Бирақ кейинги ўақытларда санластырылып атырған турмыс тәризи, смартфонлар, социаллық тармақлар ҳәм қысқа форматтағы видеолар арқалы мағлыўмат алыўдың аңсатлығы, китапқа болған талапты сөндирип қойып атырғандай. Әйне усы жағдай жасларды жүзеки пикирлеў, таяр мағлыўматларға сүйенип жасаўға үйретпекте. Бирақ китап оқымайтуғын адамның сөйлеўи әззи, пикири бир тәреплеме ҳәм таллаў қәбилети шекленген болады.

Инсан қай жерде болса да, қолында китап болса, ол жалғыз емес. Китап бетлери арасында инсан өзин аңлайды, өзине қайтады, оннан тек билим емес, ал жубаныш ҳәм ибрат та табады. Ҳәр дайым қолыңызға китап алып, бетин абайлап қарап шықсаңыз, қағаздың өзине тән ийиси, ҳәриплер арасындағы тынышлық ҳәм қатарлар алып кирген әлем сизди өз ийримине тартады. Бул - китаптың ҳәмме аңлап, ҳәмме аңламаған және бир күши.

Шаң

Бүгинги күнде елимизде руўхыйлық, ағартыўшылық, билимлендириў ҳәм тәрбия тараўларындағы реформалардың орайында инсан, әсиресе, жас әўлад тур. Бир неше жыллар даўамында, китапқумарлық мәдениятында белгили бир төменлеў бақланғаны ҳеш кимге сыр емес. Техника әсири ойлап табыўларына, электрон әжайыбатларға бас урылып, қағазлы китаплар шетке ысырылды, әсиресе, балалар ушын мөлшерленген көркем әдебиятлар жетерли болмады. Алыс районлар халқы тийкарынан мектеп ямаса колледжлердеги китапханалардан пайдаланар еди.

Әдебий билимлендириўдиң сапасызлығы, китап дүканларында балалар ушын қызықлы, тәрбиялық қунға ийе шығармалардың аз екенлиги, китапханалардың жумысының төменлеўи сыяқлы аўыр ноқатлар тутасқан жерде адамларды руўхый тойындыра алмай атырған еди.

Көпшилик мағлыўматларға қысқа ҳәм аңсат тойыныў усылын мақул көрип, телевизор ҳәм телефон сенсор экранлары бойсыныўында, интернет ийриминде қалып қойған еди. Әлле қашан екинши дәрежеге түсип кеткен китапты бетлеўге болған итибар төменлеп атырған бир дәўирде адамларды қайтадан китапқа қайтарыў, оқыўға болған қызығыўшылығын арттырыў ушын айрықша ҳәрекет, күшли баслама талап етилетуғын еди.

Қайтыў

Мине, усындай шараятта Президентимиздиң басламасы менен китапқумарлықты үгит-нәсиятлаў, мәнаўиятын жоқарылатыўға қаратылған кең көлемли реформалар басланды. Бул тек ғана китаплардың басып шығарылыўы, китапханалардың қурылыўы емес, ал жәмийетте китапқа болған қатнасты түп-тийкарынан өзгертиўге қаратылған руўхый ояныў процесинен ибарат.

Мәмлекетимиз басшысының 2017-жыл 13-сентябрьдеги "Китап өнимлерин басып шығарыў ҳәм тарқатыў системасын раўажландырыў, китап оқыў ҳәм китапқумарлық мәдениятын арттырыў және үгит-нәсиятлаў бойынша комплексли илажлар ҳаққында"ғы қарарында халықты нәтийжели мәлимлеме-китапхана хызмети менен тәмийинлеў системасын жаратыў бойынша анық мақсетлер белгилеп берилгени тараўдың жаңа раўажланыў басқышына өтиўине хызмет етти. Социаллық-мәлимлеме мәденияты дәрежесиниң жоқарылаўында китапханалардың ролин күшейтти, сондай-ақ, заманагөй инновациялық билимлендириў технологияларын ислеп шығыў ҳәм енгизиў имканиятын берди.

Улыўма, бул қарар көпшиликтиң мүлгип атырған санасын тербеткен үлкен ўақыя болды. Қарардан соң, мәмлекет бойлап үлкен реформалар басланды. Ҳәр бир район ҳәм қалада заманагөй китапханалар қурыла басланды. Жасларды тартыў ушын басламалар енгизилди. Миллий ҳәм жәҳән әдебиятына байланыслы жүзлеген шығармалар қайта басып шығарылды, айырымлары биринши рет өзбек тилинде басып шығарылды. Китапханашылардың мийнети қәдирленди, китапқумарлық таңлаўлары дәстүрий түс алды.

