Экономика ашылды, өндирис көлемлери ҳәм экспорт потенциалы кеңейди, санлы технологиялар мәмлекетлик басқарыў ҳәм хожалық жүргизиў системасына басқышпа-басқыш енгизилмекте. Бул процесслер мәмлекетимиздиң экономикалық мәканын халықаралық стандартларға жақынластырыўда әҳмийетли қәдем болды.
Бирақ экономикалық раўажланыўдың сап нәтийжеси ҳәм узақ мүддетли турақлылығы еле толық тәмийинленген, деп болмайды. Экономиканың белгили бир бөлеги рәсмий емес ҳәм жасырын жумыс шеңберинде қалып атырғаны мәмлекетлик қаржы, салық түсимлери ҳәм социаллық кепилликлер системасы ушын айрықша қәўип-қәтер факторларын жүзеге шығармақта. Жасырын экономиканың кеңнен қамтып алыныўы тек ғана бюджет турақлылығына зыян жеткерип қоймастан, ал мийнет қатнасықларының ашық-айдынлығын төменлетеди, социаллық әдиллик принциплерин бузады.
Елимизде бул машқала бир неше жылдан берли мәмлекетлик сиясат дәрежесинде системалы үйренип келинбекте. Атап айтқанда, бақланбайтуғын экономика үлесин анықлаў ҳәм тәсирин баҳалаў бойынша рәсмий статистикалық таллаўлар қайта көрип шығылып атырған көлемлер арқалы жаңаша қатнаслар тийкарында әмелге асырылмақта. Бул процесс экономикадағы реал айланысларды анықлаў, салық базасын кеңейтиў ҳәм социаллық миннетлемелердиң финанслық дәреклерин беккемлеў көзқарасынан айрықша әҳмийетке ийе.
Техникалық жақтан бақлап барылыўы аңсат болмаған бул сектордың тәсири тек ғана макроэкономикалық көрсеткишлер менен шекленип қалмайды. Ол салық түсимлериниң турақлылығына, мийнет базарының ашық-айдынлығына, халықтың пенсия ҳәм социаллық кепилликлер менен қамтып алыныўына тиккелей тәсир етеди. Сол себепли, бақланбайтуғын экономика мәселеси бүгин тек ғана экономикалық емес, ал социаллық әдиллик ҳәм мәмлекетлик басқарыўдың нәтийжелилигине байланыслы стратегиялық машқала сыпатында күн тәртибине шықпақта.
Экономикалық айланыстың үштен бир бөлеги
Экономикалық статистикада әдетте үш тийкарғы структура ажыралады. Бириншиси рәсмий, толық есапқа алынған экономика болып, онда барлық искерлик түрлери, салық төлемлери ҳәм мийнет қатнасықлары нызам шеңберинде жүргизиледи ҳәм статистикада сәўлелендириледи. Бул экономика мәмлекет ушын ең ашық-айдын ҳәм басқарыў аңсат болған сектор есапланады.
Екинши структура - рәсмий емес экономика. Ол тийкарынан үй хожалықлары, физикалық шахслар, дизимнен өтпеген киши хызметлер, ўақтынша ямаса кепилликсиз мийнет жумысларын өз ишине алады. Бул жерде экономикалық ҳәрекет бар, бирақ ол толық рәсмийлестирилмеген, салық ҳәм социаллық система менен үзликсиз байланыспаған.
Үшинши категория - жасырын экономика. Бул болса рәсмий субъектлер тәрепинен дәраматларды жасырыў, есабатларды азайтыў, салықтан қашыў ямаса нызамға қайшы экономикалық жумыс алып барыў менен байланыслы. Әйне усы сегмент экономикалық әдиллик ҳәм бәсеки орталығына ең үлкен соққы береди.
