Суў ҳаққында әдетте ол кемейгенде ойлаймыз. Ал, краннан суў ағып атырғанда болса қәдирин жетерли дәрежеде сезбеймиз. Негизинде ҳәр күни бийкарға ағып атырған бир неше литр суў бир айда жүзлеген, бир жылда болса мыңлаған литрге айланады. Бүгин биз ушын әпиўайы болып көринген суў мәселеси ертең пүткил жәмийеттиң ең үлкен машқалаларынан бирине айланыўы мүмкин. Соның ушын суўды үнемлеўди таўсылғаннан кейин емес, ҳәзирден баслаў керек.

Паркент районындағы хожалықлардан биринде әне усы идея тийкарында киши, бирақ әмелий тәжирийбени басладық. Мақсетимиз әпиўайы - төбеден тарнаў арқалы ағып атырған жаўын суўын әпиўайы канализация ямаса көшеге ағызбай, жыйнаў, сақлаў ҳәм ишимлик суў талап етпейтуғын зәрүрлик ушын қайта пайдаланыў еди. Тәжирийбе әпиўайы, бирақ нәтийжелери бул мәселеге басқаша қараў кереклигин көрсетти. Квартираның төбесиниң майданы шама менен 200 квадрат метр. Оның төрт мүйешинде жаўын суўын шығаратуғын тарнаўлар бар. Ҳәзирше олардан тек биреўи жыйнаў системасына жалғанды. Апрельде жаўын жаўғанда бир күнде тек усы бир тарнамнан шама менен 2 тонна, яғный 2000 литр суў жыйналды.

Көз алдыңызға келтириң: дәслеп көшеге ағып кететуғын суўдың өзи бир ғана жаўын-шашында 2 тонналық резервке айланды. Бул нәтийже бизди және бир сораў ҳаққында ойлаўға мәжбүр етти: егер бир мүйештен 2 тонна суў жыйналып атырған болса, тамның төрт мүйешин бир пүтин системаға бирлестирсек, қанша суўды сақлап қалыўымыз мүмкин? Сол себепли жойбарымыздың кейинги басқышында төбениң төрт мүйешинен түсетуғын суўды бир - орайлық жыйнаў орайына алып келиўди режелестирдик.

Бул тек ғана суў жыйнаў емес, ал үйдиң өзинде киши суў резервин жаратыў дегени. Ишимлик суўды техникалық мүтәжликлерге жумсаў зәрүр. Пайдаланыўға болмайды. Себеби бундай суўды ишимлик мақсетинде пайдаланыў ушын тийисли тазалаў, дезинфекция ҳәм санитариялық талаплар орынланыўы керек. Бирақ күнделикли турмысымызда суў талап ететуғын жүдә көп басқа зәрүрликлер бар. Мәселен, кир, бет-қол ҳәм автомобиль жуўыў, ҳәўлиге суў себиў, егин ҳәм қыйтақ жерди суўғарыў, шарўа малын суўғарыў, қуяш панельлерин тазалаўда пайдаланыў мүмкин. Демек, бир тәрептен ишимлик суўды сақлап атырмыз. Екинши тәрептен болса жаўын суўын пайдалы ресурсқа айландырып атырмыз.

Жойбардың және бир әҳмийетли тәрепи, жыйналған суўды керекли жерлерге жеткериў ушын насостан пайдаланылмақта. Ол болса қуяш панельлери ислеп шығаратуғын электр энергиясы жәрдеминде ислейди. Яғный бир системада еки тәбийғый ресурстан пайдаланылады. Нәтийжеде шаңарақтың суў ҳәм энергия үнемлеўшилиги бир пүтин системаға бирлестириледи.

Бул қаншелли пайдалы?

Көбинесе жаңа идеялар ҳаққында айтқанда "Бул қаншелли пайдалы?" деген сораў туўылады. Тәжирийбемизде буған анық санлар менен жуўап бериў мүмкин.

Система орнатылыўынан алдын шаңарақта ишимлик суўға айына шама менен 150 мың сум төленетуғын еди. Система орнатылғаннан соң бул қаржы 56 мың сумға шекем азайды. Демек, бир айда 94 мың сум үнемленбекте. Бир жыл есабынан болса шама менен 1 миллион 128 мың сумды үнемлеў имканияты пайда болды.

