U fan (Science), texnologiya (Technology), muhandislik (Engineering), san’at (Art) va matematika (Mathematics) sohalarini integratsiyalash asosida tashkil etilib, bilimlarni o‘zaro uyg‘un va tizimli shaklda o‘zlashtirishni ta’minlaydi. Mazkur yondashuv ta’lim jarayonini interaktiv va amaliyotga yo‘naltirilgan muhitga aylantirib, talabalarda kompleks tafakkurni shakllantiradi. Natijada talabalar nazariy bilimlarni chuqur egallash bilan bir qatorda, ularni real hayotiy va kasbiy muammolarni hal qilishda qo‘llash ko‘nikmasiga ega bo‘ladilar. Bu esa tahlil qilish, loyihalashtirish, innovatsion yechimlar ishlab chiqish hamda mustaqil qaror qabul qilish kompetentsiyalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.

STEAM-ta’limning asosiy maqsadi – nazariy bilimlarni real hayotiy vaziyatlar bilan bog‘lash va talabalarni amaliyotga yo‘naltirilgan faoliyatga jalb etishdan iborat. Bu jarayonda talabalar turli fanlar kesimida muammolarni tahlil qiladilar, sabab-oqibat aloqalarini aniqlaydilar va bir nechta yechim variantlarini ishlab chiqadilar. Shu tariqa ularda tanqidiy va tizimli fikrlash, kreativ yondashuv hamda mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatlari shakllanadi. Bundan tashqari, STEAM-ta’lim talabalarning intellektual salohiyatini rivojlantirish bilan bir qatorda, ularda amaliy ko‘nikmalar – loyihalashtirish, tahlil qilish, raqamli texnologiyalardan foydalanish va jamoada samarali ishlash kompetentsiyalarini ham mustahkamlaydi.

Shu nuqtai nazardan, STEAM-ta’lim nafaqat bilim berish, balki talabalarni murakkab va nostandart vaziyatlarda samarali qaror qabul qila oladigan, innovatsion g‘oyalar yaratadigan va zamonaviy mehnat bozori talablariga javob beradigan mutaxassis sifatida shakllantirishga xizmat qiladi.

Hozirgi kunda STEAM-ta’lim jahon miqyosida jadal sur’atlar bilan rivojlanib, global ta’lim siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda. Ayniqsa, AQSh va Yevropa mamlakatlarida ushbu model innovatsion iqtisodiyot talablariga javob beruvchi kadrlar tayyorlashning samarali mexanizmi sifatida e’tirof etilmoqda. Xalqaro tadqiqotlar va ta’lim strategiyalarida STEAM yondashuvi intellektual kapitalni rivojlantirish, ilmiy-tadqiqot faolligini oshirish va texnologik taraqqiyotni qo‘llab-quvvatlash vositasi sifatida baholanadi.

Ilgor tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, STEAM-ta’lim yosh avlodning intellektual va innovatsion salohiyatini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. U nafaqat fanlararo bilimlarni integratsiyalashga, balki kreativ tafakkurni rag‘batlantirishga ham xizmat qiladi. Masalan, AQShda STEAM dasturlari oliy ta’lim bosqichlarida loyiha asosidagi hamda tadqiqotga yo‘naltirilgan o‘qitish texnologiyalari orqali amalga oshiriladi. Bu jarayon ularni tanqidiy fikrlash, innovatsion g‘oyalar ishlab chiqish va jamoaviy hamkorlik ko‘nikmalariga ega bo‘lishga tayyorlaydi.

Buyuk Britaniya, Kanada, Xitoy, Singapur va Finlandiya kabi davlatlar ham STEAM modelini milliy ta’lim tizimiga muvaffaqiyatli integratsiya qilgan. Ushbu mamlakatlarda ta’lim mazmuni zamonaviy mehnat bozori ehtiyojlari bilan uyg‘unlashtirilib, nazariy bilim amaliyot bilan chambarchas bog‘lanadi. Finlandiya ta’lim tizimi loyiha asosidagi o‘qitish va fanlararo integratsiyani faol qo‘llashi bilan ajralib turadi. Bu yondashuv talabalarni ijodiy va tanqidiy tafakkurini rivojlantirishga samarali ta’sir ko‘rsatadi va ularni amaliyotdagi muammolarni yechishga tayyorlaydi.

Shu tariqa, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, STEAM-ta’lim nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmay, balki talabalarda innovatsion fikrlash, fanlararo yondashuv, mustaqil qaror qabul qilish va zamonaviy texnologiyalardan samarali foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.