Тек ғана "китап оқың", деген шақырық, қурғақ шақырықлар емес, ал әмелий ҳәрекет, материаллық хошаметлеў, таңлаўлар, сыйлықлар, грантлар, арнаўлы оқыў бағдарламалары енгизилди. Ең жақсы китапқумарлар - автомобиллер, велосипедлер, ноутбуклер менен сыйлықланды. Китап оқыған бала биринши мәрте жәмийет көз алдында айрықша итибарға ылайық шахс сыпатында тән алынды. Ол енди "әпиўайы оқыўшы" емес, ал билим ҳәм мәденият елшисине айланды. Әлбетте, кимдур: китап ушын материаллық хошамет шәрт пе, деп айтыўы мүмкин, бирақ реал турмыста ҳәр қандай пазыйлет, бәринен бурын, тән алыныўы, хошаметлениўи, қәдирлениўи керек. Бул - инсан психологиясының өзине тән мүтәжлиги.

Реформалардың даўамы болып, кейинги жылларда шығарылған бир қатар қарар ҳәм бағдарламалар менен жәмийеттиң руўхый талапларына сай, сапалы китаплар басып шығарыў, балалар әдебиятын байытыў, баспа ҳәм художниклердиң жумысын қоллап-қуўатлаў сыяқлы әҳмийетли ўазыйпалар әмелге асырылды. Ең тийкарғысы, жәҳән әдебиятының сайланды шығармаларын ана тилимизде басып шығарыў, китапларды онлайн буйыртпа етиў ҳәм тарқатыў системасын жетилистириў сыяқлы жумысларға айрықша итибар қаратылды. Онлайн китапхана платформаларының жаратылыўы - китапқумарлықта жаңа дәўирди баслады. Бул баслама себепли китапқумарлар ушын кең имканиятлар есиги ашылды. Енди заманагөй технологиялар жәрдеминде қәлеген китапты түрли электрон платформалар арқалы табыў, оқыў ҳәм ҳәттеки жүклеп алыўымыз мүмкин. Үйден шықпастан китапты бетлеў имканияты, китапқумарлықты жаңа басқышқа алып шықты.

Және бир тәрепи: алдынлары китапханадан бар китапты таңлаўға мәжбүр болған оқыўшы, бүгин дүнья әдебиятының ең сийрек ушырасатуғын, сайланды үлгилерин интернет арқалы еркин таңлап оқып атыр. Мыңлаған ресурслар арқалы қәлеген шығарманы табыў әпиўайы китапқумар ушын қол жетерли имканиятқа айланды. Китапханалар енди төрт дийўал арасында емес - олар глобал, шексиз, ўақыт ҳәм мәканнан ғәрезсиз илим дерегине айланды...

- Ҳәр қандай тараўдың раўажланыўы ушын, бириншиден, оған тосқынлық болмаў, екиншиден, қоллап-қуўатлаў керек. Мәселен, 2018-жылдан баслап баспалар жумысы ушын лицензия талап етилмейди. Бул - алдынлары машқалалы мәселе еди, - дейди “Asaxiy.uz” интернет дүканының тийкарын салыўшысы, исбилермен Феруз Аллаев. - Баспамыз тәрепинен өткен жылы 5 миллион 500 мыңнан аслам китап сатылған ҳәм биз елимизде жетекши баспалардан екенимизди мақтаныш пенен айта аламан. 7-8 жыл алдын шөлдиң ортасында ямаса таўдың басында интернет арқалы китапқа буйыртпа берип, 48 саат ишинде алыў мүмкин екенин көз алдыңызға келтириў қыйын еди. Ҳәзир болса бул әмелият әдеттеги жағдайға айланды. Китапқумарлықтың өсиўи ушын еки әҳмийетли фактор бар. Бириншиси - сөз еркинлиги. Яғный жәмийетте еркин пикирлеў орталығы болса, адамлар сериаллар көрип ўақыт өткерместен, турмыс ҳаққында ойлай баслайды, сораў береди, подкаст тыңлайды, ҳүжжетли фильмлер көреди ҳәм китап оқыўға умтылады. Екиншиси - экономикалық абаданлық. Егер билимли инсанлар жақсы дәрамат таўып, өз кәсибин жоқарылатса, халықта да билимлендириўге қызығыўшылық артып барады. Ата-аналар перзентлерин қосымша дөгерек ҳәм сабақларға, жеке меншик мектеплерге алып бармақта. Бул - мәмлекетте билимлендириўге болған улыўма талап артқанын көрсетеди.

Өз гезегинде, "Өзбекстан - 2030" стратегиясы шеңберинде өзбек ҳәм жәҳән әдебияты дүрданаларын ғалаба ен жайдырыўға, халықта китап оқыўға болған сүйиспеншиликти оятыў ҳәм ҳәмме ушын китапхана және мәлимлеме хызметлеринен пайдаланыў имканиятын тәмийинлеўге айрықша итибар қаратылған. Сондай-ақ, жас китапқумарлардың санын бес миллионға жеткериў, ҳәр жылы 100 көркем шығарма ҳәм балалар және жас өспиримлер ушын 50 китап жаратыў, "Өзбек әдебияты ғәзийнесинен" көп томлық ҳәм "Жәҳән балалар әдебияты дүрданалары" 100 томлығын өзбек тилинде басып шығарыў және дерлик 40 миллион китап фондын санластырыў жумыслары да усы стратегия шеңберинде белгиленген ўазыйпалар болып есапланады.

