Bunday vaziyatlarda har bir davlat oʻz fuqarolarini himoya qilish va ular xavfsizligini taʼminlash borasida tezkor va samarali qarorlar qabul qilishga majbur boʻladi. Bu esa diplomatiya, transport logistikasi, konsullik xizmati va xalqaro hamkorlik mexanizmlarining uygʻun faoliyatini talab qiladi.

Ayni kunlarda Yaqin Sharq mintaqasida yuzaga kelgan murakkab vaziyat ana shu masalaning naqadar dolzarb ekanini yana bir bor namoyon etdi. Mintaqada xavfsizlik muhitining keskinlashuvi, ayrim davlatlarda havo hududlarining vaqtincha yopilishi va xalqaro aviaqatnovlarning cheklanishi minglab odamlarning harakatlanishiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Bu holat, ayniqsa, Yaqin Sharq davlatlarida mehnat qilayotgan, xizmat safarida, sayohatda boʻlgan yoki ziyorat amallarini ado etayotgan yurtdoshlarimiz uchun muayyan xavf-xatarlarni yuzaga keltirdi.

Mazkur sharoitda davlatimiz oʻz fuqarolari taqdiriga befarq qaramadi. Tezkor diplomatik chora-tadbirlar, konsullik xizmatlarining muvofiqlashtirilgan faoliyati va fuqarolik aviatsiyasi imkoniyatlaridan samarali foydalanish natijasida qisqa vaqtda keng koʻlamli evakuatsiya ishlari amalga oshirildi.

2026-yil 10-mart holatiga koʻra, Yaqin Sharq davlatlaridan 25 mingdan ziyod oʻzbekistonlik yurtimizga qaytarildi. Ular orasida mehnat migrantlari, ziyoratchilar, sayyohlar, talabalar va xizmat safarida boʻlgan vatandoshlarimiz bor. Bu raqamlar oddiy statistik maʼlumot emas. Ular davlatimizning oʻz fuqarolari oldidagi masʼuliyati, diplomatiyamizning samaradorligi va konsullik xizmatining tezkor faoliyatini namoyon etuvchi muhim koʻrsatkichdir. Eng muhimi, mazkur jarayon zamonaviy Oʻzbekiston tashqi siyosatining inson manfaatlari va fuqarolar xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan tamoyillari amaliy natija berayotganini koʻrsatdi.

Shu nuqtayi nazardan qaraganda, Yaqin Sharq davlatlaridan vatandoshlarimizni evakuatsiya qilish boʻyicha koʻrilgan chora-tadbirlar nafaqat tezkor gumanitar operatsiya, balki davlatning konsullik siyosati, diplomatik imkoniyatlari va institutsional salohiyatini namoyon etgan muhim tajriba sifatida ham alohida ahamiyatga ega.

Mazkur jarayonni toʻliq anglash uchun esa, avvalo, Yaqin Sharq mintaqasidagi geosiyosiy vaziyat va xavfsizlik muhitini tahlil qilish zarur.

Geosiyosiy vaziyat va oʻzgarib borayotgan xavfsizlik muhiti

Yaqin Sharq mintaqasi tarixan xalqaro siyosatning eng murakkab geosiyosiy makonlaridan. Ushbu hududdagi siyosiy jarayonlar koʻpincha faqat mintaqaviy davlatlar bilan cheklanib qolmay, global xavfsizlik arxitekturasiga ham taʼsir koʻrsatadi. Energetika resurslari, strategik transport yoʻnalishlari, diniy va madaniy omillar, shuningdek, katta geosiyosiy raqobat elementlari bu mintaqadagi barqarorlikni doimiy ravishda sinovdan oʻtkazib kelmoqda.

Hatto qisqa muddatli siyosiy keskinlik ham transport kommunikatsiyalari, savdo aloqalari va mehnat migratsiyasiga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Yuzaga kelgan vaziyat ana shu omillarning oʻzaro taʼsiri natijasi sifatida shakllandi. Ayrim davlatlarda xavfsizlik choralari kuchaytirilishi, havo hududidan foydalanishga cheklovlar joriy etilishi va xalqaro aviaqatnovlarning vaqtincha qisqarishi mintaqadagi transport logistikasiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Xalqaro aviatsiya sohasida yuzaga kelgan bunday cheklovlar minglab odamlarning harakatlanish imkoniyatini cheklab qoʻydi.