STEAM-ta’lim miya faoliyatining turli kognitiv jarayonlarini kompleks ravishda faollashtirishga xizmat qiladi. Ushbu yondashuv mantiqiy-tahliliy fikrlash bilan bir qatorda ijodiy va obrazli tafakkurni ham rivojlantirishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir. Natijada talabalarda ratsional tahlil va kreativ yondashuv o‘rtasida uyg‘unlik ta’minlanadi. Zamonaviy psixologiya va neyrobiologiya tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, muammolarni samarali hal qilish jarayoni faqat analitik fikrlash bilan cheklanmaydi, vizual idrok, kreativ tafakkur va intuitsiyaviy yondashuv ham muhim o‘rin tutadi. Turli kognitiv qobiliyatlar bir vaqtning o‘zida rivojlanganida, talabalar muammolarni chuqur tahlil qilish, ularning sabab-oqibat aloqalarini aniqlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.

STEAM-ta’limning asosiy ahamiyati XXI-asr talablariga mos ravishda 4K-kompetentsiyalarini – Critical thinking (tanqidiy fikrlash), Creativity (ijodiy yondashuv), Communication (samarali muloqot) va Collaboration (hamkorlik) rivojlantirishda namoyon bo‘ladi. Bu kompetentsiyalar talabalarni zamonaviy kasbiy muhitga tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi, ularni murakkab va global muammolarga innovatsion va samarali yechimlar topa oladigan ko‘p qirrali mutaxassislar sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. STEAM-ta’lim orqali 4K-kompetentsiyalarni faol rivojlantirish uchun qulay muhit yaratiladi.

Hozirgi kunda mehnat faoliyatining katta qismi avtomatlashtirish va sun’iy intellekt texnologiyalari orqali amalga oshirilmoqda. Ekspertlar va xalqaro tahlillar taxmin qilishicha, 2030-yilga kelib dunyodagi 300 millionga yaqin kasb sun’iy intellekt va robototexnika tizimlari tomonidan qisman yoki to‘liq almashtirilishi mumkin. Shu sharoitda insonning sun’iy intellekt bilan to‘liq almashtirib bo‘lmaydigan muammolarni tahlil qilish, ijodiy yechimlar topish, kommunikatsiya va hamkorlik kabi soft skills alohida ahamiyat kasb etadi.

STEAM-ta’limda muammolarni aniqlash va yechish jarayoni zamonaviy dunyodagi ijtimoiy, iqtisodiy va texnologik ziddiyatlar asosida amalga oshiriladi. Bu yondashuv talabalarni mavjud bilimlarini samarali qo‘llashga hamda yangi ma’lumotlarni mustaqil ravishda izlash va topishga o‘rgatadi. Muammoli topshiriqlar odatda bir nechta yechim imkoniyatlarini taqdim etib, talabalarga turli fanlardan olingan bilimlarni integratsiyalash va zarur ma’lumotlarni turli manbalardan to‘plash imkonini beradi. Shuningdek, muammoli o‘qitish jarayonida sabab-oqibat aloqalarini aniqlash talabalarga vaziyatni kompleks baholash va turli yondashuvlar orqali samarali yechimlar ishlab chiqish imkonini yaratadi.

Dars jarayonida nazariy bilimlarni amaliy ko‘nikmalarga aylantirish maqsadida STEAM-ta’limni taym-menejment ko‘nikmasini rivojlantirishda samarali qo‘llash mumkin. Misol tariqasida:

Science (fan) – talabalar faoliyatini ilmiy asosda o‘rganishga qaratilgan yo‘nalish bo‘lib, unda kunlik vaqt taqsimoti, diqqatning barqarorligi va o‘quv samaradorligi statistik hamda psixologik ko‘rsatkichlar asosida tahlil qilinadi. Ilmiy tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, inson diqqatining maksimal faollik davri o‘rtacha 25-30 daqiqani tashkil etadi. Ushbu ilmiy xulosalar ta’lim jarayonini optimallashtirish, vaqt resurslaridan samarali foydalanish va o‘quv natijadorligini oshirishga xizmat qiluvchi metodik yondashuvlarni ishlab chiqishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Technology (texnologiya) – raqamli vositalar va platformalar yordamida shaxsiy hamda akademik faoliyatni samarali tashkil etishga qaratilgan yo‘nalishdir. Jumladan, Google Calendar, Notion, Trello hamda Microsoft To Do kabi platformalar asosida haftalik va kunlik rejalarni ishlab chiqish imkoniyati yaratiladi. Mazkur raqamli tizimlar orqali vazifalarni ustuvorlik darajasiga ko‘ra tartiblash, taymer mexanizmlari yordamida belgilangan muddatlarga rioya etish hamda bajarilgan ishlar monitoringini amalga oshirish ko‘nikmalari shakllantiriladi. Natijada vaqtni boshqarish samaradorligi oshadi va o‘quv jarayonining tizimliligi ta’minlanadi.

