladigan choralar tizimi ishlab chiqilgan. Ushbu maqolada, aynan, 21-moddadagi choralar tahlil qilinadi. Modda, manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish va uning imkoniyatlarini kamaytirishga qaratilgan bir qator yuridik choralar taklif etadi. Shuningdek, ushbu choralar xalqaro tajribalar bilan solishtirilgan holda yoritiladi, O‘zbekiston qonunchiligidagi xususiyatlar va amaliyotlar tahlil qilinadi.
O‘zbekiston Respublikasining "Manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risidagi" qonunining 21-moddasida ko‘rsatilgan choralar, manfaatlar to‘qnashuvini aniqlash va unga qarshi choralar ko‘rish uchun yuridik asoslarni tashkil etadi. Bu choralar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Xodimlarni boshqa rahbarning bo‘ysunuviga o‘tkazish. Agar xodimning manfaatlar to‘qnashuvi holati yuzaga kelsa, u boshqa rahbarning bo‘ysunuviga o‘tkazilishi mumkin. Bu chora, davlat xizmatida shaffoflikni ta’minlash va o‘z manfaatlari bilan qarorlar qabul qilishdan saqlanishga yordam beradi.
- Kollegial organ tarkibidan chetlashtirish. Manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lgan xodimlarni kollegial organlardan chetlashtirish, qarorlar qabul qilishda xodimlarning shaxsiy manfaatlarining tashkilot manfaatlariga zarar yetkazishining oldini oladi.
- Lavozim majburiyatlarini qayta ko‘rib chiqish. Manfaatlar to‘qnashuvi holatlarida xodimning lavozim majburiyatlarini qayta ko‘rib chiqish orqali, shaxsiy manfaatlarning davlat xizmatining samaradorligiga ta’sir qilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
- Axborotdan foydalanishga cheklovlar qo‘yish. Manfaatlar to‘qnashuvi yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan axborot va hujjatlardan foydalanish cheklovlari, korrupsiyaning oldini olishga qaratilgan samarali choradir.
- Kollegial nazoratni ta’minlash. Yakka tartibda qaror qabul qiladigan xodimlar ustidan kollegial nazoratni ta’minlash, ularning shaxsiy manfaatlari davlat manfaatlariga zarar yetkazishining oldini oladi.
Korrupsiya bilan bog‘liq xavflarni kamaytirish. Manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish va unga qarshi kurashishda korrupsiyani kamaytirishning alohida o‘rni bor. Korrupsiya — bu davlat xizmatchisi yoki tashkilot xodimining shaxsiy manfaatlarini davlat yoki tashkilot manfaatlaridan ustun qo‘yishidir. O‘zbekiston Respublikasidagi "Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risidagi qonun" va "Davlat fuqarolik xizmati to‘g‘risidagi qonun"da manfaatlar to‘qnashuviga qarshi kurashish uchun bir qator mexanizmlar o‘rnatilgan. 21-modda bu qonunlar bilan uyg‘unlashgan holda, xodimlar manfaatlar to‘qnashuvi yuzaga keladigan vaziyatlardan saqlanishi kerakligini ko‘rsatadi. Xodimlarning o‘z manfaatlarini davlat yoki tashkilot manfaatlari bilan to‘qnashuvga keltirish ehtimoli, korrupsiyani kengaytirishi va davlat xizmatining ishonchliligini kamaytirishi mumkin. Shu boisdan, 21-modda orqali bu xavflar kamaytiriladi.
Xalqaro tajriba va O‘zbekiston qonunchiligi bilan solishtirish. Dunyoning turli mamlakatlarida ham manfaatlar to‘qnashuvini oldini olish va korrupsiya xavfini kamaytirish uchun o‘xshash qonunlar mavjud. Masalan, Buyuk Britaniya va AQShda davlat xizmatida ishlovchi xodimlarning manfaatlar to‘qnashuviga doir qat'iy qoidalar mavjud. Bu mamlakatlarda, manfaatlar to‘qnashuvi holatida xodimlar o‘z lavozimlaridan chetlashtiriladi yoki boshqa lavozimlarga o‘tkaziladi. Yevropa Ittifoqida esa, manfaatlar to‘qnashuvi va korrupsiyani oldini olish uchun ilg‘or tizimlar ishlab chiqilgan bo‘lib, bu tizimlar xodimlarning o‘z manfaatlari bilan qaror qabul qilishlarini oldini oladi. O‘zbekistonning 21-moddasida ham shunga o‘xshash mexanizmlar ishlab chiqilgan, ammo amaliyotda bu choralar yana ham kengroq tizimlarga aylantirilishi kerak. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, manfaatlar to‘qnashuvini oldini olish bo‘yicha yuridik me’yorlarni aniq belgilash, shaffof va samarali davlat xizmatini tashkil qilishning asosiy elementidir.
Shuningdek bu sohada ko’plab olimlar ham o’z fikrlarini bildirishgan, masalan:
- Jeyms Anderson, Jahon bankining boshqaruv masalalari bo‘yicha eksperti, davlat boshqaruvida manfaatlar to‘qnashuvi tartibga solinishi korrupsiyani oldini olishda muhim ahamiyatga ega ekanini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi ziddiyatlar ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda ko‘payib borayotgan bo‘lib, aniq va shaffof tartiblar mavjud bo‘lishi kerak. Manfaatlar to‘qnashuvi hollari to‘g‘risida ochiq-oydin ma’lumot berilishi jamoatchilik ishonchini oshirishga yordam beradi
- Francheska Rekanatini, yana bir xalqaro boshqaruv eksperti, manfaatlar to‘qnashuvi masalalariga doimiy nazorat o‘rnatish zarurligini ta'kidlaydi. U har qanday vaziyatda manfaatlar to‘qnashuvi oldini olish uchun davlat xizmatchilariga aniq va aniq qoidalar belgilanishini qayd etadi
O‘zbekiston Respublikasining "Manfaatlar to‘qnashuviga oid hollarga nisbatan ko‘riladigan choralar" to‘g‘risidagi 21-modda, davlat organlari va tashkilotlarda korrupsiya xavfini kamaytirish va shaffoflikni ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu modda ko‘rsatilgan choralar, manfaatlar to‘qnashuvining oldini olishga, davlat xizmatining samaradorligini oshirishga va korrupsiyaning oldini olishga xizmat qiladi. Xalqaro tajriba va O‘zbekiston qonunchiligi o‘rtasidagi taqqoslash, ushbu choralarni yanada takomillashtirish uchun imkoniyatlar yaratadi. Shuningdek, ushbu qonunlar davlat xizmatchilarining shaxsiy manfaatlarini va davlat manfaatlarini uyg‘unlashtirishga yordam beradi, shunda korrupsiya xavfi kamayadi va davlat organlarining ish faoliyatiga ishonch oshadi.
Dilrabo Topildiyeva,
Toshkent davlat yuridik universiteti
Kriminalistika va sud ekspertizasi kafedrasi katta o‘qituvchisi
