Klassik va neoklassik nazariyalarda mehnat, kapital va texnologik taraqqiyot iqtisodiy o‘sishning asosiy omillari sifatida e’tirof etiladi. Biroq XXI asrda iqtisodiyotlarning tarkibiy jihatdan o‘zgarishi ushbu yondashuvlarning cheklanganligini ko‘rsatib berdi. Raqamlashtirish, bilimga asoslangan ishlab chiqarish va global qiymat zanjirlari yanada moslashuvchan va mos keluvchi o‘sish modellarini talab qilmoqda.
Shu nuqtayi nazardan, tadbirkorlik va raqobat iqtisodiy samaradorlikni belgilovchi hal qiluvchi kuchlar sifatida maydonga chiqdi. Tadbirkorlik yangi g‘oyalar, mahsulotlar va biznes modellarini yaratadi, raqobat esa samaradorlik, unumdorlik va uzluksiz takomillashuvni ta’minlaydi. Ushbu ikki unsur markazda bo‘lgan iqtisodiy o‘sish modeli zamonaviy bozor iqtisodiyotlari talablariga javob beradi va barqaror rivojlanishga eltuvchi muhim yo‘lni taklif etadi.
Tadbirkorlik resurslarni samarali iqtisodiy faoliyatga aylantirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadbirkorlar bozor imkoniyatlarini aniqlaydi, tavakkalchilikka boradi va o‘sishni rag‘batlantiruvchi innovatsiyalarni joriy etadi. Iqtisodchi Yozef Shumpeter tadbirkorlarni “ijodiy vayronkorlik”ning asosiy subyekti sifatida ta’riflab, eskirgan texnologiya va amaliyotlarning o‘rnini yangilari egallashini ta’kidlagan.
Tadbirkorlar tomonidan tashkil etilgan kichik va o‘rta biznes subyektlari (KOB) aksariyat mamlakatlar iqtisodiyotining tayanchini tashkil etadi. Ular bandlikni ta’minlash, daromadlarni shakllantirish va hududiy rivojlanishga katta hissa qo‘shadi. Bundan tashqari, tadbirkorlik subyektlari bozor sharoitlaridagi o‘zgarishlarga tez moslasha olishi bilan iqtisodiy beqarorlik davrida ayniqsa muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu sababli tadbirkorlikka asoslangan o‘sish modeli biznesni boshlashdagi to‘siqlarni kamaytirish, moliyaviy resurslarga kirishni yengillashtirish hamda ta’lim va kasbiy tayyorgarlik orqali tadbirkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan siyosatni ustuvor deb biladi.
Raqobat bozor mexanizmining eng muhim unsurlaridan biri bo‘lib, resurslarning samarali taqsimlanishini ta’minlaydi. U korxonalarni unumdorlikni oshirishga, xarajatlarni kamaytirishga va mahsulot sifatini yaxshilashga undaydi. Raqobatli muhitda faqat eng samarali va innovatsion subyektlar faoliyatini davom ettira oladi, bu esa umumiy iqtisodiy taraqqiyotga olib keladi.
Samarali raqobat bo‘lmasa, tadbirkorlik ham kutilgan natijalarni bermaydi. Monopoliyalashgan yoki yuqori darajada konsentratsiyalashgan bozorlar innovatsiyani cheklaydi va iste’molchilar tanlovini qisqartiradi. Shu bois yangi iqtisodiy o‘sish modeli tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash bilan bir qatorda, adolatli raqobatni himoya qilishni ham nazarda tutadi.
Kuchli raqobat siyosati, mustaqil tartibga soluvchi organlar va shaffof huquqiy tizimlar ushbu modelning ajralmas qismi hisoblanadi.
Tadbirkorlik va raqobat innovatsiya bilan chambarchas bog‘liq. Tadbirkorlik ekotizimi universitetlar, ilmiy-tadqiqot muassasalari, investorlar, davlat organlari va xususiy sektor vakillaridan iborat o‘zaro bog‘langan tizimni anglatadi. Ushbu tizim g‘oyalarni bozorga yo‘naltirilgan mahsulot va xizmatlarga aylantirish imkonini yaratadi.
Davlat ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga sarmoya kiritish, raqamli infratuzilmani rivojlantirish va innovatsion markazlarni qo‘llab-quvvatlash orqali muhim rol o‘ynaydi. Biroq ortiqcha tartibga solishdan qochish lozim, chunki bu ijodkorlik va biznes faolligini susaytirishi mumkin.
Innovatsiyaga asoslangan o‘sish modelida davlat bevosita bozor ishtirokchisi emas, balki qulay sharoit yaratuvchi fasilitator sifatida faoliyat yuritadi.
Institutlar iqtisodiyotdagi “o‘yin qoidalari”ni belgilaydi. Mulkiy huquqlarning ishonchli himoyasi, mustaqil sud hokimiyati, shartnomalarning samarali ijrosi va korrupsiyaning past darajasi tadbirkorlik faoliyati uchun muhim shartlardir. Institutlar samarali ishlagan sharoitda tadbirkorlar investitsiya kiritishga tayyor bo‘ladi va raqobat yanada shaffof tus oladi.
Shu bois yangi iqtisodiy o‘sish modeli boshqaruv sifatini oshirish va qonun ustuvorligini mustahkamlashga qaratilgan chuqur institutsional islohotlarni talab etadi.
Rivojlanayotgan va o‘tish davridagi mamlakatlar uchun tadbirkorlik va raqobatga asoslangan model alohida ustunliklarga ega. Ushbu mamlakatlar tabiiy resurslar yoki yirik davlat korxonalariga haddan tashqari tayanmasdan, inson kapitali salohiyatini ishga solish imkoniga ega bo‘ladi.
Startaplarni rag‘batlantirish, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash hamda raqobatli bozorlarni shakllantirish iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish va tashqi zarbalarga nisbatan barqarorlikni oshirishga xizmat qiladi.
Tadbirkorlik va raqobatni markazga qo‘ygan yangi iqtisodiy o‘sish modeli zamonaviy iqtisodiyot talablariga mos keladi. Tadbirkorlik innovatsiya va dinamizmni yuzaga keltirsa, raqobat samaradorlik va uzluksiz rivojlanishni ta’minlaydi.
Institutsional sifatni oshirish, innovatsion ekotizimlarni rivojlantirish va adolatli bozor qoidalarini joriy etgan mamlakatlar ushbu transformatsiyada muvaffaqiyat qozonish ehtimoliga ega. Natijada, tadbirkorlik va raqobatga asoslangan o‘sish modeli nafaqat iqtisodiy strategiya, balki tashabbus, ijodkorlik va imkoniyatlarga tayangan kengroq rivojlanish konsepsiyasi sifatida namoyon bo‘ladi.
Tojiboyev Sarvar,
Toshkent davlat yuridik universiteti
Fuqarolik huquqi sho‘basi (kafedrasi) dotsent v.b.