Буннан тысқары, баспа ҳәм полиграфия кәрханаларының материаллық-техникалық базасын беккемлеў, олардың финанслық имканиятын кеңейтиў, жумысын мәмлекет тәрепинен қоллап-қуўатлаў жумыслары избе-из даўам етпекте. Яғный 60 тан аслам ўәлаят, район ҳәм қала мәлимлеме-китапхана орайларында капитал оңлаў жумыслары әмелге асырылған, 18 жаңа мәлимлеме-китапхана орайы қурылған.

Шаңарақ

Ашшы ҳақыйқат сонда, бүгинги жедел заманда балаларымызды интернет ийриминен тек ғана китап деген мәнаўият кемеси қутқарып қала алады. Китапқумарлық шаңарақта қәлиплеседи. Китап оқыған ата-ана тәрбиясында өскен бала ушын китап оқыў ўазыйпа емес - әдет, зәрүрлик, турмыс тәризине айланады. Китап оқыған бала сөз байлығына ийе болады, пикирлейди, түсинеди, парықлайды. Бул болса оның өмириндеги ҳәр бир қарар, таңлаў ҳәм ҳәрекетинде көринеди. Китаптан айырылған бала болса интернет ағымында өзлигин жоғалтыўы, мәлимлеме ҳәм әдеп-икрамлылықта "бир күнлик" көзқараслардан тәсирлениў итималы жоқары.

Соның ушын ҳәр бир шаңарақта жеке киши китап текшеси болса, кеште 30 минут биргеликте китап оқыў әдетке айланса, перзентине китап саўға етиў дәстүрге айланса, оқылған китаплар үстинде сәўбетлесиў де баланың ой-пикирин ашады. Солай екен, ҳәр бир ата-ана өз перзентине китапқа меҳирди ерте егиўи керек. Себеби бул меҳир тек ғана баланы емес, ал келешекти де ағартыўшылық нурында тәрбиялайды.

Саўға

Ҳәзирги ўақытта китап - ҳәр кимниң қолынан келетуғын, арзан, бирақ руўхый қәдири жүдә жоқары саўға. Бул - тойда да, байрамда да, ҳәттеки әпиўайы зыяпатта да жеткериў мүмкин болған ағартыўшылық тымсалы. Самарқандлы балалар шайыры Толқин Сиддиқ айтады: кейинги ўақытлары мектеплерде ата-аналар тәрепинен, перзентлериниң туўылған күнине торт ямаса мазалы затлар алып келиў дәстүрге айланған. Бир сапары перзентимниң туўылған күнинде, мен де мектепке тап сондай торт қутысын көтерип бардым. Барсам муғаллим торт тарқатыўға үскенелер таярлап қойыпты. Балалар интизар қутыға қарайды. Сонда қуты толы саўғаларды - китапларды оларға тарқаттым. Қәне енди, бул исим басқа ата-аналарға өрнек болса. Бүгин китапты саўға етсек - ертең оны оқыған бала, жоқары пикирлейтуғын, жуўапкерли инсанға айланады. Ол жаңа идеялар, жаңа басламалар менен елге пайда келтиреди. Китап саўға етиў - бул мәнаўият үлестириў болып табылады. Бул арқалы тек ата-ана емес, ал миллет утады.

Дос

Бүгинги жедел мәлимлеме әсиринде дос түсинигиниң баҳасы ҳәм қәдири арзанлап баратырған бир дәўирде, китапты тек дос деп атаў азлық етеди. Ол - дүньяға көз ашыўымызда баслаўшы устаз, раўажланыўға жетеклеўши жолбасшы, руўхый жарлылыққа қарсы қалқан, миллет келешегиниң тийкарғы сүйениши. Китапсыз инсан - идеясыз, бағдарсыз инсан. Китапсыз жәмийет - руўхсыз, мазмунсыз жәмийет. Соның ушын китап оқыўды индивидуал мүтәжлик емес, ал социаллық жуўапкершилик сыпатында қабыл етиў ўақты келди. Китап пенен дос болған ел ҳеш қашан жеңилмейди. Китаптың ҳәр бир бети, ҳәр бир қатары ақыл шамшырағында жылтылдаған нур, қараңғылық шегарасының тийисли саҳибқыраны, кеўил майлының маясы, жоқары аңлаўдың басланыўы.

Бул теңеўлер заманлар арқалы киятырған бийкарлаўға болмайтуғын аксиома.

Шухрат НОРМУРОДОВ,

журналист