Буннан тысқары, суўғарыў, автомобиль жуўыў, ҳәўлиге суў себиў, қуяш панельлерин тазалаў сыяқлы зәрүрликлерде пайдаланылып атырған суўдың баҳасы бул есапқа толық киргизилмеген. Соның ушын жойбардың реал экономикалық нәтийжеси тек ғана суў төлеминдеги азайыўдан да үлкен.

Жойбарға қанша қаржы жумсалды?

Системаны жолға қойыў ушын шама менен 3 миллион 700 мың сум жумсалды. Еки дана 1 тонналық бочка 1 миллион сум, насос 1 миллион 200 мың сум, трубалар ҳәм тамшылатып суўғарыў ушын зәрүр үскенелер 1 миллион сум, фильтр 200 мың сум, мийнет ҳақы 300 мың сум.

Бул қаржыны тек ғана дәслепки қәрежет сыпатында түсиниў керек емес. Себеби қурылма жыллар даўамында ислеўи ҳәм суў қәрежетлерин азайтыўы мүмкин. Тек ғана ишимлик суўға төлемниң азайыўы есабынан дәслепки қәрежеттиң қапланыў мүддети шама менен 3 жыл болыўы мүмкин. Басқа хожалық мүтәжликлериндеги үнемлилик те есапқа алынса, жойбар және де пайдалы болады.

Енди мәселеге бир шаңарақ емес, пүткил Өзбекстан көзқарасынан қарайық. Мәмлекетимиз халқы 39 миллионнан аслам. Егер бир адамға күнине орташа 99 литр ишимлик суўы туўра келсе, мәмлекет көлеминде күнине 3,861 миллион куб метр суў жумсалады. Бир жылда болса шама менен 1,409 миллиард куб метр болады. Бул сан Өзбекстандағы барлық суў тутыныўының рәсмий улыўма көлеми емес. Тек ғана халықтың саны ҳәм бир адамға 99 литр күнлик тутыныў көрсеткишинен келип шығатуғын есап-санақ.

Бирақ оның өзи де машқаланың көлемин көрсетеди. Егер усы суўдың ҳәттеки аз ғана бөлегин үнемлеў имканияты жаратылса да мәмлекет көлеминде сезилерли нәтийжеге ерисиледи. Суў тәмийнатына түсетуғын басым азаяды.

Жасырын имканият

Өзбекстан аймағында жаўын-шашын муғдары аймақларға қарап өзгереди. Бирақ ҳәр бир аймақта жаўын жаўады. Бүгин болса көплеген шаңарақларда төбеден түсип атырған жаўын суўы пайдаланылмастан ағып кетеди. Бул жерде үлкен имканият жасырынған. Там тийкарында тек ғана үйди жаўыннан қорғайтуғын конструкция емес, ал суў жыйнаў майданы да болыўы мүмкин. Егер төбеден түсип атырған суў тарнаў арқалы резервуарға бағдарланса, фильтрден өткерилсе ҳәм қәўипсиз пайдаланыў системасы жаратылса, шаңарақ өзиниң киши суў резервине ийе болады. Буны қурылып атырған жаңа турақ жай жойбарларында әйне усы имканиятты есапқа алыў керек.

Егер бундай система әпиўайы шаңарақта 200 квадрат метрли жайда нәтийже берип атырған болса, үлкен жайлы мектеп, бақша ямаса поликлиникада оның имканияты және де жоқары болады. Мектеп төбесинен жыйналған жаўын суўын ишимлик ушын емес, ал ҳәўли, жасыл аймақлар ҳәм техникалық зәрүрликлер ушын пайдаланыў мүмкин. Бақшаларда да усы принципти қолланыў мүмкин. Поликлиника ҳәм басқа да социаллық объектлерде болса суўдың жумсалыўының белгили бир бөлегин жаўын суўына өткериў арқалы техникалық мақсетлерде пайдаланылатуғын ишимлик суўға талапты азайтыў мүмкин. Сол себепли бул басламаны тек ғана шаңарақлар ушын емес, социаллық объектлер ушын да өз алдына пилот жойбар сыпатында сынап көриў зәрүр.