Бақланбайтуғин экономика түсиниги мине усы рәсмий емес ҳәм жасырын секторлар жыйындысы болып табылады. Ол рәсмий есабатларда толық сәўлелендирилмейди, статистикада болса, тиккелей емес усыллар арқалы баҳаланады. Сол себепли, оның ҳақыйқый көлеми ҳәм тәсири көбинесе жәмийетшиликтиң итибарынан шетте қалып кетеди.
Реформалар, санластырыў ҳәм қадағалаў механизмлери күшейип атырғанына қарамастан, бақланбайтуғын экономика үлеси еле де жоқары дәрежеде сақланып қалмақта. Бул жағдай тосыннан емес. Ол экономиканың структуралық өзгешеликлери, институционаллық орталық ҳәм экономикалық хошаметлеўлер менен үзликсиз байланыслы болған бир қатар факторлардың нәтийжеси болып табылады.
Дәрамат бар, бирақ...
Мәмлекетимиз экономикасында киши бизнес, жеке тәртиптеги мийнет ҳәм жеке хызметлер салмақлы орын ийелейди. Жергиликли базарлардағы усақлап сатыў, үй шараятындағы оңлаў, хызмет көрсетиў, мәўсимлик аўыл хожалығы жумыслары көп жағдайларда толық рәсмийлестирилмейди. Бул искерлик экономикалық жақтан жанлы, бирақ статистикалық жақтан "көринбес" болып қалмақта.
Әйне усы фактор рәсмий емес сектордың үлесин арттырады. Экономикалық ҳәрекет бар, дәрамат бар, бирақ ол мәмлекетлик есап-санақ системасына толық кирмейди. Нәтийжеде рәсмий экономикалық көринис пенен реал турмыс ортасында айырмашылық пайда болады.
Екинши әҳмийетли себеп ҳәкимшилик жүклемелер. Әсиресе, микро бизнес ҳәм жаңадан баслап атырған исбилерменлер ушын салық есабатлары, лицензиялар, руқсатнамалар ҳәм ҳәр қыйлы есабат талаплары елеге шекем қурамалы деп қабыл етиледи. Бул болса рәсмий экономикаға кириўди емес, ал оны айланып өтиўди аңсат жол сыпатында көрсетеди.
Негизинде нызам шеңберинде ислеў қәўипсиз ҳәм турақлы болыўы керек. Бирақ әмелде рәсмийлестириў артықша ўақыт, қәрежет ҳәм тексериўлер менен байланыслы болса, исбилермен рәсмий емес майданда қалыўды абзал көреди.
Бақланбайтуғын экономиканың ең аўыр ҳәм социаллық жақтан аўыр ақыбетлеринен бири жасырын ҳәм рәсмий емес бәнтлик болып есапланады. Рәсмий статистикада жумыс пенен бәнт халық саны жыл сайын өсип атырғандай көринсе де, әмелде мийнет базарының салмақлы бөлеги рәсмий емес қатнасықларға сүйенип атырғаны бақланбақта.
Рәсмий емес бәнтлик қысқа мүддетте халық ушын дәрамат дереги болыўы мүмкин. Бирақ узақ мүддетли ақыбетлери бираз аўыр болады. Кекселерде социаллық тәмийнатқа мүтәжлик артады, мийнетти қорғаў ҳәм қәўипсизлик стандартлары төменлейди, кәмбағаллық қәўпи институционаллық түс алады. Усы мәнисте бақланбайтуғын экономика келешекте мәмлекет мойнына түсетуғын социаллық жүк деген сөз.
Санластырыў - ең жақсы усыл
Егер бақланбайтуғын экономикаға қарсы гүресиўде ең нәтийжели қуралды ажыратып көрсетиў керек болса, бул, сөзсиз, санластырыў болып табылады.
2025-жылы нақ емес төлемлердиң үлеси сезилерли дәрежеде артты. Банк карталары, QR кодлар ҳәм мобил төлем қосымшалары арқалы есап-санақлар кеңейип бармақта. Бул тенденция транзакцияларды дизимге алыўды аңсатластырады, салық ҳәм статистика мағлыўматларының сапасын арттырады, жасырын айланысларды қысқартыў ушын реал тийкар жаратады.