Yaqin Sharq dunyodagi eng yirik aviatsiya xablaridan. Dubay, Doxa, Abu-Dabi, Jidda va Ar-Riyod kabi shaharlardagi xalqaro aeroportlar global aviatsiya tarmogʻining muhim uzellarini tashkil etadi. Osiyo, Yevropa va Afrika oʻrtasidagi koʻplab parvozlar aynan shu nuqtalar orqali amalga oshiriladi. Shu sababli mazkur mintaqadagi havo hududlari bilan bogʻliq har qanday cheklov butun xalqaro aviatsiya tizimiga taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Mintaqadagi vaziyat mehnat migratsiyasi bilan bogʻliq jarayonlarga ham bevosita taʼsir koʻrsatadi. Yaqin Sharq davlatlari, ayniqsa, Saudiya Arabistoni, BAA va Qatar xalqaro mehnat bozorining muhim markazlaridan. Bu mamlakatlarda dunyo boʻylab millionlab mehnat migranti faoliyat yuritadi va ular orasida Markaziy Osiyo davlatlari, jumladan, Oʻzbekiston fuqarolari ham katta ulushni tashkil etadi.

Soʻnggi yillarda yurtdoshlarimizning mazkur mamlakatlarda mehnat qilishi salmogʻi sezilarli darajada oshdi. Bu, avvalo, ushbu davlatlardagi iqtisodiy rivojlanish surʼati, yirik infratuzilma loyihalarining koʻpayishi va mehnat bozorida xorijiy ishchi kuchiga talabning ortishi bilan izohlanadi. Shu bilan birga, ziyorat turizmining faollashishi ham bu mintaqada oʻzbekistonliklar ishtirokini koʻpaytirgan muhim omillardan.

Xavfsizlik bilan bogʻliq har qanday inqiroz yoki transport kommunikatsiyalaridagi uzilish minglab fuqarolar uchun tizimli muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.

Bunday sharoitda davlatlar oldida ikki muhim vazifa yuzaga keladi. Birinchisi, oʻz fuqarolarining xavfsizligini taʼminlash. Ikkinchisi ularning vatanga qaytishi uchun zarur tashkiliy va diplomatik sharoitlarni yaratish. Bu esa tezkor qaror qabul qilish, xalqaro hamkorlik mexanizmlaridan samarali foydalanish va transport logistikasini qayta tashkil etishni talab qiladi.

Yaqin Sharq mintaqasida yuzaga kelgan mazkur vaziyat yana bir muhim xulosani koʻrsatdi: globallashuv sharoitida xavfsizlik muammolari faqat muayyan davlat yoki hudud bilan cheklanib qolmaydi. Ular koʻpincha butun xalqaro transport va iqtisodiy tizimga taʼsir koʻrsatadi. Shu bois, davlatlar oʻz tashqi siyosatida fuqarolar xavfsizligi masalasiga alohida eʼtibor qaratishi, konsullik xizmatlari faoliyatini kuchaytirishi va favqulodda vaziyatlarda tezkor harakat qilish imkoniyatiga ega boʻlishi zarur.

Oʻzbekistonning mazkur vaziyatdagi harakatlari aynan shu tamoyillarga asoslandi. Mintaqadagi geosiyosiy vaziyatning murakkabligiga qaramasdan, davlatimiz tomonidan tezkor diplomatik chora-tadbirlar koʻrildi, konsullik xizmatlari faoliyati kuchaytirildi va fuqarolarni xavfsiz hududlar orqali vatanga qaytarish boʻyicha amaliy mexanizmlar ishga tushirildi. Bu jarayon nafaqat favqulodda vaziyatga berilgan tezkor javob, balki mamlakatimiz tashqi siyosatining inson manfaatlarini ustuvor qoʻyishga asoslangan strategik yoʻnalishini ham yaqqol namoyon etdi.

Aynan shu nuqtada davlatlararo hamkorlik va oliy darajadagi diplomatik muloqotlar hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Shu bois, evakuatsiya jarayonining muvaffaqiyatini tushunish uchun mazkur davrda oʻrnatilgan diplomatik aloqalarga alohida eʼtibor qaratish zarur.