Жойбардың биз ушын ең әҳмийетли тәреплеринен бири сонда, жумыс тек ғана қурылманы орнатыў менен тоқтап қалмай атыр. Әмелий тәжирийбе менен бир ўақытта нызамшылық бойынша да жумыс алып барылмақта. Олий Мажлис Сенаты ҳәм Нызамшылық палатасындағы депутатлар менен биргеликте жаўын суўын жыйнаў, оннан нәтийжели пайдаланыў ҳәм суўды үнемлеў механизмлерин жетилистириўге қаратылған нызамшылыққа усыныслар таярлаў жумыслары орынланбақта. Бул жүдә әҳмийетли басқыш. Себеби бир шаңарақ өз басламасы менен система орнатыўы мүмкин. Бирақ бундай әмелиятты мыңлаған ҳәм миллионлаған шаңарақларға жеткериў ушын ҳуқықый, шөлкемлестириўшилик ҳәм экономикалық механизмлер зәрүр.

Сонлықтан, биз өз тәжирийбемизди нызамшылық усыныслары менен байланыстырыўға ҳәрекет етип атырмыз. Жойбардың идеясын раўажландырыў, системалы түрге келтириў, усынысларды таллаў ҳәм келешектеги бағдарларды белгилеў оғада әҳмийетли.

Мақсет нызам жазыўдың өзи емес

Бул жерде тийкарғы мақсет жаңа талапларды әпиўайы енгизиў емес. Дәслеп, сораўға жуўап табыў керек. Халық ушын қолайлы, арзан ҳәм нәтийжели жаўын суўын жыйнаў системасын қалай жаратамыз? Буның ушын пилот жойбарлар керек. Мәселен, дәслеп айырым мәҳәллелерде шаңарақлар таңланады. Олардың төбеси майданы, жыл даўамында жыйналған суў муғдары, суўдың жумсалыўы, экономикалық үнемлилиги ҳәм қурылманың хызмет көрсетиў қәрежети үйрениледи. Кейин нәтийжелер салыстырылады. Буннан кейин ең нәтийжели модельди басқа аймақларға енгизиў мүмкин.

Жойбардың және бир бағдары инновация. Бул жойбар бойынша патент алғанбыз. Енди бул тәжирийбени және де жетилистирип, халыққа қолайлырақ, ықшамырақ ҳәм нәтийжелирек жаңа пайдалы қурылма жаратыў ҳәм оған белгиленген тәртипте патент алыў ҳәрекетиндемиз. Мақсет тек ғана патент ҳүжжетине ийе болыў емес, ал адамлар реал турмыста пайдаланатуғын қурылма жаратыў. Ол әпиўайы, баҳасы илажы барынша арзан болыўы керек. Орнатыў аңсат, техникалық хызмет көрсетиў болса қолайлы болыўы керек.

Бүгин Паркенттеги бир квартирада бул система ислемекте. Бир жаўында 2 тонна суў. Бир айда 94 мың сум үнемлеў. Бир жылда 1 миллион 128 мың сум. Бирақ бул санлардың ең үлкен қуны ақшаларда емес, ал усындай тәжирийбе барлығында. Биз "буны ислеў мүмкин бе?" деген сораўға енди теориялық емес, әмелий жуўап бере аламыз. Аўа, мүмкин. Жаўын суўын жыйнаў, сақлаў, техникалық мүтәжликлерге бағдарлаў ҳәм ҳәтте насос арқалы керекли жерге жеткериў мүмкин.

Енди гезектеги сораў: буны мыңлаған шаңарақларға қалай жеткеремиз? Бүгинги ең әҳмийетли ўазыйпа да усы. Себеби суў мәселеси ертеңги күнниң машқаласы емес. Ол бүгинги күнниң машқаласы. Бүгин жаўын жаўып турғанда биз суўды ағызып жиберсек, ертең қурғақшылық келгенде оны излеўимиз анық. Соның ушын ертең суўды излемеў ушын бүгин жаўынды жыйнайық.

Муҳсиддин НИЗОМИДДИНОВ,

Халық депутатлары Ташкент ўәлаяты кеңесиниң депутаты