Онлайн қадағалаў-касса машиналары реал ўақыт режиминде чеклерди салық уйымларына өткериў имканиятын берди. Бирақ, әмелият көрсетип атырғанындай, айырым жағдайларда чек берилмеўи ямаса нақ пул арқалы жасырын есап-санақлар сақланып қалмақта. Сонлықтан, техникалық шешимлер менен бирге тутыныўшының чек талап етиў мәдениятын қәлиплестириў шешиўши әҳмийетке ийе.
Раўажланған мәмлекетлердиң тәжирийбесине бола, жасырын экономикаға қарсы гүресиўде тек ғана мәмлекет ямаса салық уйымлары емес, ал тутыныўшы да шешиўши роль атқарады. Егер пуқара чек алмаса, нақ пул менен есап-китап етиўди мақул көрсе, ол тиккелей емес, жасырын экономиканы қоллап-қуўатлаған болады.
Европа Аўқамы мәмлекетлеринде жасырын экономикаға қарсы гүрес жолы, бәринен бурын, жазалаўшы салық тексериўлеринен емес, ал тутыныўшының ҳуқықларын қорғаў арқалы басланған. Егер исбилермен алдыннан карта, QR код ямаса электрон төлем усылын қабыл ететуғынын билдирген болса, әмелде буннан бас тартса, бул жағдай "алдаўшы ямаса әдилликке қарсы саўда әмелияты" сыпатында баҳаланады.
Бундай қатнас тутыныўшыға шағым етиў, компенсация талап етиў ҳәм қадағалаў уйымларын тартыў ушын толық ҳуқықый тийкар жаратады. Ең әҳмийетлиси, мәмлекет бул жерде тек жазалаўшы субъект емес, ал нызам шеңберинде ислейтуғын қатнасықлар системасын қәлиплестириўши институт сыпатында көринеди. Тутыныўшы болса пассив бақлаўшы емес, ал ашық-айдынлықты тәмийинлеўде белсенди қатнасыўшыға айланады.
International Monetary Fund ҳәм World Bank есабатларында Өзбекстан сыяқлы экономикалар ушын бирдей принциплер усыныс етиледи: санлы төлемлерди кеңейтиў, салық ҳәкимшилигин әпиўайыластырыў ҳәм рәсмий емес бәнтликти социаллық қорғаў системасына басқышпа-басқыш интеграциялаў. Бул қатнасықлар жазалаўға емес, ал системалы хошаметлеўге сүйенеди.
Сол себепли, чек талап етиўди әпиўайы пуқаралық миннет сыпатында қәлиплестириў, чек алғаны ушын хошаметлеўши механизмлер - кэшбек, лотерея ямаса салық бонусларын енгизиў нәтийжели болыўы мүмкин. Әсиресе, жаслар арасында санлы төлемлерге тез бейимлесиў бул бағдарда үлкен имканият жаратады.
Келеси жыллар ушын бир неше итималлы сценарий бар. Инерциялық сценарийда бақланбайтуғын экономика үлеси 28-30 процент әтирапында сақланып қалыўы мүмкин. Тек жазалаў ҳәм тексериўлерге таянған қатаң қадағалаў сценарийи болса киши бизнести және де жасырынлыққа ийтермелеп, социаллық қарсылықты күшейтеди.
Ең мақул жол реформашы сценарий болып табылады. Егер нақ пулсыз төлемлерди қабыл етиў миннетлемеси нызам дәрежесинде беккемленсе, QR код ҳәм чек системасы күшейттирилсе, тутыныўшының ҳуқықлары жедел қорғалса, 2026-2027-жылларда бақланбайтуғын экономика үлеси 22-25 процентке шекем төменлеўи мүмкин.