Engineering (muhandislik) – vazifalarni tizimli ravishda rejalashtirish, ustuvorlik darajasiga ko‘ra vizual modellashtirish hamda vaqt resurslarini optimal taqsimlashga yo‘naltirilgan amaliy yondashuvni ifodalaydi. Ushbu yo‘nalishda talabalar faoliyat jarayonlarini strukturaviy tahlil qilish va samaradorlikni oshirish mexanizmlarini qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantiradilar. Xususan, Eyzenhauer Matritsasi modeli asosida vazifalar muhimlik va shoshilinchlik mezonlari bo‘yicha toifalarga ajratiladi. Mazkur metod orqali resurslarni oqilona taqsimlash, ustuvor yo‘nalishlarni aniqlash hamda o‘quv va kasbiy faoliyat samaradorligini oshirish imkoniyati yaratiladi.

Art (san’at) – taym-menejment jarayonida vizual va kreativ yondashuvlarni qo‘llash orqali rejalashtirish samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi yo‘nalishdir. Ushbu yondashuv doirasida diagrammalar, infografikalar hamda rangli bloklar kabi vizual vositalar yordamida vazifalar tizimlashtiriladi va grafik ko‘rinishda ifodalanadi. Mazkur metodlar axborotni idrok etishni yengillashtiradi, rejalashtirish jarayonining ko‘rgazmaliligini ta’minlaydi hamda talabalarning ijodiy va vizual tafakkurini rivojlantirishga ko‘maklashadi. Natijada vaqtni boshqarish jarayoni nafaqat funksional, balki estetik va motivatsion jihatdan ham samarali tashkil etiladi.

Mathematics (matematika) – vaqt taqsimoti va faoliyat samaradorligini aniqlashda miqdoriy tahlil usullaridan foydalanishga asoslangan yo‘nalishdir. Mazkur jarayonda matematik hisob-kitoblar, foiz ko‘rsatkichlari hamda statistik tahlil metodlari qo‘llanilib, vaqt resurslarining real sarfi baholanadi. Xususan, kun davomida ajratilgan vaqtning samarali va samarasiz qismlari miqdoriy jihatdan hisoblab chiqiladi hamda ularning nisbat ko‘rsatkichlari aniqlanadi. Ushbu tahliliy yondashuv asosida rejalashtirish jarayonini optimallashtirish, vaqt yo‘qotish omillarini kamaytirish va umumiy natijadorlikni oshirish ko‘nikmalari shakllantiriladi.

Mazkur integrativ yondashuv asosida talabalar taym-menejment ko‘nikmalarini nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy faoliyat jarayonida ham shakllantirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Ular vaqt va vazifalarni oqilona taqsimlash, ustuvorliklarni aniqlash hamda turli strategiyalar asosida faoliyatni tashkil etish mexanizmlarini amaliy jihatdan o‘zlashtiradilar. Ushbu jarayon talabalarda mustaqil fikrlashni rivojlantirish, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish hamda tahlil natijalariga tayangan holda innovatsion yechimlar ishlab chiqish kompetensiyalarini mustahkamlaydi. Shuningdek, STEAM yo‘nalishi doirasida taym-menejmentni rivojlantirish tashkilotchilik va umumiy samaradorlikni oshirish bilan bir qatorda, vaqtni boshqarish ko‘nikmasini kompleks ravishda shakllantirishga xizmat qiladi. Natijada o‘quv jarayoni interaktiv, tizimli va natijadorlikka yo‘naltirilgan pedagogik modelga aylanishi ta’minlanadi.

Xulosa qilib aytganda, STEAM-ta’lim nafaqat nazariy bilim beradi, balki talabalarni interaktiv, amaliy va samarali faoliyatga jalb qiladi. Ushbu yondashuv XXI-asr mehnat bozori talablariga javob bera oladigan, murakkab va nostandart muammolarni hal qiladigan, shuningdek innovatsion g‘oyalar yaratishga qodir zamonaviy mutaxassislarni shakllantirishda samarali pedagogik mexanizm hisoblanadi.

Xusainova Firuza,
Toshkent davlat yuridik universiteti Huquq,
jamiyat va madaniyat shu‘basi dotsenti