Bugun axborot tez tarqaladi, ammo uning hammasi ham rasmiy manbaga asoslanmagan boʻlishi mumkin. Ayniqsa, qonun hujjatlari haqida notoʻgʻri yoki eski tahrirdagi maʼlumot jamoatchilikni chalgʻitishi, hatto notoʻgʻri qaror qabul qilishga sabab boʻlishi mumkin.
Axborot tez tarqalayotgan bugungi kunda jurnalistlar uchun eng muhim talablardan biri — rasmiy va ishonchli manbaga tayanishdir. Ayniqsa, qonun hujjatlari haqida gap ketganda, eski tahrir yoki norasmiy sharhga asoslanish jamoatchilikni chalgʻitishi mumkin. Shu bois huquqiy axborot bilan ishlashda Oʻzbekistondagi asosiy rasmiy elektron manbalar alohida ahamiyat kasb etadi.
Mazkur masala yuzasidan Adliya vazirligi huzuridagi Adolat milliy huquqiy axborot markazi mutaxassislari Bekzod Rahmatov va Ulugʻbek Urolov bilan ushbu mavzu boʻyicha batafsil maʼlumot oldik.
Adliya vazirligi huzuridagi Adolat milliy huquqiy axborot markazi mutaxassisi Bekzod Rahmatovning aytishicha, fuqarolar va jurnalistlar eng koʻp yoʻl qoʻyadigan xato — qonunni Google orqali izlash. “Qidiruv tizimi sizga turli saytlarni chiqaradi. Ular orasida eski tahrir yoki shunchaki sharh boʻlishi mumkin. Rasmiy matnni koʻrish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri lex.uz ga kirish kerak”, — deydi u.
Portalning asosiy ustunligi shundaki, hujjatning amaldagi tahriri alohida koʻrsatiladi. Qaysi modda qachon oʻzgargani, qaysi norma kuchini yoʻqotgani ochiq koʻrinadi. Turli tahrirlarni solishtirish, hujjatni PDF yoki Word shaklida yuklab olish imkoni bor. Qidiruv tizimi oddiy: hujjat nomi, raqami, qabul qilgan organ yoki sana boʻyicha izlash mumkin.
Mutaxassis Ulugʻbek Urolov yana bir muhim jihatga eʼtibor qaratdi: “Qonun qabul qilindi degani — u darhol kuchga kirdi degani emas. Ayrim hujjatlar eʼlon qilingan kundan boshlab amal qiladi, boshqalari esa bir necha oydan keyin kuchga kiradi. Shuning uchun hujjatning oxirgi qismidagi kuchga kirish tartibini albatta tekshirish kerak”.
Haqiqatdan ham, koʻpchilik “qonun chiqdi” degan gapni eshitib, u shu zahoti amal qila boshlaydi, deb oʻylaydi. Aslida esa kuchga kirish sanasi alohida belgilanadi. Shu maʼlumotni koʻrmasdan turib xulosa chiqarish notoʻgʻri.
Rasmiy va norasmiy axborotni ajratish qiyin emas. Agar xabar lex.uz yoki davlat organining rasmiy saytiga asoslangan boʻlsa — ishonchli. Agar maʼlumot faqat ijtimoiy tarmoqdagi post yoki bloger fikriga tayangan boʻlsa — uni tekshirish shart. Qonun matni bilan uning sharhini adashtirmaslik kerak: sharh — bu muallif qarashi, qonun esa rasmiy hujjat.
Oʻzbekistonda normativ-huquqiy hujjatlarning rasmiy elektron manbasi — lex.uz, yaʼni Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi hisoblanadi. Qonunchilikka muvofiq, aynan shu baza orqali eʼlon qilingan hujjatlar rasmiy va huquqiy kuchga ega. 2017-yildan buyon portal rasmiy huquqiy manba maqomida ishlab kelmoqda.
Shuningdek, normativ-huquqiy hujjatlar iyerarxiyasi ham mavjud: Konstitutsiya, kodekslar va qonunlar, Prezident farmon va qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, vazirlik va idoralar hujjatlari hamda mahalliy hokimiyat qarorlari. Agar ziddiyat yuzaga kelsa, yuqori yuridik kuchga ega hujjat ustun qoʻllaniladi. Buni bilish ham notoʻgʻri talqinlarning oldini oladi.
Bugun huquqiy savodxonlik faqat yuristlar uchun emas. Tadbirkor ham, talaba ham, ota-ona ham qonun bilan toʻqnash keladi. Jurnalistlar uchun esa masʼuliyat yanada katta. Notoʻgʻri maʼlumot jamoatchilik fikriga taʼsir qiladi.
Qonun haqida yozishdan yoki xulosa qilishdan oldin uning amaldagi tahririni koʻring, kuchga kirish sanasini aniqlang va manbani tekshiring. Zero, qonunchilik bilan ishlashda jurnalistning asosiy vazifasi — rasmiy manbaga tayanish va faktik maʼlumotni toʻgʻri koʻrsatishdir. Jurnalist esa rasmiy, amaldagi tahrir va kuchga kirish sanasini aniq koʻrsatib, jamoatchilikka ishonchli va xolis axborot yetkazishi shart.
Zulxumor Akbarova