Ishonch va hamkorlik omili

Yaqin Sharq davlatlaridan yurtimiz fuqarolarini xavfsiz hududlar orqali vatanga qaytarish jarayoni faqat texnik yoki logistik chora-tadbirlar bilan cheklanib qolgani yoʻq. Bu jarayonda oliy darajadagi siyosiy muloqotlar, davlat rahbarlari oʻrtasidagi ishonch va diplomatik hamkorlik hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Mintaqadagi murakkab vaziyat sharoitida aviaqatnovlar, tranzit yoʻnalishlari va fuqarolar harakatlanishi bilan bogʻliq masalalarni hal qilish koʻp hollarda davlatlararo munosabatlar darajasidagi kelishuvlarni talab qiladi.

Shu nuqtayi nazardan qaraganda, mamlakatimiz yetakchisining Yaqin Sharq davlatlari rahbarlari bilan telefon orqali muloqotlari evakuatsiya jarayonining muvaffaqiyatli tashkil etilishida muhim siyosiy va diplomatik omil boʻldi. Xususan, mazkur jarayonda Oʻmon Sultoni Haysam bin Tariq, Birlashgan Arab Amirliklari Prezidenti Muhammad bin Zoid Ol Nahayon, Kuvayt Davlati Valiahdi Shayx Saboh Xolid al-Hamad as-Saboh, Qatar Davlati Amiri Shayx Tamim bin Hamad Ol Soniy, Bahrayn Podshohi Hamad bin Iso Ol Xalifa, Iordaniya Podshohi Abdulla II bilan telefon orqali muloqot qilindi. Ushbu suhbatlarda mintaqadagi vaziyat, xavfsizlik masalalari hamda fuqarolarning xavfsiz harakatlanishini taʼminlash bilan bogʻliq amaliy chora-tadbirlar muhokama markazida boʻldi.

Avvalo, bu muloqotlar davlatlar oʻrtasidagi siyosiy ishonch va strategik sheriklik munosabatlarining amaliy koʻrinishidir. Xalqaro munosabatlar amaliyotida favqulodda vaziyatlarda davlat rahbarlari darajasidagi toʻgʻridan toʻgʻri muloqot eng samarali diplomatik vositalardan biri hisoblanadi. Bunday muloqotlar orqali muhim qarorlar tezkor qabul qilinishi va zarur amaliy mexanizmlar ishga tushirilishi mumkin.

Ikkinchidan, bu muloqotlar davlatimiz tashqi siyosatining soʻnggi yillarda shakllangan pragmatik va ochiq diplomatiya modeli amaliy natija berayotganini yana bir bor namoyon etdi. Mamlakatimiz Yaqin Sharq davlatlari bilan siyosiy, iqtisodiy va gumanitar sohalarda keng qamrovli hamkorlikni yoʻlga qoʻydi.

Mazkur diplomatik muloqotlar davlatimiz tashqi siyosatining muhim xususiyatlaridan biri — ishonchga asoslangan diplomatiya tamoyili samaradorligini koʻrsatdi. Soʻnggi yillarda mamlakatimizning Yaqin Sharq davlatlari bilan oʻrnatilgan konstruktiv munosabatlari nafaqat iqtisodiy va siyosiy sohalar, balki favqulodda vaziyatlarda ham amaliy samara bermoqda.

Amaliy mexanizmlar va institutsional salohiyat

Yaqin Sharq davlatlaridan mamlakatimiz fuqarolarini olib kelish jarayonida konsullik diplomatiyasi va transport logistikasi oʻzaro uygʻun holda ishlagani alohida eʼtiborga loyiq. Favqulodda vaziyatlarda fuqarolar xavfsizligini taʼminlash faqat siyosiy qarorlar bilan cheklanib qolmaydi. Bu jarayon amalda qator tashkiliy, huquqiy va texnik mexanizmlarni ishga tushirishni talab etadi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, mazkur evakuatsiya operatsiyasi davlat boshqaruvi tizimi, diplomatik xizmatlar va transport infratuzilmasining muvofiqlashtirilgan faoliyatini namoyon etgan muhim tajriba sifatida baholanishi mumkin.

Zamonaviy xalqaro munosabatlar tizimida konsullik diplomatiyasi davlat tashqi siyosatining muhim yoʻnalishlaridan biridir. Agar diplomatiyaning anʼanaviy vazifalari davlatlararo siyosiy muloqotni taʼminlashdan iborat boʻlgan boʻlsa, konsullik diplomatiyasining asosiy vazifasi xorijdagi fuqarolar huquq va manfaatlarini himoya qilish, ularga amaliy yordam koʻrsatish va zarurat tugʻilganda xavfsizligini taʼminlashdan iborat.