Бақланбайтуғын экономика үлеси жоқары болған шараятта салық жүги тәбийғый түрде рәсмий секторға түседи. Бул болса ҳадал ислеп атырған исбилерменлер ушын бәсеки шараятын аўырластырады, мәмлекетлик бюджет имканиятларын шеклейди. Нәтийжеде билимлендириў, медицина, инфраструктура ҳәм социаллық бағдарламалар ушын ажыратылатуғын ресурс жетерли дәрежеде қәлиплеспейди.
Ташкент қаласы мысалында атап өтилген жыллық 7,5 триллион сум әтирапындағы жоғалтыў - бул абстракт сан емес. Бул қаржы онлаған мектеп ямаса емлеўханалар қурылыўы, мыңлаған жаңа жумыс орынлары жаратылыўы мүмкин болған реал имканиятларды аңлатады.
Рәсмий емес жумыс пенен бәнт халық социаллық қорғаў системасынан әмелде шетте қалады. Олар пенсия стажы жыйнамайды, кеселлик ямаса бахытсыз ҳәдийселерден қамсызландырылмаған болады, мийнет ҳуқықларын қорғаў имканиятларына ийе емес. Узақ мүддетте болса әне усы қатлам социаллық жәрдемге ең мүтәж категорияға айланып, мәмлекет ушын қосымша социаллық жүкти жүзеге келтиреди.
Бақланбайтуғын экономиканың жоқары үлеси макроэкономикалық көрсеткишлердиң сапасын да төменлетеди. Жалпы ишки өнимниң өсиўи толық сәўлелендирилмейди, мийнет өнимдарлығы жасалма түрде төмен көрсетиледи, мәмлекетлик сиясаттың нәтийжелилиги ҳаққында надурыс жуўмақлар шығарылыўы мүмкин. Бул болса стратегиялық қарарлар қабыл етиўде үлкен қәтеликлерге алып келеди.
Санлар ҳақыйқый мазмунға ийе болыўы керек
Жоқарыдағы таллаўлардан келип шығып, ең дурыс ҳәм нәтийжели жол жаза, хошаметлеў ҳәм санластырыў механизмлерин үйлесикли қолланыў болып есапланады. Тек ғана қадағалаў ямаса жазаға сүйенген сиясат күтилген нәтийжени бермейди. Керисинше, рәсмийлестириўди экономикалық жақтан пайдалы етиў талап етиледи.
Бәринен бурын, нызамшылықта саўда ҳәм хызмет көрсетиў субъектлериниң нызамшылықта белгиленген нақ емес төлем қуралларын қабыл етиўи мәжбүрий екенлиги анық ҳәм анық норма сыпатында беккемлениўи керек. Бул ашық-айдынлықты айрықша емес, ал экономикалық қатнасықлардың улыўма қағыйдасына айландырады.
Төлемлер тек ғана исбилерменлик субъекти ямаса салық төлеўшиниң аты менен байланысқан есапбетлер арқалы қабыл етилиўи шәрт. Жеке карта ҳәм үшинши шахс есабынан пайдаланыўды шеклеў жасырын айланысларды қысқартыўда айрықша әҳмийетке ийе.
Нақ пул емес төлемлер үлеси жоқары болған исбилерменлер ушын салық ҳәкимшилигин әпиўайыластырыў, тексериўлер санын қысқартыў, кредитлер ҳәм мәмлекетлик бағдарламаларда үстинлик бериў сыяқлы хошаметлеўлер нәтийжели инструмент болыўы мүмкин. Бул рәсмийлестириўди мәжбүрият емес, экономикалық абзаллыққа айландырады.
Егер бул сиясатлар басқышпа-басқыш енгизилсе, қысқа мүддетте нақ пулсыз төлемлердиң үлеси артады, статистикалық есап-санақлар анықлайды. Орта мүддетте салық базасы кеңееди, социаллық қамсызландырыў қамтып алыўы сезилерли дәрежеде артады. Узақ мүддетте болса бақланбайтуғын экономика үлеси 30 проценттен 20-22 процент әтирапында азайыўы, мәмлекет ҳәм жәмиет арасында институционаллық исеним беккемлениўи мүмкин.
