U nafaqat jadidchilik harakatining yirik vakillaridan biri, balki o‘zbek milliy matbuotining ilk tashkilotchilaridan biri va Turkiston muxtoriyati hukumatida faol siyosiy arbob sifatida faoliyat yuritgan.
Ubaydulla Xo‘jayev 1878-yilda Toshkent shahrida hunarmand oilasida tug‘ilgan. Yoshligidan rus-tuzem maktabida ta’lim olgan, so‘ngra xalqaro darajada huquqshunoslik bilimini olish uchun Rossiyaning Saratov universiteti huquqshunoslik fakultetida tahsil ko‘rgan (1908–1912). Talabalik yillarida u jamiyat oldidagi muammolarni yechish yo‘llarini izlab, rus yozuvchisi L.N.Tolstoy bilan ham yozishmalar olib borgan.
1913-yilda Toshkent okrug sudida huquqshunos sifatida xususiy advokat bo‘lib ishlay boshlagan Ubaydulla Xo‘jayev o‘zbek yuristlari orasida ilk advokatlardan biri edi. U chor hukumatining poraxo‘rlik va zulm ishlarini ochiq tanqid qilib, bir qator amaldorlarni davlat xizmatidan chetlatishga erishgan.
Ubaydulla Xo‘jayev jadidchilik harakatiga faol qo‘shilib, tez orada uning yetakchi vakillaridan biriga aylangan. 1913-yilda u „Umid“ deb nomlangan ilg‘or musulmon guruhiga rahbarlik qilgan va shu yilning o‘zida „Turon“ jamiyatini tashkil etishda ham ishtirok etgan.
1914-yilda Ubaydulla Xo‘jayevning eng muhim tashabbusi „Sadoi Turkiston” gazetasi tashkil etilishi bo‘ldi. Bu nashr o‘zbek matbuoti tarixida mustaqil fikr va jamiyatni o‘zgartirish g‘oyalarini ilgari surgan ilk nashrlardan biri sifatida muhim o‘rin tutadi. Unda u davrning ma’rifatparvar ziyolilarini — Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Muzaffarov kabi olimlarni jalb qildi. Gazeta orqali Ubaydulla Xo‘jayev chor Rossiyasi siyosatini tanqid qildi, milliy tafakkur va yangilanish g‘oyalarini tarqatdi.
Gazetaning matbuotdagi shu kabi faol ishi 1915-yilda yopilgan bo‘lsa ham, u keyinchalik o‘lka ziyolilarining “Taraqqiyparvarlar” firqasiga zamin yaratdi.
1917-yilda Rossiyada sodir bo‘lgan inqilobiy voqealar markaziy musulmon elatlari uchun ham siyosiy faollikni keskin oshirdi. Shuning natijasida Turkiston muxtoriyati tashkil etildi va Ubaydulla Xo‘jayev uning hukumatida Harbiy nozir lavozimida ishlaydi. Bu lavozimda u Turkiston mustaqilligi va milliy huquqiy taraqqiyot uchun harakat qildi.
Mustaqil siyosiy harakatlar deyarli to‘xtaguncha, Ubaydulla Xo‘jayev sovet hokimiyati o‘rnatilgach ham ijtimoiy faoliyatni davom ettirdi. Biroq,
1920–1930-yillarda u va boshqa jadid ziyolilar „millatchilik“da ayblanib, bir necha marta jazoga tortilgan. Nihoyat, u 1942-yilda sovet jazosi ostida vafot etgan deb qayd etiladi.
Ubaydulla Xo‘jayevning faoliyati nafaqat siyosiy va jamoat hayotidagi faolligi, balki milliy matbuot va huquqning shakllanishiga qo‘shgan hissasi bilan ajralib turadi. U o‘zbek ziyolilari orasida huquqni himoya qilish, matbuot vositasida jamiyatni yoritish va mustaqil fikrni targ‘ib etishda muhim rol o‘ynagan. Bu esa o‘zbek huquqshunosligi va ijtimoiy tafakkurining taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan.
M.To‘ychiyeva,
Toshkent davlat yuridik universiteti
o‘qituvchisi