Bu borada xalqaro huquqiy asoslar ham aniq belgilab berilgan. 1963-yilda qabul qilingan Vena konsullik munosabatlari toʻgʻrisidagi konvensiya davlatlarga xorijdagi oʻz fuqarolari manfaatini himoya qilish huquqini beradi. Ushbu hujjatga muvofiq, konsullik muassasalari favqulodda vaziyatlarda fuqarolarga yordam koʻrsatish, ularning xavfsizligini taʼminlash va zarur hollarda evakuatsiya ishlarini tashkil qilishda ishtirok etishi mumkin.

Yurtimizda konsullik xizmatini modernizatsiya qilishga qaratilgan qator institutsional islohotlar oʻtkazildi. Diplomatik vakolatxonalarning moddiy-texnik imkoniyatlari kengaytirildi, raqamli konsullik xizmatlari joriy etildi, xorijdagi fuqarolar bilan aloqa mexanizmlari takomillashtirildi. Bu islohotlar, ayniqsa, favqulodda vaziyatlarda tezkor harakatlanish imkoniyatini yaratish nuqtayi nazaridan muhim ahamiyat kasb etdi.

Yaqin Sharqdagi vaziyat keskinlashgan davrda aynan shu mexanizmlar ishga tushirildi. Diplomatik vakolatxonalar va konsullik muassasalari fuqarolar bilan toʻgʻridan toʻgʻri muloqot oʻrnatib, ularning joylashuvi va harakatlanish imkoniyatlari haqida maʼlumotlar toʻpladi. Bu maʼlumotlar evakuatsiya operatsiyasini rejalashtirish va amalga oshirish uchun muhim axborot bazasi vazifasini oʻtadi.

Evakuatsiya jarayonining muhim bosqichlaridan biri fuqarolarni roʻyxatga olish va ularning harakatlanishini muvofiqlashtirishdir. Mintaqada turli shaharlarda boʻlib turgan fuqarolarni bir nuqtaga jamlash, ularning hujjatlari va transport imkoniyatlarini aniqlash hamda xavfsiz marshrutlarni belgilash kabi masalalar katta tashkiliy ishlarni talab qiladi. Bu jarayonda konsullik muassasalari asosiy muvofiqlashtiruvchi boʻgʻin vazifasini bajardi.

Umuman olganda, mazkur evakuatsiya jarayoni mamlakatimiz tashqi siyosatida soʻnggi yillarda shakllangan insonparvarlik tamoyillari va pragmatik diplomatiya modelining amaliy samarasini koʻrsatdi. Davlatning oʻz fuqarolari xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan bunday harakatlari jamiyatning davlatga ishonchini mustahkamlaydi, xalqaro maydonda mamlakat obroʻsini oshiradi va milliy diplomatiya institutining nufuzini kuchaytiradi.

Globallashuv sharoitida odamlarning xalqaro harakatlanishi ortib borayotgan bir paytda fuqarolar xavfsizligini taʼminlash masalasi kelgusida ham davlat siyosatida muhim oʻrin tutadi. Shu bois, konsullik xizmatlari imkoniyatini yanada kengaytirish, diplomatik vakolatxonalar tarmogʻini rivojlantirish va favqulodda vaziyatlarda tezkor harakatlanish mexanizmlarini takomillashtirish dolzarb vazifalardan biri boʻlib qoladi.

Yaqin Sharq davlatlaridan yurtdoshlarimizni evakuatsiya qilish boʻyicha koʻrilgan chora-tadbirlar mamlakatimizda fuqarolar xavfsizligi va manfaatlarini taʼminlash davlat siyosatida ustuvor ahamiyat kasb etayotganini yana bir bor tasdiqladi. Bu jarayon davlat va fuqaro oʻrtasidagi ishonchni mustahkamlash, diplomatik institutlar samaradorligini oshirish va Oʻzbekistonning xalqaro maydondagi nufuzini yuksaltirish nuqtayi nazaridan ham muhim.

Oybek QOʻSHBOQOV,

Oliy Majlis Qonunchilik palatasi huzuridagi

Parlament tadqiqotlari instituti boʻlim boshligʻi