Бақланбайтуғын - рәсмий емес ҳәм жасырын экономика шешими кешиктирип болмайтуғын стратегиялық мәселе болып табылады. Оны тек ғана қадағалаў ямаса жазалаў арқалы емес, ал тутыныўшының ҳуқықларын қорғаў, санлы төлемлерди кеңейтиў, исбилерменлер ушын хошаметлер жаратыў ҳәм ашық-айдын статистика арқалы шешиў мүмкин.
Ең әҳмийетлиси, мәмлекет экономиканы "қатаң қадағалаў" жолын емес, ал оны рәсмийлестириўге пайдалы етиў стратегиясын таңлаўы керек. Әне сонда бақланбайтуғын экономика төменлейди, рәсмий экономикалық өсиў болса ҳақыйқый мазмун менен толы болады.
Бақланбайтуғин экономика тек экономикалық көрсеткишлер менен шекленетуғин машқала емес. Ол сиясий исеним, социаллық әдиллик ҳәм мәмлекетлик басқарыўдың нәтийжелилиги менен тиккелей байланыслы комплексли мәселе болып табылады. Сонлықтан, оны сапластырыў тек ғана салық уйымлары ямаса айрықша мәмлекетлик уйымларға жүкленбеўи, ал мәмлекетлик уйымлар, жәмийетшилик, жеке меншик сектор ҳәм халықаралық шериклер арасындағы өз-ара интеграцияласқан ҳәрекетлерди талап етеди.
Санластырыўды тереңлестириў, тутыныўшы ҳуқықларын қорғаў, исбилерменлер ушын экономикалық хошаметлер жаратыў ҳәм мақсетке бағдарланған ҳәкимшилик илажларды қолланыў бақланбайтуғын экономиканы қысқартыўда ең нәтийжели шешимлер қатарына киреди. Бирақ бул илажлар нәтийже бериўи ушын олар ашық-айдынлық, ашық мағлыўматлар, ғалаба мониторинг ҳәм исенимли статистика менен үйлестирилген болыўы шәрт.
Ең әҳмийетлиси, мәмлекетлик сиясат жаза ҳәм хошаметлеўди турақлы үйлестирген, жергиликли экономикалық шараятлар, аймақлық өзгешеликлер ҳәм техникалық имканиятларды есапқа алған ҳалда басқышпа-басқыш әмелге асырылыўы зәрүр. Әне сонда ғана экономикалық жумысты саядан шығарыў миннетлеме емес, пайдалы таңлаўға айланады. Бул болса жаңа Өзбекстан ушын турақлы экономикалық өсиў, социаллық әдиллик ҳәм институционаллық исенимди беккемлеўдиң ең дурыс жолы болып есапланады.
Бақланбайтуғын экономика экономикалық өсиўдиң сапасын белгилейтуғын, социаллық әдилликке тәсир ететуғын ҳәм мәмлекет пенен пуқара арасындағы исенимди қәлиплестиретуғын тийкарғы факторлардан бири болып есапланады. Бул машқаланы шешиў тек ғана салық ямаса статистика емес, ал мәмлекетлик басқарыў, санластырыў, тутыныўшы ҳуқықлары ҳәм социаллық сиясаттың үйлесимлилиги мәселеси болып есапланады.
Егер экономикалық искерликти жасырыўдан көре рәсмийлестириў пайдалы болса, бақланбайтуғын экономика тәбийий түрде қысқарады. Әне сонда рәсмий экономикалық өсиў санлар емес, ҳақыйқый мазмун менен толы болады.
Дурбек ХУСАНОВ,
экономика илимлериниң докторы, профессор
